Cách sắp xếp danh mục tài liệu tham khảo do kiểu trích dẫn quyết định, không do người viết chọn theo cảm tính. Kiểu tác giả – năm như APA, Harvard, MLA và phần thư mục của Chicago xếp theo vần chữ cái của họ tác giả đứng đầu. Kiểu đánh số như IEEE và Vancouver xếp theo thứ tự nguồn xuất hiện lần đầu trong bài, nguồn nhắc đến trước mang số nhỏ hơn.
Khó không nằm ở nguyên tắc mà ở các ca lẻ: một tác giả có ba bài cùng năm, một tài liệu do bộ hay viện đứng tên, một trang tin không ghi người viết, một danh mục vừa có tên Việt vừa có tên nước ngoài. Bài này đi lần lượt từng ca, có ví dụ giả định để bạn đối chiếu, kèm những chỗ quy định của trường thường khác cẩm nang quốc tế.
Xếp theo vần hay theo số: nhìn kiểu trích dẫn trong bài là biết
Câu hỏi đầu tiên không phải “xếp thế nào cho đẹp” mà là “trong bài đang trích bằng gì”. Nếu trong bài ghi (Trần, 2021) thì danh mục xếp theo vần; nếu trong bài ghi [3] hoặc số mũ thì danh mục xếp theo số. Hai cách không trộn được với nhau trong cùng một bài.
| Kiểu trích dẫn | Trích trong bài | Thứ tự trong danh mục | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| APA 7 | (Họ, năm) | Theo vần họ tác giả đứng đầu | Danh mục chỉ gồm nguồn đã trích |
| Harvard | (Họ năm) hoặc (Họ, năm) | Theo vần | Nhiều biến thể, theo quy định nơi nộp |
| MLA | (Họ trang) | Theo vần, phần Works Cited | Ghi số trang thay năm trong ngoặc |
| Chicago ghi chú – thư mục | Số chú thích chân trang | Thư mục theo vần | Chú thích đánh số, thư mục thì không |
| IEEE | [1], [2] | Theo thứ tự trích lần đầu | Dùng lại đúng số cũ khi trích lại |
| Vancouver | Số trong ngoặc hoặc số mũ | Theo thứ tự trích lần đầu | Phổ biến ở y, dược, điều dưỡng |
Chicago là trường hợp dễ nhầm nhất: chú thích cuối trang mang số, nhưng thư mục ở cuối bài lại xếp theo vần. Còn với IEEE và Vancouver, nguồn đã có số [4] thì lần sau trích lại vẫn là [4], không cấp số mới. Nếu bạn chưa biết bài mình phải theo kiểu nào, hỏi giảng viên hoặc đọc thể lệ của tạp chí trước khi bắt đầu ghi nguồn, vì đổi kiểu ở phút cuối là đổi cả trích trong bài lẫn thứ tự danh mục.
Quy tắc gốc của kiểu tác giả – năm: so từng chữ cái
Xếp theo họ của tác giả đứng đầu. Với tên nước ngoài, phần đem ra so là họ (Smith, Harper), rồi mới tới chữ viết tắt tên. Thứ tự tác giả trong một mục được giữ nguyên như trên tài liệu gốc, không ai được sắp lại cho thuận vần.
So từng chữ cái, và “không có gì” đứng trước “có gì đó”. Cẩm nang APA 7 nêu nguyên tắc này: Brown, J. đứng trước Browning, A., vì sau năm chữ B-r-o-w-n thì mục đầu đã hết còn mục sau vẫn còn chữ. Cũng vì thế mà Lê, A. đứng trước Lê Văn, B. nếu trường giữ nguyên họ tên đầy đủ.
Một tác giả đứng trước nhiều tác giả cùng họ đứng đầu. Bài Harper, L. (2019) do một người viết sẽ đứng trước Harper, L., & Cole, M. (2015), dù năm muộn hơn. Thứ tự ở đây ưu tiên số tác giả trước, năm sau.
Cùng tác giả đứng đầu, khác người thứ hai. Khi đó so tiếp họ của tác giả thứ hai, rồi thứ ba nếu vẫn trùng. Harper, L., & Cole, M. đứng trước Harper, L., & Dunn, P.
Cùng một hoặc cùng nhóm tác giả, khác năm. Xếp theo năm tăng dần: 2018 trước 2021. Theo APA 7, mục không có năm, ghi (n.d.), đứng trước các mục có năm; mục đang in, ghi (in press), đứng sau cùng.
