VienDan.comViện Dẫn
Trích dẫn trong bài: từng tình huống

Et al. hay và cộng sự: trích dẫn ba tác giả trở lên trong bài viết tiếng Việt

Nguồn từ ba tác giả trở lên theo APA 7: rút gọn ngay lần đầu, viết et al. đúng dấu chấm, dùng và cộng sự trong bài tiếng Việt, xử lý khi hai nguồn rút gọn trùng nhau.

Graduate student in Can Tho working late at a wooden desk with a stack of bound theses and a laptop with a dark blank display, hands on keyboard, face out of frame

Theo APA 7, nguồn có từ ba tác giả trở lên được rút gọn thành họ của tác giả đầu tiên cộng "et al." ngay từ lần trích đầu tiên; trong bài viết tiếng Việt, nhiều trường cho dùng "và cộng sự" thay cho et al., miễn là thống nhất. Đây là thay đổi lớn so với bản APA 6, nơi nhóm ba đến năm tác giả phải ghi đủ ở lần đầu. Nhiều tài liệu hướng dẫn cũ vẫn còn lưu hành, nên sinh viên dễ làm theo quy tắc đã hết dùng.

Bài này đi qua bốn câu hỏi hay gặp: viết et al. sao cho đúng dấu, chọn et al. hay "và cộng sự" khi viết tiếng Việt, làm gì khi hai nguồn rút gọn ra cùng một dạng, và quy tắc rút gọn trong bài khác gì với cách ghi tác giả trong danh mục tài liệu tham khảo. Mọi tên và năm đều là ví dụ giả định.

Rút gọn ngay từ lần đầu: so APA 6 và APA 7

Bảng dưới so cách trích một bài báo giả định của bốn tác giả Vũ, Hà, Trịnh và Mai, năm 2018. Cột APA 6 chỉ để bạn nhận ra tài liệu hướng dẫn cũ, không dùng nữa.

Lần tríchAPA 6 (đã thay thế)APA 7 (hiện hành)
Lần đầu, trong ngoặc(Vũ, Hà, Trịnh, & Mai, 2018)(Vũ et al., 2018)
Lần sau, trong ngoặc(Vũ et al., 2018)(Vũ et al., 2018)
Lần đầu, tường thuậtVũ, Hà, Trịnh, and Mai (2018)Vũ et al. (2018)
Nguồn sáu tác giả trở lênRút gọn từ lần đầuRút gọn từ lần đầu, như mọi nguồn từ ba tác giả

Như vậy APA 7 đơn giản hơn hẳn: cứ ba tác giả trở lên là rút gọn, không cần đếm xem đây là lần trích thứ mấy. Nếu bài của bạn có đoạn ghi đủ bốn họ ở lần đầu, đó là dấu hiệu bạn đang dùng mẫu cũ, có thể từ một luận văn khoá trước hoặc một giáo trình chưa cập nhật. Riêng một số trường vẫn giữ quy định riêng dựa trên APA 6; khi đó quy định của trường được ưu tiên, và bạn nên ghi rõ phiên bản đang theo trong phần trình bày nếu được phép.

Viết et al. cho đúng từng ký tự

Et al. là viết tắt của cụm Latin et alia, nghĩa là "và những người khác". Chữ "et" là một từ trọn vẹn nên không có dấu chấm; chữ "al." là phần viết tắt nên luôn có dấu chấm. Viết "et. al", "et al" hay "et.al." đều sai.

Không in nghiêng. APA 7 không in nghiêng et al., dù đây là cụm từ Latin. Một số kiểu trích dẫn khác, hoặc một số tạp chí, có thể yêu cầu in nghiêng; khi đó làm theo yêu cầu của nơi nhận bài.

Dấu phẩy sau et al. khi có năm trong ngoặc. Dạng đúng là (Vũ et al., 2018): dấu chấm của "al." đứng trước, dấu phẩy ngay sau, rồi đến năm. Không có dấu phẩy giữa họ tác giả và et al.

