VienDan.comViện Dẫn
Trích dẫn trong bài: từng tình huống

Trích dẫn thứ cấp khi không đọc được bản gốc: ghi dẫn theo, as cited in đúng cách

Trích một ý bạn chỉ đọc qua tài liệu khác theo APA 7: khi nào được dùng, viết as cited in hay dẫn theo, danh mục ghi nguồn nào và trích nguyên văn qua người trung gian.

Student in a Nghe An provincial library standing between tall shelves holding an old thick volume with a worn spine, seen from behind, dust in the light from a high window

Khi bạn dùng ý hoặc lời của một tác giả mà chỉ đọc được qua tài liệu của người khác, APA 7 gọi đó là trích dẫn thứ cấp: trong bài ghi cả hai, ví dụ (Hoàng, 1998, as cited in Lâm, 2020), còn danh mục tài liệu tham khảo chỉ có tài liệu bạn thật sự đọc là Lâm (2020). Trong bài tiếng Việt, cụm "as cited in" thường được viết là "dẫn theo" hoặc "trích theo".

Cẩm nang khuyên dùng trích dẫn thứ cấp một cách tiết kiệm, chỉ khi bản gốc thật sự không tiếp cận được. Bài này giải thích vì sao, nói rõ cách ghi trong bài và trong danh mục, và xử lý những ca khó như trích nguyên văn qua người trung gian hay chuỗi trích dẫn nhiều tầng. Tên tác giả và năm là ví dụ giả định.

Cách ghi trong bài và trong danh mục

Ví dụ giả định: bạn đọc một bài năm 2020 của Lâm, trong đó Lâm trích một nhận định của Hoàng từ cuốn sách năm 1998. Bạn không tìm được sách của Hoàng.

Chỗ ghiBài tiếng Anh theo APA 7Bài tiếng Việt (cách phổ biến)
Trong ngoặc(Hoang, 1998, as cited in Lam, 2020)(Hoàng, 1998, dẫn theo Lâm, 2020)
Tường thuậtHoang (1998, as cited in Lam, 2020) argued...Hoàng (1998, dẫn theo Lâm, 2020) cho rằng...
Không biết năm bản gốc(Hoang, as cited in Lam, 2020)(Hoàng, dẫn theo Lâm, 2020)
Trích nguyên văn(Hoang, 1998, as cited in Lam, 2020, p. 33)(Hoàng, 1998, dẫn theo Lâm, 2020, tr. 33)
Danh mục tài liệuChỉ Lam (2020)Chỉ Lâm (2020)

Số trang trong dòng trích nguyên văn là trang của tài liệu Lâm, nơi bạn đọc thấy câu đó, không phải trang trong sách của Hoàng mà Lâm ghi. Năm của bản gốc nên ghi nếu bạn biết, vì nó cho người đọc biết nhận định đó có từ bao giờ. Một số trường Việt Nam dùng "trích theo" hoặc "trích dẫn bởi" thay cho "dẫn theo"; chọn theo quy định và giữ thống nhất.

Vì sao cẩm nang khuyên hạn chế trích thứ cấp

Mỗi lần ý tưởng đi qua một người trung gian, nó có nguy cơ bị cắt ngữ cảnh, tóm tắt sai, hoặc trích lệch trang. Lâm có thể chỉ lấy nửa câu của Hoàng để phục vụ lập luận của Lâm. Khi bạn trích lại, bạn thừa hưởng cả cách hiểu của Lâm, kể cả khi cách hiểu đó sai. Người đọc luận văn của bạn sẽ đánh giá lập luận dựa trên một nguồn mà cả bạn lẫn họ đều chưa nhìn thấy.

Vì vậy APA 7 coi trích thứ cấp là ngoại lệ, dùng khi bản gốc đã tuyệt bản, không có trong thư viện nào bạn tiếp cận được, chỉ có bằng ngôn ngữ bạn không đọc được, hoặc là một tài liệu lưu trữ không công khai. Trường hợp "lười tìm" hay "bản gốc dài quá" không nằm trong danh sách này.

Với luận văn, người hướng dẫn thường chấp nhận vài trích dẫn thứ cấp cho những tác giả kinh điển khó tìm. Nhưng nếu danh mục lý thuyết nền của bạn, phần quan trọng nhất của chương tổng quan, chủ yếu là "dẫn theo", hội đồng sẽ hỏi bạn đã đọc những lý thuyết đó ở đâu. Lý thuyết nền chính của đề tài nên được đọc từ bản gốc hoặc bản dịch đã xuất bản.

Ngoài ra, trích thứ cấp cũng có giới hạn về độ tin cậy với dữ liệu. Một con số thống kê bạn thấy trong bài của Lâm, Lâm lấy từ một báo cáo khác, rất có thể đã được làm tròn hoặc đã cũ. Với số liệu, hãy cố tìm báo cáo gốc.

