Danh mục tài liệu tham khảo của luận văn, luận án đặt sau phần kết luận và kiến nghị, trước phụ lục, liệt kê mọi nguồn đã được trích trong toàn bộ văn bản, kể cả trong bảng, hình và phụ lục. Cách trình bày cụ thể, theo cẩm nang APA hay theo mẫu tách nhóm ngôn ngữ, do quy định trình bày của trường và khoa quyết định.
Khác với tiểu luận, danh mục của luận văn là phần hội đồng thật sự đọc: họ nhìn vào đó để đánh giá học viên đã đọc những gì, mới hay cũ, sơ cấp hay thứ cấp, và có trích đúng hay không. Bài này đi qua vị trí, những gì nên và không nên đưa vào, các phần dễ nhầm với danh mục, và cách hoàn thiện danh mục qua các vòng sửa từ bản bảo vệ tới bản nộp thư viện.
Vị trí trong cấu trúc luận văn và những danh mục dễ nhầm
Trong cấu trúc phổ biến ở các trường Việt Nam, phần cuối của luận văn đi theo thứ tự: kết luận và kiến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục. Với luận án tiến sĩ, nhiều quy định còn có thêm “danh mục công trình khoa học của tác giả đã công bố liên quan đến luận án”, thường đặt ngay trước danh mục tài liệu tham khảo. Hai danh mục này có mục đích khác nhau và không được gộp làm một.
Danh mục công trình của tác giả liệt kê những bài báo, báo cáo hội thảo mà chính nghiên cứu sinh đã công bố từ kết quả luận án; đó là bằng chứng về công bố, một điều kiện thường gặp để được bảo vệ. Danh mục tài liệu tham khảo liệt kê những nguồn luận án đã dựa vào. Nếu một bài của chính tác giả được trích trong luận án, nó có mặt ở cả hai danh mục, mỗi nơi một vai trò.
Ở phần đầu luận văn còn có các danh mục khác: danh mục chữ viết tắt, danh mục bảng, danh mục hình. Chúng không chứa nguồn và không thay được danh mục tài liệu tham khảo. Một lỗi hay gặp là ghi nguồn của bảng số liệu ngay dưới bảng nhưng quên đưa nguồn đó vào danh mục cuối luận văn; mọi nguồn được ghi dưới bảng, hình vẫn phải có mặt trong danh mục tài liệu tham khảo.
Đưa gì vào danh mục, để gì ở chỗ khác
Câu hỏi “cái này có phải tài liệu tham khảo không” xuất hiện nhiều nhất khi hoàn thiện luận văn. Bảng dưới gom các ca thường gặp, theo nguyên tắc của APA 7 và cách làm phổ biến trong nước; quy định riêng của trường vẫn đứng trên.
| Loại nguồn | Vào danh mục? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sách, bài báo, báo cáo đã trích trong bài | Có | Mỗi nguồn một lần, dù trích nhiều chỗ |
| Nguồn chỉ trích ở bảng, hình, phụ lục | Có | Hay bị sót nhất |
| Tài liệu đã đọc nhưng không trích | Không, theo APA | Một số trường cho phép; hỏi khoa |
| Trao đổi cá nhân, thư điện tử với chuyên gia | Không, theo APA | Chỉ trích trong bài, ghi rõ là trao đổi cá nhân |
| Phỏng vấn sâu trong nghiên cứu của chính bạn | Không | Là dữ liệu nghiên cứu, mô tả ở chương phương pháp |
| Văn bản pháp luật được viện dẫn | Thường có | Nhiều trường đặt nhóm văn bản riêng |
| Bộ dữ liệu, phần mềm thống kê đã dùng | Có nếu đã trích | Theo mẫu cho bộ dữ liệu, phần mềm |
Hai dòng giữa bảng là chỗ nhiều học viên lúng túng. Trao đổi cá nhân theo APA 7 không vào danh mục vì người đọc không thể tìm lại được, nên chỉ ghi trong bài kèm ngày. Phỏng vấn sâu do chính bạn thực hiện còn khác nữa: đó là dữ liệu của nghiên cứu, được bảo vệ bằng mã hoá người tham gia, và trích lời người trả lời không phải là trích một nguồn tài liệu. Cách trình bày từng loại nguồn đặc thù trong nước có ở danh mục về nguồn Việt Nam của trang.
Danh mục nói gì với hội đồng
Độ mới của nguồn. Phần tổng quan dựa nhiều vào nguồn đã cũ trong một lĩnh vực đang thay đổi nhanh sẽ bị hỏi ngay. Không có con số chung cho “bao nhiêu phần trăm nguồn trong năm năm gần đây”; một số trường, khoa có hướng dẫn riêng, phần lớn thì để người hướng dẫn đánh giá.
Tỷ lệ nguồn sơ cấp. Danh mục toàn giáo trình và bài tổng hợp cho thấy người viết đọc qua tay người khác. Bài báo nghiên cứu gốc, báo cáo số liệu gốc, văn bản gốc là nền mà hội đồng muốn thấy.
