Với nguồn có đúng hai tác giả, APA 7 yêu cầu ghi đủ họ của cả hai người ở mọi lần trích, nối bằng dấu & khi nằm trong ngoặc đơn và bằng chữ nối khi tên đứng trong câu văn. Quy tắc nghe đơn giản, nhưng đây lại là chỗ bài tiểu luận bị gạch đỏ nhiều nhất: có bài rút gọn thành "và cộng sự" ngay từ lần trích thứ hai, có bài đảo thứ tự tên cho đẹp vần, có bài viết dấu & giữa câu văn tiếng Việt như một ký hiệu viết tắt.
Bài này đi riêng tình huống hai tác giả: dạng trong ngoặc, dạng tường thuật, viết thế nào trong bài tiếng Việt, khi hai tác giả trùng họ, khi một nguồn hai tác giả đứng cạnh nguồn khác trong cùng một ngoặc. Mọi tên người và năm trong bài là ví dụ giả định, dùng để minh hoạ cách ghi, không phải tài liệu có thật.
Hai dạng trích dẫn cho nguồn hai tác giả
APA 7 chia trích dẫn trong bài thành hai dạng: trong ngoặc đơn (parenthetical) và tường thuật (narrative), tức là tên tác giả trở thành một phần của câu. Với nguồn hai tác giả, khác biệt nằm ở chữ nối giữa hai họ. Bảng dưới dùng tác giả giả định Lê Minh Châu và Phan Quốc Bảo, bài viết năm 2019.
| Dạng | Bài viết bằng tiếng Anh | Bài viết bằng tiếng Việt (cách nhiều trường dùng) |
|---|---|---|
| Trong ngoặc đơn | (Le & Phan, 2019) | (Lê & Phan, 2019) hoặc (Lê và Phan, 2019) tuỳ quy định |
| Tường thuật | Le and Phan (2019) found that... | Lê và Phan (2019) nhận thấy... |
| Tường thuật có cả năm trong câu | In 2019, Le and Phan reported... | Năm 2019, Lê và Phan ghi nhận... |
| Trong bảng, chú thích hình | (Le & Phan, 2019) | Theo quy định trường, thường giữ dấu & |
Điểm cần nhớ ở cột tiếng Anh: dấu & chỉ xuất hiện bên trong ngoặc đơn, trong bảng và trong chú thích hình; khi tên tác giả chạy trong câu văn thì viết đủ chữ "and". Cẩm nang APA 7 nói rõ điều này ở phần trích dẫn trong bài, và bản tóm tắt chính thức trên trang của APA cũng nêu cùng quy tắc. Cột tiếng Việt là cách phổ biến chứ không phải quy định của cẩm nang, vì APA không viết riêng cho tiếng Việt. Phần dưới bàn kỹ chuyện này.
Ghi đủ hai họ ở mọi lần trích, không rút gọn
Không có "lần đầu ghi đủ, lần sau rút gọn". Đây là quy tắc của bản APA 6 trước đây áp dụng cho nhóm ba đến năm tác giả, nhiều sinh viên nhớ lẫn sang trường hợp hai tác giả. Ở APA 7, nguồn hai tác giả luôn ghi cả hai họ, dù đó là lần trích thứ nhất hay thứ mười trong bài.
Không dùng "et al." hay "và cộng sự" cho hai người. Cụm "và cộng sự" chỉ dành cho nguồn từ ba tác giả trở lên. Viết "Lê và cộng sự (2019)" khi bài chỉ có Lê và Phan là sai, và người chấm đối chiếu với danh mục tài liệu tham khảo sẽ thấy ngay chỗ lệch.
Chỉ ghi họ, không ghi tên đệm và tên. Theo cẩm nang, trích trong bài chỉ dùng họ của tác giả. Với tác giả Việt, nhiều trường lại yêu cầu ghi đủ họ tên như "Lê Minh Châu và Phan Quốc Bảo (2019)" để tránh nhầm khi quá nhiều người cùng họ. Cách ghi tên Việt là một chủ đề riêng trong danh mục tên tác giả của trang; ở đây chỉ cần nhớ: chọn một cách theo quy định trường và giữ nguyên trong toàn bài.
