Theo APA 7, đoạn trích nguyên văn từ 40 từ trở lên được trình bày thành một khối riêng: xuống dòng mới, toàn khối thụt vào 1,27 cm (0,5 inch) tính từ lề trái, không dùng ngoặc kép, giữ giãn dòng như phần còn lại của bài, và trích dẫn kèm số trang đặt sau dấu chấm cuối khối. Đoạn dưới 40 từ thì để trong câu văn, đặt giữa ngoặc kép.
Viết tiếng Việt theo kiểu APA thì mốc 40 từ trở nên mơ hồ, vì một "từ" tiếng Anh không tương đương một tiếng của tiếng Việt. Bài này nói rõ cách trình bày khối trích dẫn, cách lược bớt và chèn chữ mà không làm sai lệch nguyên văn, cách xử lý câu tự dịch, và khi nào nên diễn giải thay vì trích dài. Mọi đoạn trích minh hoạ là ví dụ giả định, không lấy từ tài liệu có thật.
Trích ngắn và trích dài khác nhau ở đâu
Hai dạng trích nguyên văn có quy tắc trình bày khác nhau gần như ở mọi điểm. Bảng dưới tóm theo APA 7.
| Điểm so sánh | Trích ngắn (dưới 40 từ) | Trích dài (từ 40 từ trở lên) |
|---|---|---|
| Vị trí | Nằm trong câu văn của bạn | Khối riêng, bắt đầu ở dòng mới |
| Ngoặc kép | Có, ngoặc kép đôi | Không dùng ngoặc kép bao ngoài |
| Thụt lề | Không | Cả khối thụt 1,27 cm từ lề trái |
| Giãn dòng | Theo bài | Theo bài, APA không yêu cầu giãn dòng đơn cho khối |
| Vị trí trích dẫn | Sau ngoặc kép đóng, trước dấu chấm câu | Sau dấu chấm cuối khối, không thêm dấu chấm sau ngoặc |
| Ngoặc kép bên trong nguyên văn | Đổi thành ngoặc kép đơn | Giữ ngoặc kép đôi |
Dòng giãn dòng hay gây tranh cãi: nhiều trường Việt Nam quy định khối trích dẫn giãn dòng đơn, cỡ chữ nhỏ hơn hoặc in nghiêng. Những điều đó là quy định trình bày của trường, không phải của APA. Nếu có quy định thì làm theo; không có thì giữ như cẩm nang. Dòng cuối áp dụng cho bài tiếng Anh; với bài tiếng Việt, bạn dùng loại ngoặc kép mà quy định của trường chọn, miễn phân biệt được ngoặc ngoài và ngoặc trong.
Mốc 40 từ khi viết bằng tiếng Việt
Cẩm nang APA đếm theo từ của tiếng Anh. Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, một từ có thể gồm một, hai hoặc nhiều tiếng, và công cụ đếm từ của trình soạn thảo đếm theo khoảng trắng, tức là đếm tiếng. Bốn mươi tiếng tiếng Việt thường chỉ chứa lượng ý bằng khoảng hai mươi lăm đến ba mươi từ tiếng Anh, nên nếu áp mốc 40 một cách máy móc, bạn sẽ tách khối cho những đoạn khá ngắn.
Hiện chưa có một quy định thống nhất cho tiếng Việt. Nhiều trường dùng luôn con số 40 theo cách đếm của trình soạn thảo cho đơn giản; một số nơi quy định theo số dòng, ví dụ đoạn trích dài hơn ba hoặc bốn dòng thì tách khối. Cả hai cách đều chấp nhận được nếu nhất quán. Điều cần tránh là đoạn này 45 tiếng để trong câu, đoạn kia 35 tiếng lại tách khối.
Nếu không có quy định, cách hợp lý là theo con số mà trình soạn thảo đếm được, vì nó kiểm lại được. Ghi chú cách đếm ở phần quy ước trình bày của luận văn nếu trường cho phép phần này.
Một lưu ý khác: khi bạn trích một tài liệu tiếng Anh nguyên văn trong bài tiếng Việt, hãy đếm theo nguyên văn tiếng Anh, vì đó là văn bản đang được trích.
Trình bày một khối trích dẫn đúng chuẩn
Câu dẫn trước khối. Khối trích dẫn không nên rơi xuống đột ngột. Câu đứng trước nên cho người đọc biết sắp đọc gì và vì sao. Câu dẫn thường kết thúc bằng dấu hai chấm, hoặc nhắc tên tác giả theo dạng tường thuật, ví dụ giả định: "Khi bàn về thói quen đọc của sinh viên, Tạ (2018) viết:".
Thụt cả khối, không thụt riêng dòng đầu. Cả khối lùi vào 1,27 cm từ lề trái. Nếu đoạn trích gồm nhiều đoạn văn, dòng đầu của đoạn thứ hai trở đi thụt thêm 1,27 cm nữa. Lề phải giữ như bài.
