Theo APA 7, số trang là bắt buộc khi bạn trích nguyên văn, viết dạng (Tác giả, năm, p. 25) cho một trang và (Tác giả, năm, pp. 25–27) cho nhiều trang; khi diễn giải thì không bắt buộc nhưng được khuyến khích, nhất là với sách dày. Bài viết tiếng Việt thường dùng "tr." thay cho cả p. và pp., tuỳ quy định từng trường.
Những câu hỏi khó hơn đến khi nguồn không có số trang: trang web, sách điện tử chỉnh cỡ chữ được, video, bài trình chiếu, văn bản luật chia theo điều khoản. Bài này đi qua từng trường hợp với cách ghi thay thế mà cẩm nang đưa ra. Tên tác giả và năm đều là ví dụ giả định.
Khi nào bắt buộc, khi nào nên ghi số trang
APA 7 phân biệt rõ giữa trích nguyên văn và diễn giải. Danh sách dưới tóm tắt những tình huống thường gặp trong tiểu luận và luận văn:
- Trích nguyên văn, dù chỉ một cụm từ: bắt buộc ghi số trang hoặc vị trí thay thế.
- Diễn giải một ý nằm ở một trang cụ thể trong sách dài hoặc báo cáo dày: không bắt buộc nhưng nên ghi để người đọc tìm được.
- Diễn giải ý tưởng chung của cả bài báo hay cả cuốn sách: không cần số trang.
- Lấy một con số, một bảng số liệu từ một báo cáo: không bắt buộc theo cẩm nang, nhưng ghi số trang hoặc số bảng giúp người chấm kiểm nhanh, nhiều người hướng dẫn yêu cầu.
- Đoạn tự dịch từ tài liệu tiếng nước ngoài: APA coi là diễn giải, nhưng ghi số trang là cách làm cẩn thận.
- Trích lại lời trích của tác giả khác theo kiểu trích thứ cấp: số trang là trang của tài liệu bạn thật sự đọc.
Nhiều trường Việt Nam yêu cầu số trang cho mọi trích dẫn có thông tin cụ thể, không chỉ trích nguyên văn. Quy định đó chặt hơn APA, và vì người chấm dựa vào quy định trường, bạn nên theo. Thói quen tốt là ghi số trang ngay từ lúc ghi chép khi đọc; quay lại tìm trang sau khi viết xong là việc tốn thời gian nhất của khâu hoàn thiện.
Cách viết số trang: p., pp., tr. và khoảng trang
Phần định dạng nhỏ nhưng hay sai. Bảng dưới theo APA 7 cho bài tiếng Anh, kèm dạng phổ biến trong bài tiếng Việt.
| Tình huống | Bài tiếng Anh theo APA 7 | Bài tiếng Việt (phổ biến) |
|---|---|---|
| Một trang | (Mai, 2017, p. 42) | (Mai, 2017, tr. 42) |
| Nhiều trang liền nhau | (Mai, 2017, pp. 42–45) | (Mai, 2017, tr. 42–45) |
| Nhiều trang rời nhau | (Mai, 2017, pp. 42, 48) | (Mai, 2017, tr. 42, 48) |
| Tường thuật | Mai (2017) wrote that "..." (p. 42). | Mai (2017) viết rằng "..." (tr. 42). |
| Trang đánh số La Mã ở phần mở đầu | (Mai, 2017, p. xii) | (Mai, 2017, tr. xii) |
Khoảng trang dùng dấu gạch ngang ngắn (en dash), không dùng dấu gạch nối, và không có dấu cách hai bên. Trong trình soạn thảo, dấu gạch nối thường nằm trên bàn phím, còn gạch ngang ngắn phải chèn từ bảng ký tự hoặc tổ hợp phím; nhiều bài bị trừ điểm trình bày chỉ vì chỗ này. Ghi đủ hai đầu khoảng trang, 142–145 chứ không rút thành 142–5.
Với dạng tường thuật trích nguyên văn, năm đứng sau tên tác giả, còn số trang đặt ở cuối đoạn trích, sau ngoặc kép đóng. Cách này giữ câu văn liền mạch mà vẫn đủ thông tin.
Nguồn số không có số trang: thay bằng gì
Đánh số đoạn văn. Với trang web hay bài viết trực tuyến không có trang, bạn đếm đoạn văn và ghi "para." trong bài tiếng Anh, ví dụ (Hồ, 2023, para. 4). Bài tiếng Việt có thể ghi "đoạn 4" nếu trường chấp nhận.