Trước khi viết "dẫn theo", hãy thử tìm bản gốc

Nhiều tài liệu tưởng không tìm được hoá ra có sẵn. Thử lần lượt các bước sau trước khi quyết định trích thứ cấp:

  1. Mở danh mục tài liệu tham khảo của bài trung gian, chép đủ thông tin bản gốc: tác giả, năm, tiêu đề, nơi xuất bản.
  2. Tra tiêu đề trong các cơ sở dữ liệu học thuật mà trường bạn có quyền truy cập, kể cả cơ sở dữ liệu luận văn.
  3. Tra trong mục lục thư viện của trường và các thư viện lớn; với sách tiếng Việt cũ, thư viện cấp tỉnh hoặc thư viện chuyên ngành có thể còn bản.
  4. Hỏi thủ thư về dịch vụ mượn liên thư viện hoặc cung cấp bản sao chương sách.
  5. Kiểm xem bản gốc có bản dịch đã xuất bản không; nếu có, đọc bản dịch và trích bản dịch.
  6. Nếu tìm được, đọc đúng đoạn được trích và so với cách bài trung gian thuật lại.
  7. Chỉ khi các bước trên không có kết quả, mới dùng trích dẫn thứ cấp, và ghi lại quá trình tìm trong sổ ghi chép để trả lời nếu bị hỏi.

Bước sáu thường cho kết quả bất ngờ: không ít lần bản gốc nói khác, hoặc nói thận trọng hơn nhiều so với cách người trung gian thuật lại. Khi đó bạn trích bản gốc, và có thể ghi nhận sự khác biệt nếu nó liên quan đến lập luận. Việc tìm và đọc tài liệu có bài chuyên sâu ở các site khác trong hệ, ở đây chỉ nêu các bước tối thiểu.

Trích nguyên văn qua người trung gian: ngoặc kép lồng và chỗ đặt tên

Biết chắc đâu là lời của ai. Trong bài của Lâm, câu của Hoàng thường nằm trong ngoặc kép, xen giữa lời bình của Lâm. Trước khi chép, xác định ranh giới: phần nào Lâm đặt trong ngoặc kép và ghi là của Hoàng, phần nào là Lâm tự thuật lại. Chỉ phần trong ngoặc kép của Lâm mới là nguyên văn của Hoàng, và cũng chỉ là nguyên văn theo bản Lâm chép.

Trích ngắn: một lớp ngoặc kép là đủ. Nếu bạn chỉ trích đúng câu của Hoàng, đặt nó trong ngoặc kép đôi như mọi trích ngắn, ghi (Hoàng, 1998, dẫn theo Lâm, 2020, tr. 33). Không cần lồng thêm ngoặc kép đơn, vì bạn không trích lời của Lâm.

Trích cả lời trung gian lẫn lời gốc. Nếu bạn trích một câu của Lâm mà trong đó có lời Hoàng, thì bạn đang trích Lâm: ngoặc kép đôi bao ngoài, ngoặc kép đơn cho phần lời Hoàng bên trong trong bài tiếng Anh, và trích dẫn ghi Lâm (2020) với số trang. Đây là trích trực tiếp bình thường, không còn là trích thứ cấp.

Không lấy lại phần lược của người trung gian. Nếu Lâm đã lược một đoạn bằng dấu ba chấm, bạn không biết phần bị lược viết gì. Đừng tự nối hai nửa câu thành một câu liền, và đừng diễn giải phần không nhìn thấy.

Một câu về liêm chính. Ghi bản gốc vào danh mục như thể đã đọc là lỗi trình bày sai nguồn; cách nhận ra và sửa lỗi này có bài riêng trong danh mục lỗi và liêm chính của trang.

Chuỗi trích dẫn nhiều tầng và tài liệu kinh điển

Đôi khi bạn gặp chuỗi dài hơn: Lâm trích lại Hoàng, còn Hoàng lại trích một tác giả thế kỷ trước. Bạn không cần ghi cả chuỗi. Chỉ ghi tác giả của ý tưởng bạn đang dùng và tài liệu bạn thật sự đọc. Nếu ý tưởng là của tác giả thế kỷ trước, ghi tác giả đó cộng "dẫn theo Lâm"; Hoàng không cần xuất hiện, trừ khi cách hiểu riêng của Hoàng là điều bạn muốn bàn.

Với tác phẩm kinh điển cổ, như văn bản triết học hay văn học trung đại, APA có quy tắc riêng: thường trích theo bản dịch hoặc bản hiệu đính hiện đại bạn đọc, ghi năm bản gốc và năm bản bạn dùng nếu biết. Đây không phải trích thứ cấp, vì bạn đang đọc chính tác phẩm qua một ấn bản, không đọc qua bài của người khác. Cách ghi sách dịch và tái bản có bài riêng ở danh mục APA cho sách của trang.

Trường hợp hay gặp với sinh viên ngành giáo dục, tâm lý là những lý thuyết gắn với tên một nhà khoa học nổi tiếng mà hầu như mọi giáo trình đều thuật lại. Rất dễ trích theo giáo trình rồi ghi tên nhà khoa học như đã đọc. Nếu bạn chỉ đọc giáo trình, cách trung thực là trích giáo trình, hoặc dùng "dẫn theo". Nếu lý thuyết đó là nền chính của đề tài, nên tìm đọc bản gốc hoặc bản dịch.