Trùng họ vẫn ghi cả hai. Nếu hai tác giả cùng họ, ví dụ giả định Nguyễn Hữu Tâm và Nguyễn Thị Lan cùng viết một bài năm 2021, trích trong bài vẫn là (Nguyễn & Nguyễn, 2021). Trông lặp nhưng đúng, vì người đọc cần biết đây là nguồn hai tác giả chứ không phải một.
Chữ "và" hay dấu & khi viết bằng tiếng Việt
APA là cẩm nang viết cho bài tiếng Anh. Khi sinh viên Việt viết tiểu luận, luận văn bằng tiếng Việt theo kiểu APA, có hai cách đang được dùng song song. Cách thứ nhất giữ đúng logic của cẩm nang: dấu & trong ngoặc đơn, chữ "và" trong câu văn. Cách thứ hai Việt hoá hoàn toàn: dùng chữ "và" ở cả hai chỗ, vì dấu & vốn là ký hiệu thay cho chữ "and" của tiếng Anh, đặt giữa một câu tiếng Việt trông lạc giọng.
Không có cách nào sai về nguyên tắc, miễn là trường hoặc khoa không quy định ngược lại và bạn giữ một cách từ đầu đến cuối. Điều làm bài mất điểm là trộn lẫn: trang 3 viết (Lê & Phan, 2019), trang 7 viết (Lê và Phan, 2019), trang 12 lại viết "Lê & Phan (2019) cho rằng". Người hướng dẫn đọc những chỗ đó như dấu hiệu bài được chắp từ nhiều nguồn mà không soát lại.
Một lưu ý ít ai để ý: dù bài viết bằng tiếng Việt, danh mục tài liệu tham khảo theo APA vẫn dùng dấu & trước tên tác giả cuối cùng, ví dụ giả định "Lê, M. C., & Phan, Q. B. (2019)" cho tài liệu tiếng Anh. Nhiều hướng dẫn của trường Việt Nam giữ nguyên dấu này cả với tài liệu tiếng Việt, số khác chuyển sang chữ "và". Đó là chuyện của danh mục, nhưng bạn nên quyết cùng lúc với cách trích trong bài để hai phần nói cùng một thứ ngôn ngữ.
Nếu không tìm thấy quy định nào, hãy hỏi thẳng người hướng dẫn một câu trước khi viết, và ghi lại câu trả lời. Sửa hai trăm chỗ trích dẫn vào đêm trước hạn nộp tốn công hơn nhiều so với một tin nhắn hỏi từ đầu.
Giữ đúng thứ tự tên như trên bản gốc
Thứ tự tác giả trên một bài báo hay cuốn sách không phải ngẫu nhiên. Trong nhiều ngành, người đứng tên đầu là người đóng góp chính; ở một số ngành khác, thứ tự theo vần hoặc theo thoả thuận của nhóm. Dù theo cách nào, đó là thông tin của tài liệu gốc và bạn phải giữ nguyên. Nếu bìa sách ghi Phan Quốc Bảo trước Lê Minh Châu thì trích dẫn là (Phan & Lê, 2019), kể cả khi bạn thích đọc tên Lê trước, kể cả khi danh mục của bạn xếp theo vần.
Lỗi đảo tên thường đến từ hai nguồn. Nguồn thứ nhất là chép lại từ một bài khác đã ghi sai. Nguồn thứ hai là khi tự gõ từ trí nhớ, nhất là với những cặp tác giả hay viết chung nhiều bài, mỗi bài đổi thứ tự một lần. Ví dụ giả định: Lê và Phan viết chung ba bài, hai bài Lê đứng đầu, một bài Phan đứng đầu. Ba bài này là ba mục khác nhau trong danh mục, và trích trong bài phải khớp từng mục.
Cách phòng tránh đơn giản nhất là lập bảng ghi chép nguồn ngay khi đọc, chép thứ tự tên từ trang bìa hoặc trang đầu của bài báo, không chép từ trang kết quả tìm kiếm. Trang kết quả của các cơ sở dữ liệu đôi khi hiển thị tên rút gọn hoặc đảo họ tên theo kiểu phương Tây, gây nhầm khi tác giả là người Việt hoặc người Đông Á.