Tên mục cộng số đoạn. Khi bài dài và có tiêu đề mục, đếm đoạn từ đầu trang sẽ khó kiểm. Ghi tên mục rồi số đoạn trong mục đó: (Hồ, 2023, Discussion section, para. 2). Tên mục dài thì rút gọn và đặt trong ngoặc kép.
Sách điện tử không trang cố định. Một số định dạng sách điện tử thay đổi số "trang" theo cỡ chữ, hoặc chỉ hiển thị số vị trí. APA khuyên không dùng số vị trí của ứng dụng đọc, vì người dùng thiết bị khác sẽ không tìm được. Nếu bản điện tử có số trang trùng với bản in, dùng số trang đó; nếu không, dùng chương, mục và số đoạn.
Văn bản có cấu trúc riêng. Văn bản luật, quy chuẩn, tác phẩm kinh điển có cách chia riêng như điều, khoản, chương, câu thơ. Dùng chính cách chia đó thay cho số trang vì nó đúng với mọi bản in. Cách ghi văn bản pháp luật Việt Nam thuộc danh mục nguồn đặc thù Việt Nam của trang.
Bài trình chiếu. Ghi số trang chiếu, ví dụ (Hồ, 2023, Slide 8) trong bài tiếng Anh.
Trích nhiều lần cùng một nguồn: không có Sđd hay Tlđd
Sinh viên quen với cách chú thích cuối trang trong sách giáo khoa cũ hay dùng "Sđd" (sách đã dẫn), "Tlđd" (tài liệu đã dẫn) hoặc "Ibid." để đỡ phải ghi lại nguồn. APA là kiểu trích dẫn tác giả và năm trong bài, nên không dùng những viết tắt này. Mỗi lần trích là một ngoặc đầy đủ, chỉ có số trang thay đổi: (Mai, 2017, tr. 42), rồi vài câu sau (Mai, 2017, tr. 61).
Trích dẫn tường thuật giúp câu văn bớt lặp. Khi bạn đã nhắc "Mai (2017)" ở đầu đoạn và tiếp tục trích nguyên văn từ cùng cuốn sách trong đoạn đó, ở những đoạn trích tiếp theo trong cùng đoạn bạn có thể nhắc lại tên tác giả trong câu mà không cần năm, rồi ghi số trang sau ngoặc kép, ví dụ giả định: Mai còn lưu ý rằng "..." (tr. 61). Điều kiện là người đọc không thể nhầm sang nguồn khác. Nếu giữa chừng bạn chen một nguồn khác vào, quay lại nguồn cũ thì ghi lại đủ tác giả và năm.
Những viết tắt kiểu "Sđd" vẫn có chỗ dùng trong kiểu chú thích cuối trang của Chicago, nhưng cách đó nằm ở danh mục các kiểu trích dẫn khác của trang. Trộn "Sđd" vào bài theo APA là lỗi trình bày người chấm nhận ra ngay.
Video, podcast và bản ghi âm: dùng mốc thời gian
Với nguồn nghe nhìn, vị trí của câu nói được xác định bằng mốc thời gian. Theo APA 7, khi trích nguyên văn từ video hoặc podcast, bạn ghi thời điểm bắt đầu đoạn trích theo dạng giờ, phút, giây, ví dụ giả định (Lâm, 2022, 12:47) hoặc (Lâm, 2022, 1:05:20) nếu video dài hơn một giờ. Không cần ghi thời điểm kết thúc.
Khi chép lời từ video, cẩn thận với phụ đề tự động. Phụ đề sinh tự động thường sai tên riêng, thuật ngữ và dấu thanh tiếng Việt. Đoạn bạn đặt trong ngoặc kép phải đúng lời người nói, nên hãy nghe lại đúng đoạn đó ít nhất hai lần và sửa phụ đề nếu cần. Nếu lời người nói có chỗ nghe không rõ, đừng đoán; chọn đoạn khác hoặc chuyển sang diễn giải.
Với bản ghi âm buổi phỏng vấn do bạn tự thực hiện trong nghiên cứu, cách trình bày lời người tham gia khác hẳn, vì đó là dữ liệu của bạn chứ không phải nguồn đã công bố. Tình huống này có bài riêng trong danh mục, ở đây chỉ lưu ý rằng mốc thời gian của bản ghi riêng không phải thông tin trích dẫn.
Một mẹo khi ghi chép: mỗi lần dừng video để chép một câu, ghi mốc thời gian ngay cạnh câu đó. Cách ghi trích dẫn video trong danh mục, như tên kênh, ngày đăng, thuộc danh mục nguồn số của trang.
Số trang của bài báo: bản in, bản trực tuyến và bài chưa đánh số
Bài báo tạp chí thường có số trang của cả bài trong danh mục, ví dụ trang 112–130, còn trích dẫn trong bài ghi trang cụ thể nơi chứa câu bạn trích. Hai con số này khác vai trò; đừng chép khoảng trang của cả bài vào trích dẫn nguyên văn.