Độ phủ nguồn quốc tế và trong nước. Đề tài về Việt Nam mà không có nguồn trong nước, hoặc đề tài có tính quốc tế mà chỉ có nguồn trong nước, đều dễ bị nhận xét là tổng quan chưa đủ rộng.
Sự khớp với nội dung. Một danh mục rất dài mà trong bài chỉ trích lướt từng nguồn một lần thường bị nghi là chép danh mục của người khác. Ngược lại, chương tổng quan bàn sâu một hướng nghiên cứu mà danh mục chỉ có vài nguồn cho hướng đó là dấu hiệu đọc chưa đủ.
Sự cẩn thận. Hội đồng thường chọn ngẫu nhiên vài trích dẫn trong bài để lật xuống danh mục. Một lần không tìm thấy nguồn là đủ để họ đọc phần còn lại với con mắt nghi ngờ.
Dựng danh mục song song với quá trình viết
Danh mục luận văn dựng trong tuần cuối gần như chắc chắn có lỗi, vì người viết phải nhớ lại hàng trăm nguồn đã đọc từ nhiều tháng trước. Cách làm bền hơn đi cùng với từng chương:
- Ngay từ đề cương, chọn kiểu trích dẫn theo quy định trường và lưu một tệp ghi nguồn chung cho cả luận văn.
- Mỗi lần trích một nguồn mới trong bất cứ chương nào, ghi đủ thông tin nguồn vào tệp chung ngay lúc đó, kèm chương và trang của luận văn nơi bạn trích.
- Cuối mỗi chương, rà các trích dẫn của chương đó với tệp chung: nguồn nào có trong chương mà thiếu trong tệp thì bổ sung.
- Khi xong bản thảo đầy đủ, xuất danh mục từ tệp chung, chỉ lấy những nguồn đã được đánh dấu là có trích.
- Áp định dạng cuối cùng theo mẫu của trường: tách hay không tách nhóm, đánh số hay không, giãn dòng, thụt lề.
- Đối chiếu một lượt toàn bộ trích trong bài với danh mục trước khi gửi người hướng dẫn đọc bản hoàn chỉnh.
Tệp ghi nguồn chung có thể là một bảng tính đơn giản; cách lập bảng này có ở bài riêng về bảng ghi chép nguồn của danh mục này. Điểm mấu chốt là thông tin nguồn được ghi tại thời điểm bạn đang cầm tài liệu trong tay, không phải vài tháng sau.
Sau bảo vệ: sửa danh mục cho bản nộp thư viện
Góp ý của hội đồng thường dẫn tới việc thêm nguồn ở phần tổng quan, bỏ một đoạn có trích dẫn, hoặc thay số liệu cũ bằng số liệu mới hơn. Mỗi thay đổi đó đều đụng tới danh mục. Bỏ một đoạn mà quên bỏ nguồn của nó thì danh mục còn nguồn không được trích; thêm một đoạn mà quên thêm nguồn thì trong bài có trích dẫn không có trong danh mục.
Nếu luận văn dùng kiểu đánh số, việc thêm hoặc bỏ nguồn ở giữa làm thay đổi mọi số phía sau. Đây là lúc tính năng tham chiếu chéo của trình soạn thảo cứu bạn; nếu bạn gõ số tay, phải soát lại toàn bộ. Với kiểu tác giả – năm, việc thêm nguồn đơn giản hơn nhưng cần kiểm lại các ca cùng tác giả cùng năm, vì một nguồn mới có thể đổi thứ tự chữ a, b.
Bản nộp thư viện thường là bản được lưu giữ và có thể được người khác tra cứu lâu dài, nên đáng một lượt soát riêng sau khi đã sửa xong nội dung. Ghi lại danh sách các thay đổi theo góp ý, và với mỗi thay đổi, kiểm cả hai phía: đoạn văn trong bài và mục trong danh mục. Nhiều trường yêu cầu nộp kèm bản giải trình sửa chữa; nếu góp ý của hội đồng chạm tới tài liệu tham khảo, ghi rõ trong bản giải trình bạn đã sửa ở mục nào.
Lỗi hội đồng hay nhắc trong danh mục luận văn
Những nhận xét dưới đây xuất hiện nhiều trong biên bản và phiếu nhận xét luận văn, bất kể ngành:
- Danh mục trình bày không theo quy định của trường: xếp theo thứ tự đọc, trộn ngôn ngữ trong khi quy định yêu cầu tách, hoặc ngược lại.
- Trích dẫn trong bài không có trong danh mục, hoặc danh mục có nguồn không được trích ở đâu.
- Thông tin nguồn thiếu: không có năm, không có nhà xuất bản, không có số trang của bài báo.
- Ghi nguồn thứ cấp như thể đã đọc bản gốc, lộ ra khi hội đồng hỏi về nội dung bản gốc.