Trích dẫn đặt sau dấu chấm. Khác với trích ngắn, ở khối trích dài, ngoặc trích dẫn đứng sau dấu chấm cuối cùng của đoạn trích và không có dấu chấm nào sau nó. Nếu bạn đã nêu tên tác giả và năm ở câu dẫn, ngoặc cuối khối chỉ còn số trang, ví dụ (tr. 57) hoặc (p. 57).
Câu sau khối không thụt lề nếu vẫn cùng đoạn. Sau khối trích, nếu bạn tiếp tục bình luận trong cùng đoạn ý, dòng tiếp theo bắt đầu sát lề trái. Nếu sang đoạn ý mới thì thụt dòng đầu như bình thường.
Không in nghiêng cả khối. APA không yêu cầu in nghiêng khối trích dẫn. In nghiêng chỉ dùng khi chính nguyên văn có in nghiêng, hoặc bạn muốn nhấn một vài chữ và ghi chú việc nhấn đó.
Lược bớt, chèn chữ, nhấn mạnh: ghi thế nào để không sai nguyên văn
Trích nguyên văn phải giữ đúng từng chữ, chính tả và dấu câu của bản gốc. Khi bạn cần thay đổi bất cứ điều gì, APA 7 có ký hiệu riêng để người đọc biết.
| Bạn muốn | Cách ghi theo APA 7 | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Lược bớt chữ giữa một câu | Dấu ba chấm có dấu cách trước và sau | "sinh viên năm nhất ... thường dồn việc vào cuối kỳ" |
| Lược bớt giữa hai câu | Dấu chấm kết câu trước, rồi dấu ba chấm | "không đủ thời gian. ... Nhóm còn lại" |
| Chèn chữ để câu đủ nghĩa | Đặt chữ chèn trong ngoặc vuông | "họ [sinh viên khối kỹ thuật] cho biết" |
| Nhấn một vài chữ | In nghiêng rồi ghi [emphasis added] ngay sau | Bài tiếng Việt thường ghi [tác giả nhấn mạnh] hoặc theo quy định |
| Bản gốc có lỗi chính tả | Giữ nguyên lỗi, thêm [sic] in nghiêng ngay sau | "kết quả cho thấy rỏ [sic]" |
APA không dùng dấu ba chấm ở đầu hoặc cuối đoạn trích, trừ khi bạn cần nhấn rằng câu bị cắt dở có chủ ý. Bạn cũng được đổi chữ cái đầu đoạn trích từ hoa sang thường, hoặc ngược lại, cho khớp câu của mình mà không cần ghi chú. Ngoài những trường hợp này, mọi chỉnh sửa khác đều làm sai nguyên văn. Trích một câu rồi lược đúng chỗ làm đổi ý tác giả, ví dụ bỏ chữ "không", là lỗi liêm chính chứ không còn là lỗi trình bày.
Trích ngắn trong câu: ghép cho khớp ngữ pháp
Đoạn trích dưới mốc tách khối nằm ngay trong câu văn của bạn, và đây là chỗ dễ sinh ra câu què. Nguyên tắc là câu của bạn cộng với phần trích phải đọc trôi như một câu hoàn chỉnh. Nếu phải ép phần trích vào giữa một cấu trúc không hợp, hãy cắt gọn phần trích chỉ còn cụm từ cần thiết, hoặc chuyển sang diễn giải.
Ví dụ giả định chưa ổn: Tạ (2018) cho rằng "Sinh viên năm nhất. Họ thường đọc lướt" (tr. 57). Câu này ghép hai câu nguyên văn rời rạc vào một chủ ngữ. Cách sửa: Tạ (2018) nhận thấy sinh viên năm nhất "thường đọc lướt" (tr. 57). Chỉ cụm từ đắt giá được giữ trong ngoặc kép, phần còn lại là lời của bạn.
Vị trí trích dẫn trong câu cũng có quy tắc. Khi tên tác giả và năm đã đứng ở đầu câu, số trang đặt ngay sau ngoặc kép đóng, trước dấu chấm. Khi tên tác giả không xuất hiện trong câu, cả tác giả, năm và số trang gom vào một ngoặc sau đoạn trích: "thường đọc lướt" (Tạ, 2018, tr. 57). Dấu chấm câu đứng sau ngoặc trích dẫn, không đứng trong ngoặc kép, trừ khi dấu đó là một phần của nguyên văn như dấu hỏi.
Câu tự dịch thì có phải trích nguyên văn không
Đây là tình huống rất phổ biến với sinh viên Việt: bạn đọc một đoạn tiếng Anh, tự dịch sang tiếng Việt và muốn đưa vào bài. Theo hướng dẫn của APA, đoạn bạn tự dịch được coi là diễn giải, không phải trích nguyên văn, vì chữ trong bài là chữ của bạn chứ không phải của tác giả. Vì vậy về nguyên tắc, bạn không cần đặt ngoặc kép hay tách khối cho đoạn tự dịch.
