VienDan.comViện Dẫn
Lỗi trích dẫn và liêm chính học thuật

Dẫn nguồn mình chưa đọc: lỗi chép danh mục tham khảo của người khác và cách sửa

Chép trích dẫn từ luận văn, bài tổng quan của người khác như thể đã đọc bản gốc: vì sao là lỗi liêm chính, bị phát hiện ra sao và cách sửa trung thực.

Graduate student in a Hanoi university library aisle pulling an old bound volume from a high shelf, shot from a low angle, dusty golden light, face hidden by the shelf

Ghi vào danh mục một tài liệu mà bạn chưa từng đọc — chỉ thấy nó được nhắc trong luận văn khóa trước hay một bài tổng quan — là trình bày sai về công việc của mình, dù ý trong bài có đúng. Người đọc tin rằng bạn đã kiểm ý đó tại nguồn gốc; thực tế bạn chỉ chép lại cách người khác hiểu nguồn ấy, kèm cả những sai sót họ mắc. Cách sửa không khó: hoặc tìm và đọc bản gốc, hoặc ghi rõ là bạn dẫn lại qua tài liệu trung gian.

Lỗi này phổ biến vì nó trông vô hại: danh mục dài hơn, nhiều nguồn nước ngoài hơn, bài có vẻ công phu hơn. Bài viết giải thích vì sao đây là vấn đề liêm chính chứ không chỉ là vấn đề hình thức, người chấm phát hiện bằng cách nào, và đọc tới mức nào thì được ghi một nguồn là “đã đọc”. Ví dụ dùng tác giả giả định.

Lỗi này trông như thế nào trong một khóa luận

Ví dụ giả định: bạn viết tổng quan về động lực học tập. Luận văn của một anh khóa trước có câu: “Theo Brown (1985), động lực nội tại là yếu tố quyết định sự bền bỉ trong học tập.” Danh mục của luận văn đó có mục Brown (1985), một cuốn sách xuất bản ở nước ngoài, không có bản dịch. Bạn chép câu, diễn đạt lại chút ít, và chép luôn mục Brown (1985) vào danh mục của mình. Bạn chưa từng thấy cuốn sách đó.

Trên giấy, bài của bạn trông như đã đọc một tài liệu gốc tiếng Anh. Nhưng có ba điều bạn không biết: Brown có thật sự nói vậy không, hay anh khóa trước tóm tắt quá tay; năm 1985 có đúng không, hay đó là năm bản tái bản; và ý đó trong sách được nói kèm điều kiện gì mà câu trích đã cắt mất. Bạn đang chịu trách nhiệm cho một khẳng định mà bạn không kiểm được.

Cũng có dạng nặng hơn: chép gần nguyên danh mục của một luận văn cùng đề tài, giữ lại hàng chục mục mà bài mình chỉ trích vài cái, hoặc trích tất cả nhưng đều qua trung gian. Dạng này người chấm có kinh nghiệm nhận ra rất nhanh, vì danh mục của hai luận văn giống nhau tới cả thứ tự và lỗi chính tả.

Vì sao đây là lỗi liêm chính, không chỉ là lỗi hình thức

Trích dẫn là lời cam kết đã kiểm. Khi ghi một nguồn vào danh mục, bạn nói với người đọc rằng ý trong bài đã được đối chiếu với nguồn đó. Người đọc dựa vào cam kết ấy để tin hoặc để tự kiểm lại. Ghi nguồn chưa đọc là đưa ra cam kết mà bạn không giữ được.

Sai sót lan theo dây chuyền. Nếu người viết trước hiểu sai, ghi sai năm, ghi sai trang, bạn chép lại nguyên vẹn và truyền tiếp cho người sau. Các nghiên cứu về hành vi trích dẫn từng chỉ ra hiện tượng này: Simkin và Roychowdhury, đầu những năm 2000, dùng chính những lỗi in sai được chép lặp lại trong danh mục của nhiều bài khác nhau để ước lượng rằng phần lớn người trích dẫn một bài đã không đọc bài gốc. Một trích dẫn sai, nhờ được chép đi chép lại, có thể trở thành “sự thật” trong cả một lĩnh vực.

Công sức bị trình bày sai. Người chấm đánh giá phần tổng quan dựa trên việc bạn đã tiếp cận bao nhiêu nguồn và tiếp cận sâu đến đâu. Danh mục toàn nguồn chưa đọc cho họ một bức tranh không đúng về năng lực của bạn. Vì vậy nhiều quy định về liêm chính học thuật coi việc kê nguồn không thực sự sử dụng là một dạng gian dối, mức độ tuỳ quy chế từng trường.