Trích thứ cấp lặp lại và khi đứng chung ngoặc với nguồn khác

Nếu bạn trích ý của Hoàng qua Lâm nhiều lần trong bài, mỗi lần vẫn ghi đủ dạng thứ cấp, vì người đọc có thể mở bất kỳ trang nào và cần biết ngay rằng đây là nguồn bạn không đọc trực tiếp. Không có cách viết tắt kiểu "như đã dẫn" trong APA. Để câu văn đỡ nặng, bạn có thể dùng dạng tường thuật ở đầu đoạn rồi tiếp tục bàn ý đó mà không cần trích lại trong cùng đoạn, miễn rõ ràng vẫn là ý của Hoàng.

Khi một nhận định được hỗ trợ bởi cả một nguồn thứ cấp và các nguồn bạn đọc trực tiếp, đặt chúng chung ngoặc theo vần như thường, mỗi nguồn ngăn bằng chấm phẩy. Ví dụ giả định: (Đinh, 2019; Hoàng, 1998, dẫn theo Lâm, 2020; Tạ, 2021). Vị trí của cụm thứ cấp theo vần họ tác giả gốc, vì đó là tên đứng đầu cụm.

Nếu chính Lâm cũng là nguồn bạn trích cho ý riêng của Lâm ở chỗ khác, thì Lâm (2020) vẫn chỉ có một mục trong danh mục. Một tài liệu có thể vừa là nguồn trực tiếp vừa là nguồn trung gian trong cùng một bài.

Trích thứ cấp có khác "trích dẫn lại" trong hướng dẫn chung không

Trong nhiều tài liệu hướng dẫn tiếng Việt, "trích dẫn lại" hay "trích dẫn gián tiếp" được dùng với nghĩa khác nhau, khiến sinh viên lẫn lộn. Có nơi dùng "gián tiếp" để chỉ diễn giải, tức nói lại ý tác giả bằng lời mình; có nơi dùng để chỉ trích thứ cấp. Hai việc này khác nhau hoàn toàn: diễn giải là bạn đọc bản gốc rồi viết lại, trích thứ cấp là bạn không đọc bản gốc.

Để tránh nhầm, khi đọc một quy định của trường, hãy xem ví dụ đi kèm thay vì chỉ đọc tên gọi. Nếu ví dụ có dạng "(Tác giả A, năm, dẫn theo Tác giả B, năm)" thì đó là trích thứ cấp. Nếu ví dụ chỉ có một tác giả và không có ngoặc kép, đó là diễn giải.

Bản thân bạn, khi viết phần quy ước trích dẫn trong luận văn hoặc khi trao đổi với người hướng dẫn, nên dùng từ rõ nghĩa: "diễn giải" cho việc viết lại ý, "trích thứ cấp" hoặc "dẫn theo" cho việc trích qua người khác. Phần tổng quan về các kiểu trích trực tiếp, diễn giải, trích lại đã có ở các tài liệu hướng dẫn chung; bài này chỉ đi sâu tình huống không đọc được bản gốc.

Câu hỏi thường gặp

Trích dẫn thứ cấp thì danh mục ghi tài liệu nào?

Chỉ ghi tài liệu bạn thật sự đọc, tức tài liệu trung gian. Tài liệu gốc chỉ xuất hiện trong câu văn hoặc ngoặc trích dẫn trong bài, không có mục riêng trong danh mục tài liệu tham khảo.

Bài tiếng Việt viết as cited in hay dẫn theo?

Cẩm nang APA dùng as cited in cho bài tiếng Anh. Bài tiếng Việt nhiều trường dùng dẫn theo, một số nơi dùng trích theo. Bạn theo quy định của trường và dùng một cách thống nhất trong cả bài.

Không biết năm của bản gốc thì ghi thế nào?

Bỏ năm bản gốc, chỉ ghi tên tác giả gốc rồi đến dẫn theo hoặc as cited in và tài liệu trung gian có năm. Nếu biết năm thì nên ghi, vì nó cho người đọc biết nhận định có từ bao giờ.

Khi nào được dùng trích dẫn thứ cấp?

Khi bản gốc thật sự không tiếp cận được: đã tuyệt bản, không có ở thư viện nào bạn dùng được, bằng ngôn ngữ bạn không đọc được, hoặc là tài liệu lưu trữ không công khai. Bản gốc dài hay khó đọc không phải lý do chính đáng.

Số trang khi trích nguyên văn thứ cấp là trang nào?

Là trang của tài liệu trung gian, nơi bạn đọc thấy câu đó. Số trang trong bản gốc mà tác giả trung gian ghi không phải thông tin bạn tự kiểm được nên không dùng.

Trích một câu của người trung gian có chứa lời tác giả gốc thì ghi ai?

Khi bạn trích nguyên câu của người trung gian, bạn đang trích chính họ, nên ghi tác giả trung gian với năm và số trang như trích trực tiếp bình thường. Lời tác giả gốc bên trong được đánh dấu bằng ngoặc kép lồng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138