Nhiều tạp chí trực tuyến không đánh số trang liên tục mà dùng mã số bài (article number). Khi bản PDF của bài vẫn có số trang riêng, ví dụ từ 1 đến 15, bạn dùng số trang đó trong trích dẫn trong bài. Nếu bản bạn đọc không có trang nào, dùng tên mục và số đoạn như với trang web.
Với bài đã được nhận đăng nhưng chưa có số tập, số trang (bản trực tuyến trước), số trang có thể thay đổi khi bài in chính thức. Bạn ghi theo bản bạn đang đọc; khi bài có bản chính thức trước lúc bạn nộp luận văn, nên cập nhật cả danh mục và số trang trong bài.
Còn với tạp chí khoa học Việt Nam, bản PDF đăng trên trang của tạp chí thường giữ số trang của bản in, nên bạn có thể dùng trực tiếp. Nếu bản bạn có là bản quét từ thư viện, kiểm xem số trang trên bản quét có khớp số in ở góc trang không, vì phần mềm đọc PDF có thể hiển thị số thứ tự trang của tệp, khác với số in trên giấy.
Ghi số trang ngay từ khi đọc: quy trình gọn
Phần lớn rắc rối với số trang đến từ việc không ghi lúc đọc. Quy trình sau giúp bạn không phải lật lại hàng chục tài liệu ở tuần cuối:
- Mỗi tài liệu có một dòng trong bảng ghi chép: tác giả, năm, tiêu đề, loại nguồn.
- Mỗi ý định dùng, ghi kèm vị trí ngay: số trang in trên giấy, hoặc tên mục và số đoạn, hoặc mốc thời gian.
- Đánh dấu rõ đâu là câu chép nguyên văn, đâu là ý bạn tự tóm, ví dụ bằng ngoặc kép hoặc màu chữ khác.
- Với PDF, ghi số in trên trang, không ghi số trang mà phần mềm đọc hiển thị ở thanh công cụ.
- Khi viết, chép cả vị trí sang trích dẫn trong bài, kể cả khi trích dẫn đó là diễn giải.
- Trước khi nộp, lấy ngẫu nhiên năm trích dẫn có số trang, mở tài liệu gốc và kiểm trang đó có đúng chứa thông tin không.
Bước bốn là lỗi rất phổ biến: phần mềm đọc PDF hiển thị "trang 3 trên 18" trong khi số in ở góc trang là 114. Trích dẫn phải dùng 114. Với bản quét không có số in, ghi chú cho người hướng dẫn biết và hỏi cách ghi.
Câu hỏi thường gặp
Diễn giải có bắt buộc ghi số trang không?
Theo APA 7 thì không bắt buộc, nhưng được khuyến khích khi ý bạn diễn giải nằm ở một vị trí cụ thể trong tài liệu dài. Nhiều trường Việt Nam yêu cầu chặt hơn, nên bạn kiểm quy định của trường trước khi viết.
Bài tiếng Việt viết p. hay tr.?
Cẩm nang APA dùng p. cho một trang và pp. cho nhiều trang trong bài tiếng Anh. Bài tiếng Việt nhiều trường dùng tr. cho cả hai trường hợp. Bạn theo quy định của trường và dùng một dạng duy nhất trong toàn bài.
Khoảng trang dùng gạch nối hay gạch ngang?
Dùng dấu gạch ngang ngắn, không có dấu cách hai bên, và ghi đủ hai đầu khoảng trang. Dấu gạch nối trên bàn phím ngắn hơn và về nguyên tắc là sai định dạng, dù nhiều người không để ý.
Trang web không có số trang thì ghi gì khi trích nguyên văn?
Ghi số đoạn văn, hoặc tên mục cộng số đoạn trong mục đó nếu trang dài và có tiêu đề mục. Mục đích là để người đọc mở trang ra và tìm thấy đúng câu bạn trích.
Sách điện tử chỉ có số vị trí thì có dùng được không?
APA khuyên không dùng số vị trí của ứng dụng đọc vì nó thay đổi theo thiết bị và cỡ chữ. Nếu bản điện tử có số trang trùng bản in thì dùng số trang, nếu không thì ghi chương, mục và số đoạn.
Trích lời trong video thì ghi số trang thế nào?
Video không có trang, bạn ghi mốc thời gian bắt đầu của đoạn trích theo dạng phút và giây, hoặc giờ phút giây nếu video dài. Hãy nghe lại để kiểm lời, đừng chép phụ đề tự động mà không soát.