VienDan.comViện Dẫn
Trích dẫn trong bài: từng tình huống

Nhiều nguồn trong một ngoặc đơn: thứ tự, dấu chấm phẩy và cách nhấn một nguồn

Dẫn nhiều nghiên cứu cho một ý theo APA 7: xếp theo vần như danh mục, ngăn bằng chấm phẩy, gộp năm cùng tác giả, dùng xem thêm và giữ số nguồn vừa phải.

Overhead view of a study table in a Hanoi university library with several open journals fanned out, a pencil and sticky notes kept blank, student hands resting nearby

Khi một nhận định được nhiều nguồn ủng hộ, APA 7 cho đặt các trích dẫn trong cùng một ngoặc đơn, xếp theo đúng thứ tự chúng nằm trong danh mục tài liệu tham khảo (thường là theo vần họ tác giả đầu) và ngăn nhau bằng dấu chấm phẩy. Ví dụ giả định: (Bùi, 2021; Cao & Hồ, 2019; Lại et al., 2020).

Quy tắc chính chỉ có vậy, nhưng phần tổng quan tài liệu của luận văn đặt ra nhiều câu hỏi nhỏ hơn: cùng tác giả nhiều năm thì gộp thế nào, có được đưa một nguồn lên đầu không, chữ "xem thêm" đặt ở đâu, và một ngoặc nên dài bao nhiêu thì vừa. Bài này trả lời từng câu, kèm những lỗi hay gặp khi soát bài. Mọi tên và năm đều là ví dụ giả định.

Ba bước xếp một ngoặc nhiều nguồn

Cách nhanh nhất để không sai là làm theo đúng thứ tự dưới đây, thay vì cố nhớ quy tắc trong lúc viết:

  1. Viết từng trích dẫn như khi nó đứng một mình: (Lại et al., 2020), (Bùi, 2021), (Cao & Hồ, 2019). Dạng của từng nguồn không thay đổi khi đứng chung.
  2. Xếp chúng theo thứ tự mà chúng nằm trong danh mục tài liệu tham khảo. Với APA, đó là vần họ của tác giả đầu tiên: Bùi, Cao, Lại.
  3. Gộp vào một ngoặc, mỗi nguồn ngăn bằng dấu chấm phẩy và một dấu cách: (Bùi, 2021; Cao & Hồ, 2019; Lại et al., 2020).

Chú ý thứ tự không theo năm, cũng không theo mức quan trọng. Nhiều sinh viên xếp theo năm vì thấy "có vẻ khoa học", nhưng theo APA 7 thì sai. Năm chỉ được dùng để xếp khi các trích dẫn có cùng tác giả, như phần kế tiếp.

Khi danh mục của bạn tách riêng tài liệu tiếng Việt và tiếng nước ngoài, như nhiều trường yêu cầu, thứ tự trong ngoặc nên khớp với cách sắp xếp đó hoặc với quy định riêng nếu có. Điều quan trọng là người đọc nhìn thứ tự trong ngoặc và tìm thấy nguồn trong danh mục theo cùng một logic.

Cùng tác giả, nhiều năm: gộp họ một lần

Khi trong ngoặc có nhiều tài liệu của cùng một tác giả (hoặc cùng nhóm tác giả cùng thứ tự), bạn ghi họ một lần rồi liệt kê các năm, ngăn bằng dấu phẩy. Các năm xếp theo thời gian, tài liệu không năm đứng đầu, tài liệu sắp xuất bản đứng cuối.