Khi hai nguồn có cùng hai tác giả nhưng thứ tự khác nhau, chúng xếp ở hai chỗ khác nhau trong danh mục theo vần. Trích trong bài cũng vì thế mà khác: (Lê & Phan, 2019) và (Phan & Lê, 2021). Đừng gộp thành một.
Khi nguồn hai tác giả đứng chung với nguồn khác
Bài tổng quan thường cần dẫn nhiều nghiên cứu cho cùng một nhận định. Khi đó, nguồn hai tác giả vẫn giữ nguyên dạng của nó, chỉ thêm quy tắc sắp xếp. Cách làm theo từng bước:
- Viết riêng từng trích dẫn ở dạng đầy đủ như khi đứng một mình: (Lê & Phan, 2019), (Đặng, 2020), (Vũ et al., 2018).
- Xếp các trích dẫn theo đúng thứ tự chúng xuất hiện trong danh mục tài liệu tham khảo, tức là theo vần họ tác giả đầu tiên.
- Nối các trích dẫn bằng dấu chấm phẩy và đặt trong một ngoặc đơn: (Đặng, 2020; Lê & Phan, 2019; Vũ et al., 2018).
- Kiểm lại dấu & bên trong ngoặc: nó chỉ nối hai họ của cùng một nguồn, không bao giờ dùng để nối hai nguồn khác nhau.
- Nếu bạn muốn đưa tên tác giả vào câu, đừng dồn nhiều nguồn tường thuật vào một câu dài; tách thành hai câu, mỗi câu một nhóm tác giả.
Lỗi phổ biến nhất ở bước bốn là viết "(Lê & Phan & Đặng, 2019, 2020)" như thể dấu & là dấu cộng. Mỗi nguồn là một đơn vị riêng, có năm riêng của nó. Quy tắc sắp xếp nhiều nguồn trong ngoặc có một bài riêng trong danh mục này, bao gồm cả cách đưa một nguồn lên đầu khi muốn nhấn mạnh.
Những lỗi hay gặp với nguồn hai tác giả
Khi soát bài trước khi nộp, bạn có thể dùng chức năng tìm kiếm của trình soạn thảo để lần từng họ tác giả trong danh sách tài liệu và kiểm các lỗi sau:
- Rút gọn thành "và cộng sự" hoặc "et al." cho nguồn chỉ có hai người.
- Dùng dấu & trong câu văn tiếng Anh, ví dụ "Le & Phan (2019) argued", thay vì chữ "and".
- Trộn chữ "và" với dấu & ở các trang khác nhau của cùng một bài tiếng Việt.
- Đảo thứ tự tên so với bản gốc, hoặc so với chính mục đó trong danh mục tham khảo.
- Ghi thiếu một tác giả vì chép từ trích dẫn rút gọn của người khác.
- Đặt dấu phẩy giữa hai họ trong ngoặc, kiểu "(Lê, Phan, 2019)", khiến người đọc tưởng là hai nguồn.
- Năm trong bài khác năm trong danh mục, thường do lấy năm bản trực tuyến thay vì năm xuất bản chính thức, hoặc ngược lại.
- Viết tên đầy đủ ở chỗ này, chỉ viết họ ở chỗ khác cho cùng một nguồn.
Hầu hết lỗi trên không do không biết quy tắc, mà do viết qua nhiều đợt và không soát lại một lượt từ đầu đến cuối. Dành riêng một lượt đọc chỉ để nhìn trích dẫn, không đọc nội dung, sẽ bắt được phần lớn.
Khi nào nên nhắc tên hai tác giả trong câu
Trích dẫn trong ngoặc giữ câu văn gọn và đặt trọng tâm vào ý tưởng. Trích dẫn tường thuật đặt trọng tâm vào người nói ra ý tưởng đó. Với nguồn hai tác giả, dạng tường thuật dễ làm câu nặng nếu bạn lặp nhiều lần, vì mỗi lần là hai họ cộng một chữ nối. Vì vậy, chỉ đưa tên vào câu khi việc ai nói có ý nghĩa với lập luận, ví dụ khi bạn so sánh hai nhóm tác giả có quan điểm trái ngược.
