VienDan.comViện Dẫn
Lỗi trích dẫn và liêm chính học thuật

Khi nào cần trích dẫn, khi nào không: kiến thức phổ thông, ý của bạn và ý người khác

Cách phân biệt kiến thức phổ thông, ý của chính bạn và ý của người khác để biết câu nào cần trích dẫn, câu nào không, kèm phép thử nhanh và ví dụ giả định.

Two students at a riverside cafe in Da Nang discussing over an open notebook with blank pages, one pointing with a pen, shot over the shoulder, soft overcast light

Bạn cần trích dẫn mỗi khi dùng một ý, một con số, một cách diễn đạt, một mô hình hay một hình ảnh không phải do bạn tạo ra và không phải hiểu biết phổ thông với người đọc của bài. Không cần trích dẫn cho kiến thức phổ thông, cho suy luận và kết quả phân tích của chính bạn, và cho những điều người đọc kiểm được ở bất cứ đâu mà không ai tranh cãi. Khi phân vân giữa hai bên, hãy trích dẫn: thừa một nguồn hiếm khi bị trừ điểm, thiếu một nguồn thì có thể bị.

Phần khó nằm ở đường ranh giữa. “Phổ thông” với ai? Ý bạn nghĩ ra sau khi đọc mười bài báo có còn là của bạn không? Ý tưởng nảy ra trong buổi thảo luận nhóm thì ghi thế nào? Bài này đưa ra phép thử bốn câu hỏi, danh sách những thứ luôn phải ghi nguồn, và một đoạn ví dụ giả định chú thích từng câu cần hay không cần trích dẫn.

Kiến thức phổ thông là gì, phổ thông với ai

Kiến thức phổ thông là thông tin mà người đọc mục tiêu của bài đã biết hoặc kiểm được dễ dàng ở nhiều nguồn độc lập, và không ai trong lĩnh vực tranh cãi. Hà Nội là thủ đô của Việt Nam; nước sôi ở khoảng 100 độ C dưới áp suất tiêu chuẩn; Trái Đất quay quanh Mặt Trời. Những câu như vậy không cần ngoặc nguồn, và gắn nguồn cho chúng còn làm bài trông thiếu tự tin.

Điểm hay bị bỏ qua là chữ “người đọc mục tiêu”. Một khái niệm cơ bản trong kinh tế học như cung và cầu là phổ thông với bài viết cho sinh viên kinh tế năm ba, nhưng một định nghĩa cụ thể của cung cầu theo một giáo trình thì không. Một số liệu dân số mới nhất không phải kiến thức phổ thông dù xuất hiện trên báo, vì con số đó thay đổi theo kỳ thống kê và người đọc cần biết bạn lấy ở kỳ nào, của cơ quan nào.

Cẩm nang APA nói rõ không cần trích dẫn kiến thức phổ thông, đồng thời khuyên khi không chắc một thông tin có phổ thông hay không thì nên trích. Quy định của nhiều trường Việt Nam cũng theo tinh thần đó. Vì vậy câu hỏi thực tế không phải “điều này có phổ thông không” mà là “nếu người chấm hỏi điều này lấy ở đâu, mình có cần trả lời không”.

Phép thử bốn câu hỏi trước mỗi câu có thông tin

Câu 1 — Mình biết điều này trước khi làm bài, hay biết được trong lúc làm bài? Nếu bạn biết từ trước và người cùng trình độ cũng biết, nhiều khả năng là phổ thông. Nếu bạn biết được nhờ đọc một tài liệu cụ thể cho bài này, nhiều khả năng cần nguồn.

Câu 2 — Có con số, ngày tháng, tên người, tên mô hình cụ thể không? Con số, tỷ lệ, kết quả đo lường, kết quả khảo sát gần như luôn cần nguồn, trừ hằng số và mốc lịch sử ai cũng biết. Tên một mô hình, một khung lý thuyết đi kèm tác giả của nó.

Câu 3 — Có người trong ngành có thể phản đối không? Nhận định mà các trường phái khác nhau còn tranh luận thì không phổ thông, dù bạn đã đọc nó ở nhiều nơi. Ghi nguồn cho nó để người đọc biết đây là quan điểm của ai.

Câu 4 — Cách diễn đạt có phải của mình không? Kể cả khi ý là phổ thông, nếu bạn mượn nguyên một cách nói đặc sắc, một cụm từ do tác giả nào đó đặt ra, thì cần ngoặc kép và nguồn. Ý chung không cần nguồn; câu chữ riêng của người khác thì cần.

Cách dùng phép thử. Chỉ cần một câu trả lời nghiêng về phía “của người khác” là đủ lý do trích dẫn. Bốn câu này chạy trong đầu chỉ mất vài giây, và sau vài bài sẽ thành phản xạ khi viết.