- Nhiều nguồn là trang tin tổng hợp, diễn đàn, trang cá nhân không rõ tác giả cho những luận điểm cần nguồn học thuật.
- Các mục cùng loại trình bày khác nhau, cho thấy chép từ nhiều nơi mà không chuẩn hoá.
- Luận văn của chính trường được trích nhưng ghi không đủ thông tin để tìm lại ở thư viện.
Phần lớn nhận xét này sửa được trong một buổi nếu bạn còn giữ tệp ghi nguồn đầy đủ. Lỗi về nguồn thứ cấp và trang không rõ tác giả thì khó hơn, vì phải đi tìm bản gốc hoặc nguồn thay thế; cách xử lý những lỗi trích dẫn và liêm chính này có ở danh mục riêng của trang.
Trích luận văn của trường mình và khoá trước: ghi sao cho tìm lại được
Luận văn, luận án khoá trước là nguồn tham khảo rất phổ biến, nhất là về phương pháp và bối cảnh địa phương. Vấn đề là nhiều luận văn chỉ có bản giấy ở thư viện trường, hoặc nằm trong kho lưu trữ số không công khai. Mục tài liệu tham khảo vì thế phải đủ để người khác đến đúng thư viện và tìm ra: tên tác giả, năm bảo vệ, tên luận văn, loại văn bằng, tên trường, và nếu có, nơi lưu trữ.
Theo APA 7, luận văn không xuất bản được ghi với mô tả trong ngoặc vuông, gồm loại luận văn và tên trường, ví dụ giả định [Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học X]. Luận văn có trong một cơ sở dữ liệu hoặc kho lưu trữ thì ghi thêm tên kho ở phần nguồn. Theo nhiều mẫu trong nước, phần này được viết thành chuỗi “Luận văn thạc sĩ Kinh tế, Trường Đại học X” đặt sau tên luận văn, kèm nơi lưu nếu quy định yêu cầu.
Hội đồng cũng để ý tỷ trọng nguồn loại này. Luận văn là tài liệu chưa qua bình duyệt như bài báo, nên một tổng quan dựa chủ yếu vào luận văn khoá trước dễ bị nhận xét là nền lý thuyết yếu. Dùng chúng để biết bối cảnh và lỗ hổng nghiên cứu, rồi lần về các bài báo, sách mà chính các luận văn ấy đã dựa vào. Khi bạn trích một ý mà luận văn khoá trước chỉ thuật lại từ nguồn khác, hãy tìm và trích nguồn gốc.
Câu hỏi thường gặp
Luận văn có giới hạn số lượng tài liệu tham khảo tối thiểu không?
Một số trường, khoa có hướng dẫn về số lượng hoặc tỷ lệ nguồn nước ngoài, nhiều nơi thì không. Không có con số chung toàn quốc. Hỏi người hướng dẫn và đọc quy định của khoa; quan trọng hơn con số là các nguồn được dùng thật sự trong bài.
Tài liệu chỉ có trong phụ lục thì đánh số thế nào khi dùng kiểu IEEE?
Nguồn nhận số theo lần đầu xuất hiện. Nếu nguồn đó chỉ xuất hiện ở phụ lục, nó nhận số tiếp theo sau các nguồn trong phần chính, vì phụ lục nằm sau. Một số quy định cho phép phụ lục có danh mục riêng; kiểm văn bản của trường.
Bài giảng của thầy cô trên lớp có được đưa vào danh mục không?
Bài giảng không xuất bản thường được coi như tài liệu khó tìm lại, và theo APA thì nhiều trường hợp chỉ nên trích như trao đổi cá nhân. Nếu bài giảng được phát hành dưới dạng giáo trình hoặc tài liệu lưu hành có thông tin đầy đủ, có thể trích như một tài liệu. Hỏi người hướng dẫn cách khoa chấp nhận.
Có cần ghi danh mục tài liệu tham khảo riêng cho từng chương không?
Với luận văn, luận án ở Việt Nam, cách phổ biến là một danh mục chung ở cuối. Một số luận án theo dạng tập hợp bài báo có danh mục riêng sau từng bài; dạng này chỉ dùng khi trường cho phép cấu trúc đó.
Danh mục công trình của tác giả có trình bày theo cùng kiểu với tài liệu tham khảo không?
Thường có, để thống nhất toàn luận án, nhưng thứ tự thường theo thời gian công bố hoặc theo quy định riêng chứ không theo vần. Văn bản quy định của cơ sở đào tạo thường có mẫu cho phần này; theo mẫu đó.
Sau bảo vệ có được thêm tài liệu tham khảo mới không?
Được, nếu việc thêm xuất phát từ góp ý của hội đồng hoặc từ việc sửa nội dung, và nguồn mới thật sự được trích trong bài. Ghi rõ thay đổi đó trong bản giải trình sửa chữa nếu trường yêu cầu.