Tình huống (giả định)Viết đúngViết sai hay gặp
Ba bài của Bùi(Bùi, 2015, 2018, 2021)(Bùi, 2015; Bùi, 2018; Bùi, 2021)
Bùi có cả bài không năm và bài sắp in(Bùi, n.d., 2018, in press)(Bùi, 2018, n.d., in press)
Hai bài cùng năm của Bùi(Bùi, 2021a, 2021b)(Bùi, 2021, 2021)
Bùi một mình và Bùi viết cùng Cao(Bùi, 2018; Bùi & Cao, 2020)(Bùi, 2018, 2020)
Trộn với tác giả khác(Bùi, 2015, 2021; Lại et al., 2020)(Bùi, 2015; Lại et al., 2020; Bùi, 2021)

Dòng thứ tư là bẫy đáng nhớ: bài Bùi viết một mình và bài Bùi viết cùng Cao là hai tác giả khác nhau theo nghĩa trích dẫn, nên không gộp năm được. Trong danh mục, mục một tác giả đứng trước mục cùng tác giả đầu có thêm đồng tác giả, nên trong ngoặc cũng vậy. Phần bàn kỹ về chữ a, b có ở bài riêng trong danh mục này.

Nhấn một nguồn lên đầu và cách dùng "xem thêm"

Được phép đưa một nguồn lên đầu. APA 7 cho phép bạn đặt một trích dẫn chính ở đầu ngoặc rồi dùng cụm "see also" trước các nguồn còn lại, ví dụ (Lại et al., 2020; see also Bùi, 2021; Cao & Hồ, 2019). Các nguồn sau "see also" vẫn xếp theo vần với nhau.

Trong bài tiếng Việt, cụm tương ứng thường là "xem thêm". Ví dụ giả định: (Lại và cộng sự, 2020; xem thêm Bùi, 2021; Cao và Hồ, 2019). Cẩm nang không quy định chữ tiếng Việt, nên dùng theo thói quen của ngành hoặc quy định của trường.

Chỉ nhấn khi có lý do. Đưa một nguồn lên đầu là nói với người đọc rằng đây là nguồn chính cho nhận định, còn lại là bổ trợ. Nếu bạn không phân biệt được nguồn nào chính, cứ xếp theo vần.

Cụm "e.g.," hay "ví dụ" đặt ở đầu ngoặc. Khi bạn chỉ nêu vài ví dụ trong số nhiều nghiên cứu cùng hướng, có thể viết (e.g., Bùi, 2021; Lại et al., 2020) trong bài tiếng Anh. Trong tiếng Việt, dạng "(ví dụ: Bùi, 2021; Lại và cộng sự, 2020)" được nhiều người dùng; giữ một cách duy nhất.

Không dùng "see also" để giấu nguồn yếu. Một số bài nhồi những nguồn không thật sự liên quan sau cụm xem thêm để danh mục dài hơn. Người chấm có kinh nghiệm thường mở thử một vài nguồn đó, và đây là chỗ bài mất uy tín.

Một ngoặc nên dài bao nhiêu

APA 7 không đặt con số tối đa, nhưng cẩm nang khuyên trích dẫn vừa đủ: dẫn một hai nguồn tiêu biểu cho mỗi ý thay vì liệt kê mọi tài liệu bạn đã đọc. Ngoặc dài sáu, bảy nguồn làm câu văn khó đọc, và quan trọng hơn, nó thường cho thấy bạn đang gom mà chưa tổng hợp.

Phân biệt hai tình huống. Tình huống thứ nhất, bạn muốn chứng minh một nhận định đã được nhiều nghiên cứu độc lập xác nhận, ví dụ "nhiều khảo sát ở các trường khác nhau đều ghi nhận sinh viên năm nhất gặp khó khi chuyển sang tự học". Ở đây ba bốn nguồn có ý nghĩa, vì số lượng chính là bằng chứng. Tình huống thứ hai, bạn chỉ cần một căn cứ cho một khái niệm hay một định nghĩa. Một nguồn gốc tốt là đủ.