Những thứ luôn cần ghi nguồn, kể cả khi bạn đã viết lại

Danh sách dưới đây là những trường hợp người viết hay nghĩ là không cần nguồn nhưng thực tế cần. Viết lại bằng lời mình không xoá nghĩa vụ ghi nguồn với bất cứ mục nào.

  • Số liệu và kết quả nghiên cứu, kể cả khi bạn làm tròn hoặc tính lại từ số của người khác. Số bạn tự tính từ dữ liệu người khác thì ghi nguồn dữ liệu và nói rõ phép tính là của bạn.
  • Định nghĩa của một tác giả cụ thể, nhất là khi khái niệm có nhiều cách định nghĩa khác nhau.
  • Mô hình, khung phân tích, cách phân loại do người khác đề xuất, kể cả khi bạn chỉ dùng tên gọi của nó.
  • Cấu trúc lập luận mượn từ một bài khác — ví dụ thứ tự ba luận điểm, cách chia giai đoạn — dù câu chữ hoàn toàn mới.
  • Hình, bảng, sơ đồ lấy lại hoặc vẽ lại theo nguồn khác.
  • Ý tưởng nghe được từ bài giảng, hội thảo, buổi trao đổi, nếu nó không phải kiến thức nền của môn học mà là nhận định riêng của người nói.
  • Câu chữ đặc sắc của người khác, dù chỉ ba bốn chữ, nếu đó là cách nói riêng của họ.

Với ý nghe từ bài giảng hay trao đổi riêng, APA 7 xếp vào trao đổi cá nhân, chỉ ghi trong bài kèm tên người và ngày, không đưa vào danh mục. Nếu bài giảng có tài liệu được lưu lại để người khác truy cập, như slide đăng trên hệ thống học tập của trường, thì ghi như một nguồn có thể truy xuất; cách ghi cụ thể theo hướng dẫn hiện hành và quy định của trường.

Ý của bạn: khi nào là của bạn, và làm sao cho người đọc thấy

Sau khi đọc mười bài báo về một chủ đề, bạn rút ra một nhận xét mà không bài nào nói thẳng: chẳng hạn các nghiên cứu ở nông thôn đều dùng mẫu nhỏ hơn nghiên cứu ở đô thị. Nhận xét đó là của bạn, không cần nguồn cho chính nhận xét. Nhưng nó dựa trên mười bài kia, nên bạn ghi nguồn cho các bằng chứng — liệt kê các nghiên cứu mình đã so sánh — còn kết luận rút ra thì đứng tên bạn.

Phân tích dữ liệu bạn tự thu thập, kết quả thí nghiệm bạn tự làm, lập luận bạn tự xây dựng, ví dụ bạn tự đặt ra cũng không cần nguồn. Nhưng phương pháp phân tích, thang đo, bộ câu hỏi bạn mượn để làm thì cần nguồn.

Vấn đề hay gặp là ý của bạn và ý của nguồn trộn lẫn trong cùng một đoạn, người đọc không biết đâu là ranh giới. Cách tách rõ: đặt trích dẫn ngay sau ý mượn chứ không dồn cuối đoạn, rồi mở câu tiếp theo bằng cụm báo hiệu như “Từ các kết quả này có thể thấy”, “Điểm chung của các nghiên cứu trên là”, “Bài viết này cho rằng”. Người đọc nhìn vào là biết đâu là phần bạn đóng góp. Với tiểu luận và khóa luận, phần đóng góp đó là thứ người chấm muốn thấy nhất.

Trích dẫn bao nhiêu là đủ: mật độ theo từng loại đoạn văn

Không có con số chuẩn cho số trích dẫn mỗi trang. Mật độ phụ thuộc vào loại đoạn văn: đoạn tổng quan dày nguồn, đoạn bàn luận có nguồn xen với nhận định của bạn, đoạn kết quả gần như không có nguồn. Bảng dưới gợi ý cách nhìn.

Loại đoạnMật độ hợp lýDấu hiệu thiếuDấu hiệu thừa
Tổng quan tài liệuHầu như mỗi nhận định có nguồnĐoạn dài nêu nhiều quan điểm mà không có tên aiMột nhận định phổ thông kèm năm sáu nguồn
Cơ sở lý thuyết, định nghĩaMỗi khái niệm, mô hình gắn với tác giảĐịnh nghĩa không rõ của aiGhi nguồn cho cả các câu giải thích của bạn
Phương phápNguồn cho thang đo, công cụ, kỹ thuật phân tích mượnDùng thang đo có sẵn mà không ghi xuất xứNguồn cho từng bước làm hiển nhiên
Kết quảÍt hoặc không có nguồnKhông có — đây là số liệu của bạnXen nguồn khác làm lẫn với kết quả của bạn
Bàn luậnNguồn khi so sánh với nghiên cứu khác, xen nhận định của bạnSo sánh “phù hợp với các nghiên cứu trước” mà không nói nghiên cứu nàoMỗi câu một nguồn, không còn chỗ cho giải thích của bạn

Đoạn bàn luận mà câu nào cũng có ngoặc nguồn là dấu hiệu bài đang thuật lại người khác thay vì bàn luận. Ngược lại, tổng quan không có nguồn là dấu hiệu bài đang trình bày ý người khác như của mình. Cả hai đều là vấn đề, chỉ khác chiều.