Tuy vậy, APA khuyến khích ghi số trang cho đoạn diễn giải để người đọc tìm được chỗ gốc, và với đoạn dịch sát thì việc ghi số trang càng nên làm. Nhiều người hướng dẫn ở Việt Nam còn muốn bạn ghi rõ "bản dịch của tác giả luận văn" hoặc tương tự ở lần đầu, để không ai tưởng đó là bản dịch đã xuất bản. Hãy hỏi quy định của khoa.
Nếu đoạn trích quan trọng đến mức từng chữ có ý nghĩa, ví dụ một định nghĩa then chốt mà bạn sẽ phân tích, cách an toàn là trích nguyên văn tiếng Anh trong bài rồi đưa bản dịch của bạn ngay sau, trong ngoặc đơn hoặc chú thích. Người đọc vừa thấy bản gốc vừa thấy cách bạn hiểu nó.
Trường hợp bạn dùng một bản dịch đã xuất bản, ví dụ một cuốn sách đã có bản tiếng Việt, thì đoạn lấy từ bản dịch đó là trích nguyên văn bình thường, ghi theo bản dịch bạn đã đọc. Cách ghi sách dịch trong danh mục thuộc danh mục APA cho sách của trang.
Khi nào nên diễn giải thay vì trích dài
Khối trích dẫn dài chiếm nhiều chỗ và tạm dừng giọng của bạn trong bài. Cẩm nang APA khuyên ưu tiên diễn giải; trích nguyên văn chỉ dùng khi cách diễn đạt của tác giả có giá trị riêng: một định nghĩa chính xác, một phát biểu sẽ được phân tích từng chữ, một câu đáng nhớ mà diễn giải sẽ mất sắc thái, hoặc một văn bản mà chính chữ nghĩa là đối tượng nghiên cứu.
Với luận văn ngành giáo dục, kinh tế, quản trị, phần lớn nội dung tổng quan nên là diễn giải và tổng hợp. Một chương có năm, sáu khối trích dài liên tiếp thường bị nhận xét là "chép nhiều, bàn ít". Ngành văn học, luật học, lịch sử thì khác: phân tích văn bản cần trích nguyên văn nhiều hơn, nhưng vẫn phải có phần bình luận đi kèm mỗi khối.
Một nguyên tắc dễ áp dụng: sau mỗi khối trích dẫn, phải có ít nhất vài câu của bạn giải thích vì sao đoạn đó quan trọng với lập luận. Khối trích đứng cuối đoạn rồi chuyển sang ý khác ngay là dấu hiệu nó không cần thiết.
Thêm một lưu ý cho người dùng công cụ kiểm trùng lặp của trường: đoạn trích nguyên văn đúng quy cách vẫn có thể được phần mềm đánh dấu trùng. Cách loại trừ phần trích dẫn khỏi tỷ lệ là chuyện của quy trình kiểm ở trường bạn; ở đây chỉ cần nhớ rằng trích đúng cách, ghi đủ nguồn, thì đó không phải đạo văn.
Câu hỏi thường gặp
Trích nguyên văn bao nhiêu chữ thì phải tách thành khối?
Theo APA 7 là từ 40 từ trở lên, đếm theo từ tiếng Anh. Với tiếng Việt chưa có quy định thống nhất, nhiều trường dùng 40 tiếng theo cách đếm của trình soạn thảo, một số nơi tính theo số dòng. Bạn theo quy định của trường và giữ nhất quán.
Khối trích dẫn có cần ngoặc kép không?
Không. Khối trích dẫn dài không có ngoặc kép bao ngoài, vì việc thụt lề đã cho người đọc biết đó là nguyên văn. Nếu bên trong nguyên văn có ngoặc kép thì giữ nguyên chúng.
Trích dẫn số trang đặt trước hay sau dấu chấm cuối khối?
Ở khối trích dài, ngoặc trích dẫn đặt sau dấu chấm cuối cùng và không thêm dấu chấm nào sau ngoặc. Ở trích ngắn trong câu thì ngược lại, ngoặc trích dẫn đứng trước dấu chấm kết câu.
Khối trích dẫn có phải giãn dòng đơn và cỡ chữ nhỏ hơn không?
Cẩm nang APA không yêu cầu, khối giữ giãn dòng như phần còn lại của bài. Nhiều trường Việt Nam có quy định riêng về giãn dòng đơn hoặc cỡ chữ nhỏ cho khối trích; nếu có thì làm theo quy định của trường.
Đoạn tự dịch từ tiếng Anh có phải để trong ngoặc kép không?
Theo hướng dẫn của APA, đoạn bạn tự dịch được coi là diễn giải nên không cần ngoặc kép, nhưng nên ghi số trang để người đọc tìm được chỗ gốc. Nhiều người hướng dẫn muốn bạn ghi rõ đó là bản dịch của người viết.
Lược bớt một đoạn ở giữa câu trích thì ghi thế nào?
Dùng dấu ba chấm có dấu cách ở hai bên tại chỗ bị lược. Nếu lược phần nằm giữa hai câu thì giữ dấu chấm kết câu trước rồi mới đặt dấu ba chấm. Không được lược chỗ làm thay đổi ý của tác giả.