Khi thấy ngoặc dài, hãy tự hỏi: các nguồn này có nói cùng một điều không? Nếu chúng khác nhau về đối tượng, phương pháp hay kết quả, đó là tín hiệu nên tách ra thành câu riêng và nói rõ từng nhóm tìm thấy gì. Ví dụ giả định: thay vì "(Bùi, 2021; Cao & Hồ, 2019; Lại et al., 2020; Tạ, 2018)", bạn viết "Hai khảo sát ở khối kỹ thuật cho kết quả tương tự (Bùi, 2021; Lại et al., 2020), trong khi nghiên cứu ở khối xã hội cho thấy mức khó khăn thấp hơn (Cao & Hồ, 2019; Tạ, 2018)."

Cách viết thứ hai dài hơn vài chữ nhưng có giá trị hơn nhiều: người đọc thấy bạn hiểu các nguồn, không chỉ biết tên chúng. Phần tổng quan được chấm cao thường có ít ngoặc dài và nhiều câu so sánh như vậy.

Vị trí ngoặc trong câu và khi câu có nhiều vế

Theo APA, ngoặc trích dẫn đặt ngay sau phần thông tin mà nó hỗ trợ, thường ở cuối câu trước dấu chấm. Nhưng khi một câu có hai vế dựa trên hai nhóm nguồn khác nhau, bạn nên đặt hai ngoặc riêng, mỗi ngoặc ngay sau vế của nó, thay vì dồn tất cả về cuối câu.

Ví dụ giả định: "Thời gian tự học tăng ở học kỳ hai (Bùi, 2021), còn mức sử dụng thư viện lại giảm (Cao & Hồ, 2019; Tạ, 2018)." Nếu gộp cả ba nguồn vào cuối câu, người đọc sẽ tưởng cả ba nguồn đều nói về cả hai hiện tượng, điều có thể không đúng và dễ bị hội đồng hỏi lại.

Một lỗi khác là đặt trích dẫn nhiều nguồn ở cuối một đoạn dài như một kiểu "chú thích chung". Cẩm nang APA yêu cầu trích dẫn gắn với thông tin cụ thể; nếu một đoạn diễn giải dài lấy từ một nguồn, bạn trích ở câu đầu và có thể không lặp lại khi rõ là vẫn nói về nguồn đó, nhưng khi đoạn trộn nhiều nguồn thì mỗi nhận định cần ngoặc riêng.

Với dấu câu, ngoặc đứng trước dấu chấm cuối câu, không đứng sau. Với trích dẫn tường thuật nhiều tác giả, bạn có thể viết "Bùi (2021) và Lại et al. (2020) đều ghi nhận..." nhưng không nên đưa quá hai nhóm tác giả vào một chủ ngữ, vì câu sẽ rất khó đọc.

Khi trong ngoặc có tổ chức tác giả hoặc nguồn không tên tác giả

Không phải nguồn nào cũng bắt đầu bằng họ một người. Báo cáo của một cơ quan đứng tên tổ chức, trang thông tin không ghi người viết, văn bản do một ban soạn thảo đứng tên. Khi những nguồn này đứng chung ngoặc với nguồn cá nhân, nguyên tắc vẫn là theo vị trí của chúng trong danh mục tài liệu tham khảo.

Với tổ chức tác giả, danh mục xếp theo chữ có nghĩa đầu tiên của tên tổ chức, viết đầy đủ chứ không theo chữ viết tắt. Ví dụ giả định: một báo cáo của "Viện Nghiên cứu Giáo dục Z" sẽ đứng sau Lại và trước Vũ khi xếp theo vần, dù trong bài bạn đã chuyển sang dùng chữ viết tắt sau lần trích đầu. Thứ tự trong ngoặc theo vị trí đó: (Bùi, 2021; Lại et al., 2020; Viện Nghiên cứu Giáo dục Z, 2022).

Với nguồn không có tác giả, APA đưa tiêu đề lên vị trí tác giả, nên nguồn đó xếp theo chữ có nghĩa đầu tiên của tiêu đề. Trong ngoặc, bạn ghi vài chữ đầu của tiêu đề kèm năm, và đặt nó theo đúng chỗ của tiêu đề ấy trong danh mục.