Ví dụ giả định: chú thích từng câu cần hay không cần nguồn

Đoạn văn sau là ví dụ giả định trong một tiểu luận về du lịch cộng đồng; tên tác giả, số liệu không có thật. Mỗi câu có chú thích trong ngoặc vuông cho biết có cần nguồn hay không và vì sao.

Du lịch cộng đồng là hình thức du lịch trong đó người dân địa phương tham gia tổ chức và hưởng lợi trực tiếp. [Cần nguồn nếu đây là định nghĩa của một tác giả cụ thể; nếu là cách hiểu chung của môn học thì giáo trình môn đó là nguồn an toàn.] Lâm Đồng và Lào Cai là hai địa phương có nhiều điểm du lịch cộng đồng. [Cần nguồn: đây là nhận định so sánh, người chấm có thể hỏi “nhiều” theo thống kê nào.] Khảo sát của Nguyễn Văn A (2022) cho thấy phần lớn hộ tham gia có thu nhập tăng sau hai năm. [Đã có nguồn; nên nêu rõ phạm vi mẫu.] Tuy nhiên, khảo sát này chỉ hỏi các hộ còn đang tham gia, nên có thể bỏ sót những hộ đã rút lui vì không có lãi. [Không cần nguồn: đây là nhận xét phương pháp của bạn.] Việt Nam có đường bờ biển dài. [Không cần nguồn ở mức này; nếu ghi con số chiều dài cụ thể thì nên có nguồn.]

Đoạn ví dụ cho thấy cùng một bài có thể đi từ câu cần nguồn tới câu không cần nguồn rất nhanh. Câu thứ tư — nhận xét phương pháp — là kiểu câu làm tiểu luận có giá trị, và nó đứng được chính vì câu trước đã ghi rõ nguồn: người đọc biết bạn đang bình luận về nghiên cứu của ai.

Câu hỏi thường gặp

Ghi nguồn cho cả kiến thức phổ thông có bị trừ điểm không?

Hiếm khi bị trừ, nhưng làm bài nặng nề và có thể khiến người chấm nghĩ bạn không phân biệt được đâu là kiến thức nền. Nếu một câu thật sự phổ thông với người đọc của bài, bỏ nguồn đi; nếu còn phân vân, giữ lại.

Ý tưởng nảy ra trong buổi thảo luận nhóm thì ghi nguồn thế nào?

Nếu ý đó là của một thành viên cụ thể và bạn dùng trong bài cá nhân, ghi như trao đổi cá nhân kèm tên người và ngày, hoặc cảm ơn trong phần lời cảm ơn theo quy định trường. Nếu là bài nhóm và ý do cả nhóm xây dựng, không cần ghi.

Kiến thức học trên lớp có phải ghi nguồn không?

Kiến thức nền của môn học ở mức giáo trình thường được coi là phổ thông với bài nộp cho môn đó. Nhận định riêng của giảng viên, số liệu, ví dụ nghiên cứu mà giảng viên nêu thì nên ghi nguồn, tốt nhất là tìm về tài liệu gốc mà giảng viên dựa vào.

Câu tục ngữ, thành ngữ có cần trích dẫn không?

Tục ngữ, thành ngữ quen thuộc là di sản chung, không cần nguồn khi dùng như một cách nói. Nếu bạn dùng cách giải thích, phân tích tục ngữ đó của một nhà nghiên cứu, thì cần ghi nguồn cho phần giải thích ấy.

Thông tin trên trang của cơ quan nhà nước có tính là kiến thức phổ thông không?

Không, nếu đó là số liệu, quy định hoặc thông báo cụ thể. Những thông tin này thay đổi theo thời điểm và người đọc cần biết bạn lấy ở văn bản nào, ngày nào. Ghi nguồn theo kiểu dành cho trang web của cơ quan hoặc văn bản pháp luật tương ứng.

Dùng lại ví dụ minh hoạ trong sách giáo trình có cần nguồn không?

Cần, nếu bạn dùng đúng ví dụ đó với các chi tiết của nó. Ví dụ minh hoạ là sản phẩm sáng tạo của người viết giáo trình. Tự đặt một ví dụ mới cùng ý thì không cần nguồn cho ví dụ, chỉ cần nguồn cho khái niệm nếu khái niệm không phổ thông.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138