Kết thúc câu không cần thêm dấu chấm thứ hai. Nếu et al. rơi vào cuối câu tường thuật, ví dụ câu tiếng Anh kết thúc bằng "...as reported by Vu et al.", thì dấu chấm của "al." đóng luôn câu. Trường hợp này hiếm, vì năm thường đi ngay sau tên.

Động từ chia số nhiều trong bài tiếng Anh. Et al. chỉ một nhóm người, nên viết "Vu et al. (2018) suggest" hoặc "suggested", không viết "suggests".

Et al. hay "và cộng sự" khi viết tiếng Việt

Trong luận văn, tiểu luận viết bằng tiếng Việt, bạn sẽ gặp ba cách: giữ nguyên "et al.", dịch thành "và cộng sự", hoặc viết tắt "và cs.". Cẩm nang APA không quy định cho tiếng Việt, nên lựa chọn thuộc về quy định của trường, khoa hoặc tạp chí. Nhiều trường chấp nhận "và cộng sự" vì nó đọc tự nhiên trong câu tiếng Việt; một số nơi yêu cầu giữ "et al." cho thống nhất với tài liệu quốc tế.

Có một cách làm mà người hướng dẫn hay đề nghị: dùng ngôn ngữ của câu văn. Câu tiếng Việt thì "Vũ và cộng sự (2018) ghi nhận", ngoặc đơn trong câu tiếng Việt thì "(Vũ và cộng sự, 2018)". Phần tóm tắt tiếng Anh thì chuyển sang "Vu et al. (2018)". Cách này dễ đọc, nhưng bạn phải kiểm kỹ khi chép đoạn từ bản tiếng Anh sang bản tiếng Việt và ngược lại.

Dạng viết tắt "và cs." gọn nhưng không phải ai cũng quen, và dễ lẫn với các viết tắt khác trong chuyên ngành. Nếu dùng, nên dùng ở mọi chỗ và đảm bảo trường cho phép.

Dù chọn cách nào, điều cần tránh là trộn: trang này "et al.", trang kia "và cộng sự", đoạn khác lại "và các cộng sự". Một mẹo nhỏ là quyết định ngay khi lập dàn ý, ghi quyết định đó vào đầu tệp ghi chú, và dùng chức năng tìm kiếm của trình soạn thảo để đếm từng dạng trước khi nộp. Nếu số lần xuất hiện của dạng không chọn khác 0, bạn biết phải sửa ở đâu.

Với tác giả Việt trong bài tiếng Việt, nếu trường yêu cầu ghi đủ họ tên, dạng rút gọn sẽ là "Vũ Thị Hạnh và cộng sự (2018)". Cách ghi tên tác giả Việt có bài riêng trong danh mục tên tác giả của trang.

Khi hai nguồn rút gọn ra cùng một dạng

Quy tắc rút gọn có một ngoại lệ quan trọng mà nhiều sinh viên chưa từng nghe. Giả sử bạn trích hai bài cùng năm 2018: bài thứ nhất của Vũ, Hà, Trịnh và Mai; bài thứ hai của Vũ, Hà, Lý và Đinh. Rút gọn cả hai đều ra (Vũ et al., 2018), người đọc không biết bạn đang nói bài nào. APA 7 xử lý bằng cách ghi thêm họ tác giả cho tới khi hai trích dẫn khác nhau, rồi mới đặt et al.

Với ví dụ trên, hai bài giống nhau ở hai tác giả đầu, khác nhau từ tác giả thứ ba. Trích dẫn sẽ là (Vũ, Hà, Trịnh, et al., 2018) và (Vũ, Hà, Lý, et al., 2018). Lưu ý dấu phẩy trước et al. ở dạng này, vì et al. lúc này đứng sau một danh sách tên. Nếu chỉ còn một tác giả nằm trong phần "et al." thì không dùng et al. mà ghi đủ tên người đó, vì et al. là số nhiều.