Rủi ro thực tế khi bảo vệ. Hội đồng hay hỏi về nguồn trông quan trọng nhất trong danh mục: tác giả này lập luận thế nào, chương nào bạn dùng. Không trả lời được về một nguồn bạn ghi là đã đọc là tình huống khó gỡ hơn nhiều so với thừa nhận ngay trong bài rằng bạn dẫn qua tài liệu khác.

Người chấm phát hiện bằng những dấu hiệu nào

Không cần phần mềm, người chấm có kinh nghiệm thường nhận ra danh mục chép lại qua những dấu hiệu dưới đây. Biết chúng không phải để che giấu, mà để tự soát bài mình trước khi người khác soát.

  • Lỗi giống hệt nguồn trung gian. Tên tác giả sai một chữ cái, năm lệch, tên tạp chí viết tắt không chuẩn — y như trong luận văn khóa trước. Lỗi chính tả là dấu vân tay của việc chép.
  • Nguồn khó tiếp cận một cách bất thường. Sách cũ chỉ in ở nước ngoài, không có trong thư viện trường, không có bản điện tử, nhưng lại xuất hiện trong bài của một sinh viên năm cuối kèm số trang cụ thể.
  • Danh mục quá đồng dạng. Thứ tự, cách ghi, các nguồn chọn lọc trùng phần lớn với một luận văn cùng đề tài.
  • Ý trích rất chung, không có chi tiết. Mọi lần nhắc tới nguồn gốc chỉ là một câu tóm tắt, không có khái niệm, ví dụ, điều kiện nào mà người đã đọc cả cuốn sách mới biết.
  • Mâu thuẫn ngôn ngữ. Bài trích nguyên văn tiếng Việt một câu của sách tiếng nước ngoài chưa có bản dịch, mà không ghi đó là bản dịch của ai.
  • Không trả lời được câu hỏi về nguồn. Khi bảo vệ hoặc khi người hướng dẫn hỏi, bạn không nói được nguồn đó nằm ở chương nào, lập luận ra sao.

Nếu bài của bạn có hai trong sáu dấu hiệu trên cho cùng một nguồn, gần như chắc chắn đó là nguồn bạn chưa đọc. Cách xử lý ở hai mục tiếp theo.

Đọc tới mức nào thì được ghi là đã đọc

Không ai đòi bạn đọc trọn mọi cuốn sách trong danh mục. Câu hỏi đúng là: bạn đã đọc đủ phần chứa ý mình trích để chịu trách nhiệm về nó chưa? Bảng dưới gợi ý cách ghi tương ứng với từng mức tiếp cận.

Bạn đã làm gì với nguồnCó ghi vào danh mục như nguồn đã đọc khôngCách ghi đúng
Đọc phần, chương chứa ý mình dùng, thấy tận mắt câu hoặc đoạn đóCóTrích bình thường, câu nguyên văn kèm số trang
Chỉ đọc phần tóm tắt của bài báoChỉ khi ý bạn dùng nằm trong phần tóm tắt đóNếu ý nằm sâu trong bài, đọc bài trước khi trích; không đọc được thì ghi qua trung gian
Chỉ thấy nguồn được nhắc trong tài liệu khácKhôngGhi kiểu trích lại: tên tác giả gốc trong câu, “dẫn theo” hoặc “as cited in” nguồn trung gian; danh mục ghi nguồn trung gian
Đọc bản dịch tiếng ViệtGhi bản dịch, không ghi bản gốc như đã đọcTheo cách ghi sách dịch trong cẩm nang, có tên người dịch
Nhờ người khác đọc và kể lạiKhôngKhông trích; hoặc đọc lại, hoặc bỏ

Với APA 7, trích lại được chấp nhận nhưng khuyến nghị dùng hạn chế, khi bản gốc không còn in, không có, hoặc viết bằng ngôn ngữ bạn không đọc được. Cách ghi chi tiết từng chữ của kiểu trích lại thuộc chuyên mục trích dẫn trong bài trên trang này; điều quan trọng ở đây là quyết định trung thực về mức bạn đã tiếp cận.

Sửa một danh mục đã lỡ chép: quy trình từng nguồn

Nếu bài đã viết xong và bạn nhận ra nhiều nguồn trong danh mục là chép từ tài liệu khác, đừng xoá vội cũng đừng giữ nguyên. Làm lần lượt với từng nguồn theo thứ tự sau.