Ví dụ giả định: "Lê và Phan (2019) cho rằng thời gian tự học có liên quan rõ đến kết quả học phần, trong khi Đặng (2020) không tìm thấy mối liên hệ đó ở nhóm sinh viên năm nhất." Ở đây tên tác giả giúp người đọc thấy hai phía của một cuộc thảo luận. Ngược lại, câu "Lê và Phan (2019) đã nghiên cứu về tự học" chỉ cho biết ai làm gì, không cho biết họ tìm thấy gì; bạn nên viết thẳng phát hiện rồi đặt trích dẫn trong ngoặc.
APA 7 cho phép bỏ năm ở những lần trích tường thuật tiếp theo trong cùng một đoạn, miễn là không gây nhầm. Nghĩa là trong đoạn trên, nếu câu kế tiếp lại nhắc "Lê và Phan còn lưu ý rằng...", bạn không cần ghi lại năm 2019. Quy tắc này không áp dụng cho trích dẫn trong ngoặc: ngoặc đơn luôn có năm. Sang đoạn mới thì ghi lại năm ở lần nhắc đầu tiên.
Còn một điểm về động từ: khi chủ ngữ là hai tác giả, động từ trong bài tiếng Anh chia số nhiều, "Le and Phan argue" chứ không phải "argues". Tiếng Việt không chia động từ nên không gặp lỗi này, nhưng hãy cẩn thận khi bạn viết phần tóm tắt tiếng Anh của luận văn.
Câu hỏi thường gặp
Nguồn có hai tác giả thì lần trích thứ hai có được rút gọn không?
Không. Theo APA 7, nguồn hai tác giả luôn ghi cả hai họ ở mọi lần trích, kể cả lần thứ hai trở đi. Chỉ nguồn từ ba tác giả trở lên mới rút gọn bằng et al. hoặc và cộng sự ngay từ lần đầu.
Bài tiếng Việt nên dùng dấu & hay chữ và trong ngoặc đơn?
Cẩm nang APA không có quy định riêng cho tiếng Việt, nên nhiều trường cho phép cả hai cách. Bạn xem quy định trình bày của trường hoặc khoa, hỏi người hướng dẫn nếu không có, rồi giữ một cách duy nhất trong toàn bài.
Có được viết dấu & giữa câu văn không?
Theo APA 7, trong câu văn tiếng Anh phải viết chữ and, dấu & chỉ dùng trong ngoặc đơn, bảng và chú thích hình. Trong câu văn tiếng Việt, viết chữ và là tự nhiên và phổ biến nhất, dấu & đặt giữa câu dễ bị coi là lỗi.
Hai tác giả cùng họ Nguyễn thì trích thế nào?
Vẫn ghi cả hai họ theo đúng thứ tự trên bản gốc, ví dụ giả định Nguyễn và Nguyễn năm 2021. Nếu trường yêu cầu ghi đủ họ tên tác giả Việt thì càng dễ phân biệt. Điều cần tránh là gộp thành một họ, khiến người đọc tưởng nguồn chỉ có một tác giả.
Có nên xếp lại tên hai tác giả theo vần cho đẹp không?
Không. Thứ tự tên là thông tin của tài liệu gốc và thường phản ánh mức đóng góp, nên phải giữ nguyên như trên bìa sách hoặc trang đầu bài báo. Việc sắp theo vần chỉ áp dụng cho thứ tự các mục trong danh mục tài liệu tham khảo.
Trong cùng một đoạn, có phải ghi lại năm mỗi lần nhắc tên hai tác giả không?
Với trích dẫn tường thuật, APA 7 cho phép bỏ năm ở những lần nhắc tiếp theo trong cùng đoạn nếu không gây nhầm lẫn. Trích dẫn trong ngoặc đơn thì luôn phải có năm, và sang đoạn mới bạn ghi lại năm ở lần nhắc đầu.