Đừng nhầm ngoại lệ này với trường hợp cùng tác giả, cùng năm. Nếu hai bài có đúng cùng một nhóm tác giả, cùng thứ tự, cùng năm, cách xử lý là thêm chữ a, b sau năm, không phải ghi thêm tên. Còn nếu hai nhóm chỉ trùng tác giả đầu và năm nhưng khác hẳn từ tác giả thứ hai, bạn ghi thêm tên thứ hai rồi et al. Trường hợp cùng tác giả cùng năm có bài riêng trong danh mục này.

Thực tế ngoại lệ này hay gặp với những nhóm nghiên cứu lớn, hay đăng nhiều bài trong một năm với danh sách tác giả gần giống nhau. Cách phát hiện nhanh: sau khi xong danh mục tham khảo, lọc những mục có cùng họ tác giả đầu và cùng năm, rồi kiểm từng cặp.

Trích trong bài khác cách ghi tác giả trong danh mục

Một hiểu nhầm phổ biến: vì trong bài đã rút gọn, nhiều người cũng rút gọn luôn trong danh mục tài liệu tham khảo. Hai chỗ có quy tắc riêng. Bảng dưới tóm tắt theo APA 7.

Số tác giả của nguồnTrích trong bàiDanh mục tài liệu tham khảo
1 tác giảGhi họGhi họ và chữ cái đầu tên
2 tác giảGhi cả hai họGhi cả hai, dấu & trước người cuối
3 đến 20 tác giảHọ người đầu + et al.Ghi đủ tất cả, dấu & trước người cuối
21 tác giả trở lênHọ người đầu + et al.Ghi 19 người đầu, dấu ba chấm, rồi người cuối cùng

Bạn thấy rằng với nguồn mười tác giả, trong bài chỉ còn một họ, còn trong danh mục phải ghi đủ mười người. Đây là chỗ hay sai khi sinh viên tự gõ danh mục từ những gì đã viết trong bài. Lời khuyên là luôn lập danh mục từ thông tin trên trang đầu của tài liệu gốc, không lập từ trích dẫn trong bài. Mức 20 và 21 tác giả là quy tắc của APA 7; một số tạp chí đặt ngưỡng khác, nên khi gửi bài cho tạp chí cần đọc hướng dẫn tác giả của họ.

Nhóm nghiên cứu, tổ chức và tác giả kèm nhóm: không phải chỗ dùng et al.

Et al. chỉ thay cho những cá nhân bị lược tên. Khi tác giả của một tài liệu là một tổ chức hay một nhóm nghiên cứu đứng tên chung, ví dụ giả định "Nhóm Nghiên cứu Giáo dục Đại học X", thì đó là một tác giả duy nhất. Trích trong bài ghi tên nhóm như ghi họ một người: (Nhóm Nghiên cứu Giáo dục Đại học X, 2022). Viết "(Nhóm Nghiên cứu X et al., 2022)" là hiểu sai bản chất của et al.

Có những bài báo đứng tên vài cá nhân cộng thêm một nhóm, kiểu "Vũ, Hà và Nhóm Khảo sát Sinh viên Y". Với APA 7, nhóm được tính như một tác giả trong danh sách; nguồn này có ba tác giả nên trích trong bài vẫn là (Vũ et al., 2020). Ở danh mục tài liệu, bạn ghi đủ hai cá nhân và tên nhóm theo đúng thứ tự trên bài.

Một trường hợp nữa hay gây lúng túng là bài có hàng trăm tác giả của các dự án lớn. Trong bài vẫn chỉ là họ người đầu cộng et al.; phần cồng kềnh nằm ở danh mục, nơi áp dụng quy tắc 19 người đầu, dấu ba chấm và người cuối. Đừng vì danh sách quá dài mà tự đặt tên dự án làm tác giả nếu bài không ghi như vậy; hãy chép đúng dòng tác giả của bài.