  1. Đánh dấu mọi nguồn trong danh mục mà bạn không nhớ đã cầm trong tay, kể cả bản điện tử. Thành thật ở bước này quyết định cả quy trình.
  2. Với mỗi nguồn đánh dấu, thử tìm bản gốc qua thư viện trường, cơ sở dữ liệu mà trường đăng ký, kho luận văn, hoặc hỏi thủ thư. Nhiều nguồn tưởng khó hoá ra có bản điện tử.
  3. Tìm được thì đọc phần chứa ý bạn trích, sửa câu trong bài cho khớp với điều tác giả thật sự nói — rất có thể khác bản tóm tắt bạn đã chép — và sửa mục danh mục theo đúng tài liệu bạn cầm.
  4. Không tìm được thì đổi sang cách trích lại, đưa nguồn trung gian vào danh mục, gỡ nguồn gốc khỏi danh mục nếu trường theo APA.
  5. Nếu một ý chỉ đứng được nhờ nguồn bạn không đọc được và nguồn trung gian cũng không đáng tin, cân nhắc bỏ hẳn ý đó; bài ngắn đi một đoạn tốt hơn bài có một đoạn không ai kiểm được.
  6. Sau khi sửa, đối chiếu hai chiều trích dẫn trong bài và danh mục để không sinh trích dẫn mồ côi hay nguồn ma.

Danh mục sau khi sửa thường ngắn hơn và có nhiều “dẫn theo” hơn. Điều đó không làm bài yếu đi trong mắt người chấm có kinh nghiệm; ngược lại, nó cho thấy bạn biết ranh giới giữa điều mình kiểm được và điều mình chỉ nghe kể.

Một lưu ý với nguồn do công cụ AI hoặc công cụ tìm kiếm gợi ý

Dạng chép mới hiện nay không còn là chép từ luận văn khóa trước mà là chép từ danh sách nguồn do chatbot hoặc công cụ tìm kiếm tổng hợp đưa ra. Nguyên tắc không đổi: thấy tên nguồn trong một danh sách không phải là đã đọc nguồn. Riêng với chatbot còn thêm rủi ro nguồn hoàn toàn không tồn tại — chuyện kiểm nguồn bịa đó đã có nhiều bài hướng dẫn riêng ở các site học tập và nghiên cứu, ở đây chỉ nhắc rằng nguồn có thật cũng vẫn phải được đọc trước khi trích.

Cách làm đúng là coi danh sách gợi ý như một danh sách để đi tìm, không phải danh sách để chép. Mỗi nguồn trong đó chỉ được lên danh mục của bạn sau khi bạn mở được nó, thấy được chỗ chứa ý cần trích, và ghi thông tin xuất bản từ chính tài liệu đó. Đây cũng là thói quen giúp bạn bắt được trường hợp nguồn có thật nhưng không nói điều mà bản tóm tắt gán cho nó.

Câu hỏi thường gặp

Ghi “dẫn theo” nhiều quá có bị đánh giá thấp không?

Có thể, nếu những nguồn gốc đó dễ tìm mà bạn không chịu tìm. Người chấm đánh giá cao việc tiếp cận nguồn gốc. Nhưng ghi “dẫn theo” trung thực luôn tốt hơn ghi như đã đọc; hãy dùng nó cho nguồn thật sự khó tiếp cận, còn nguồn tìm được thì đọc.

Đọc bản gốc bằng công cụ dịch máy có được tính là đã đọc không?

Bạn đã tiếp cận bản gốc, nên có thể ghi bản gốc, nhưng phải cẩn trọng với từng câu trích nguyên văn vì bản dịch máy có thể sai sắc thái. Với ý then chốt, đối chiếu thêm với người đọc được ngôn ngữ đó hoặc với tài liệu thứ hai.

Luận văn khóa trước tổng hợp rất tốt, có được dùng như một nguồn không?

Được, nếu bạn trích chính luận văn đó cho ý tổng hợp hoặc nhận định của tác giả luận văn. Điều không được là lấy nguồn họ trích rồi ghi như mình đã đọc. Luận văn là một nguồn hợp lệ, có cách ghi riêng trong cẩm nang.

Người hướng dẫn gửi danh sách tài liệu nên đọc, có được đưa thẳng vào danh mục không?

Không. Danh sách đọc là gợi ý để bạn tìm đọc. Chỉ những tài liệu bạn đã đọc và thật sự trích trong bài mới vào danh mục tài liệu tham khảo, theo đúng thông tin của bản bạn đã đọc.

Nếu đã nộp bài rồi mới nhận ra có nguồn chưa đọc thì làm gì?

Với bài đang trong quá trình chấm hoặc chờ bảo vệ, chủ động báo người hướng dẫn và xin sửa thường được nhìn nhận tốt hơn nhiều so với để hội đồng phát hiện. Quy trình nộp bản sửa theo quy định của khoa hoặc trường bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138