Chỗ dễ sai là khi bạn quen nhìn chữ viết tắt trong bài rồi xếp theo chữ viết tắt trong ngoặc. Hãy luôn mở danh mục ra đối chiếu. Cách ghi trích dẫn cho nguồn không có tác giả và tác giả là tổ chức có bài riêng trong danh mục này.

Danh sách soát ngoặc nhiều nguồn

Khi đọc lại bài, đánh dấu mọi ngoặc có từ hai nguồn trở lên và kiểm từng điểm:

  • Thứ tự khớp với danh mục tài liệu tham khảo, không xếp theo năm hay theo cảm tính.
  • Giữa các nguồn khác nhau là dấu chấm phẩy; giữa họ và năm của cùng nguồn là dấu phẩy.
  • Cùng tác giả nhiều năm đã gộp họ một lần, năm xếp theo thời gian.
  • Dấu & chỉ nối tác giả trong cùng một nguồn, không nối hai nguồn.
  • Nếu có "see also" hay "xem thêm", nguồn đứng trước nó thật sự là nguồn chính.
  • Mọi nguồn trong ngoặc đều có mặt trong danh mục, đúng năm và đúng chữ cái nếu có.
  • Không ngoặc nào dài quá mức cần; ngoặc trên bốn nguồn đã được cân nhắc tách câu.
  • Câu có hai vế dựa trên hai nhóm nguồn khác nhau đã có hai ngoặc riêng.

Một mẹo soát nhanh trong trình soạn thảo: tìm ký tự chấm phẩy trong toàn bài để nhảy qua từng ngoặc nhiều nguồn. Các ngoặc này thường dồn ở chương tổng quan và chương bàn luận.

Câu hỏi thường gặp

Nhiều nguồn trong một ngoặc thì xếp theo năm hay theo vần?

Theo APA 7, xếp theo thứ tự các nguồn nằm trong danh mục tài liệu tham khảo, tức thường là theo vần họ tác giả đầu. Năm chỉ dùng để xếp khi các tài liệu có cùng tác giả, lúc đó năm cũ đứng trước năm mới.

Giữa các nguồn dùng dấu phẩy hay dấu chấm phẩy?

Giữa hai nguồn khác nhau dùng dấu chấm phẩy. Dấu phẩy dùng bên trong một nguồn, như giữa họ và năm, hoặc giữa các năm của cùng một tác giả khi đã gộp họ một lần.

Có được đưa nguồn quan trọng nhất lên đầu ngoặc không?

Được. APA 7 cho phép đặt nguồn chính ở đầu rồi dùng see also trước các nguồn còn lại, các nguồn sau đó vẫn xếp theo vần. Trong bài tiếng Việt, nhiều người dùng chữ xem thêm; hãy giữ một cách thống nhất.

Một ngoặc có tối đa bao nhiêu nguồn?

Cẩm nang không đặt số tối đa, nhưng khuyên trích vừa đủ, thường một hai nguồn tiêu biểu cho mỗi ý. Khi ngoặc dài hơn bốn nguồn, bạn nên xem các nguồn có thật sự nói cùng một điều không và cân nhắc tách thành câu so sánh.

Danh mục tách riêng tài liệu tiếng Việt và tiếng Anh thì xếp trong ngoặc thế nào?

Cẩm nang APA không bàn trường hợp này vì nó là quy định riêng của nhiều trường Việt Nam. Bạn nên xếp trong ngoặc theo cùng logic với danh mục, hoặc theo quy định của trường nếu có, miễn người đọc tìm được nguồn dễ dàng.

Câu có hai ý từ hai nhóm nguồn thì đặt trích dẫn ở đâu?

Đặt hai ngoặc riêng, mỗi ngoặc ngay sau ý mà nó hỗ trợ. Dồn tất cả về cuối câu khiến người đọc hiểu nhầm rằng mọi nguồn đều nói về cả hai ý, và dễ bị hỏi lại khi bảo vệ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138