Soát nhanh nguồn nhiều tác giả trước khi nộp

Dùng danh sách này khi đọc lại phần tổng quan tài liệu, nơi nguồn nhiều tác giả xuất hiện dày nhất:

  • Mọi nguồn từ ba tác giả đã rút gọn ngay từ lần đầu, không còn đoạn nào ghi đủ ba, bốn họ theo kiểu cũ.
  • Không còn nguồn hai tác giả nào bị rút gọn nhầm thành et al. hay "và cộng sự".
  • Et al. viết đúng: không chấm sau "et", có chấm sau "al", không in nghiêng nếu theo APA 7.
  • Chỉ một dạng duy nhất trong toàn bài: hoặc et al., hoặc "và cộng sự", hoặc "và cs.".
  • Những cặp nguồn cùng tác giả đầu và cùng năm đã được phân biệt bằng cách ghi thêm tên hoặc thêm chữ a, b.
  • Họ tác giả đầu trong bài khớp đúng tác giả đầu trong danh mục, không lấy nhầm tác giả liên hệ.
  • Danh mục tài liệu ghi đủ tác giả theo ngưỡng của APA 7, không rút gọn theo trích trong bài.
  • Phần tóm tắt tiếng Anh dùng et al. dù thân bài tiếng Việt dùng "và cộng sự", nếu bạn theo cách dùng ngôn ngữ của câu.

Mục "tác giả liên hệ" ở dòng sáu nghe lạ nhưng rất hay gặp: một số trang tạp chí làm nổi tên tác giả liên hệ, sinh viên tưởng đó là tác giả đầu. Luôn lấy thứ tự từ dòng tên tác giả trên bài.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn có ba tác giả thì lần đầu có phải ghi đủ ba họ không?

Theo APA 7 thì không. Nguồn từ ba tác giả trở lên được rút gọn thành họ tác giả đầu cộng et al. ngay từ lần trích đầu tiên. Quy tắc ghi đủ ở lần đầu là của APA 6, nay không dùng nữa trừ khi trường bạn quy định riêng.

Viết et al. thế nào mới đúng dấu chấm?

Chữ et không có dấu chấm vì là một từ trọn vẹn, chữ al. có dấu chấm vì là viết tắt. Dạng đúng là et al., đặt sau họ tác giả đầu, và trong ngoặc đơn thì có dấu phẩy ngay sau trước khi ghi năm.

Bài tiếng Việt có bắt buộc dùng và cộng sự không?

Không bắt buộc theo cẩm nang APA, vì APA không quy định cho tiếng Việt. Nhiều trường chấp nhận và cộng sự, số khác yêu cầu giữ et al. Bạn làm theo quy định của trường hoặc khoa, và dùng một dạng duy nhất trong toàn bài.

Hai bài cùng tác giả đầu và cùng năm thì phân biệt thế nào?

Nếu danh sách tác giả khác nhau, bạn ghi thêm họ các tác giả tiếp theo cho tới khi hai trích dẫn khác nhau rồi mới đặt et al. Nếu danh sách tác giả giống hệt nhau, bạn thêm chữ a, b sau năm theo quy tắc cùng tác giả cùng năm.

Trong danh mục tài liệu tham khảo có được viết et al. không?

Theo APA 7, danh mục ghi đủ tác giả cho nguồn đến 20 người. Từ 21 người trở lên mới ghi 19 người đầu, dấu ba chấm rồi người cuối. Et al. chỉ dùng cho trích dẫn trong bài, không dùng để rút gọn danh mục.

Tài liệu hướng dẫn của trường vẫn ghi quy tắc APA 6 thì làm theo bên nào?

Quy định của trường được ưu tiên vì người chấm dựa vào đó. Nếu thấy mâu thuẫn với APA 7, bạn hỏi người hướng dẫn xem trường đang áp dụng phiên bản nào, rồi giữ nhất quán một phiên bản trong toàn bộ bài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138