Cùng tác giả, cùng năm: thêm a, b và xếp theo tiêu đề
Đây là ca hay sai nhất trong luận văn, vì sinh viên thường đọc nhiều bài của một nhóm nghiên cứu trong cùng một năm. Theo APA 7, khi các mục có cùng tác giả theo đúng thứ tự và cùng năm, bạn xếp chúng theo vần của tiêu đề, bỏ qua mạo từ đứng đầu như A, An, The, rồi gắn chữ thường a, b, c ngay sau năm: (2021a), (2021b). Chữ cái này đi theo nguồn suốt cả bài, trong bài cũng phải ghi (Trần, 2021a) chứ không chỉ (Trần, 2021).
Ví dụ giả định: Trần Thị B có hai bài năm 2021, một bài nhan đề “Chuỗi giá trị cà phê…” và một bài “Hợp tác xã nông nghiệp…”. Xếp theo tiêu đề thì bài cà phê đứng trước, nhận chữ a; bài hợp tác xã nhận chữ b. Không được gán a cho bài bạn đọc trước hay bài quan trọng hơn. Lỗi hay gặp nhất là có chữ a, b trong danh mục nhưng trong bài vẫn ghi năm trơn, khiến người chấm không biết đoạn văn đang dựa vào bài nào.
Một ca liên quan: hai tác giả khác nhau nhưng cùng họ và cùng năm, chẳng hạn hai tác giả họ Nguyễn khác tên đều có bài năm 2020. APA 7 yêu cầu thêm chữ viết tắt tên vào trích trong bài để phân biệt, không dùng a, b vì đây là hai người khác nhau. Với danh mục tiếng Việt, chuyện trùng họ Nguyễn, Trần, Lê xảy ra liên tục, nên chỗ này cần soát kỹ hơn so với danh mục toàn tên nước ngoài.
Tác giả là tổ chức và tài liệu không có tác giả
Khi một bộ, viện, tổng cục hay tổ chức quốc tế đứng tên tác giả, tên tổ chức được đặt vào vị trí tác giả và xếp theo chữ có nghĩa đầu tiên của tên đầy đủ. Theo APA, trong danh mục phải ghi tên đầy đủ, không viết tắt, kể cả khi trong bài bạn đã dùng tên viết tắt sau lần nhắc đầu tiên. Ví dụ giả định: “Viện Nghiên cứu Phát triển Vùng X” được xếp ở vần V, không phải ở vần của chữ viết tắt.
Nếu tổ chức đứng tên tác giả đồng thời là nhà xuất bản, APA 7 cho phép bỏ phần nhà xuất bản để không lặp tên hai lần. Nhiều quy định trình bày của trường Việt Nam lại tách riêng nhóm văn bản của cơ quan nhà nước hoặc xếp chúng theo tên cơ quan ban hành; nếu khoa có hướng dẫn như vậy thì làm theo khoa, và giữ một cách cho toàn danh mục.
Với tài liệu không có tác giả, chẳng hạn một trang thông tin không ghi người viết hay một báo cáo không đứng tên ai, APA 7 đưa tiêu đề lên vị trí tác giả và xếp theo chữ có nghĩa đầu tiên của tiêu đề. Chỉ ghi “Anonymous” khi chính tài liệu ghi rõ tác giả là ẩn danh. Trước khi coi một nguồn là không có tác giả, hãy xem lại: rất nhiều trang của cơ quan, doanh nghiệp thật ra có tác giả là chính tổ chức đó.
Đánh số theo thứ tự trích: IEEE và Vancouver
Với kiểu đánh số, danh mục không xếp theo vần. Số của mỗi nguồn được cấp ở lần đầu tiên nguồn đó xuất hiện trong bài, kể cả khi lần đầu đó nằm trong chú thích bảng hay hình. Quy trình an toàn khi viết:
- Ghi số tạm cho mỗi nguồn ngay khi trích, theo thứ tự đọc từ đầu bài xuống, không theo thứ tự bạn tìm được nguồn.
- Khi trích lại một nguồn đã có số, dùng lại đúng số đó; không cấp số mới cho lần trích thứ hai.
- Khi chèn một đoạn mới có nguồn mới vào giữa bài, mọi số phía sau phải lùi theo. Đây là lý do nên dùng tính năng chú thích hoặc tham chiếu chéo của trình soạn thảo thay vì gõ số bằng tay.
- Sau khi sửa bài lần cuối, đọc lại từ đầu và ghi ra thứ tự xuất hiện lần đầu của từng số, so với danh mục: số 1 phải là nguồn gặp đầu tiên, số 2 là nguồn mới thứ hai, không có số bị nhảy.
- Kiểm các nguồn chỉ được trích trong phụ lục hoặc trong chú thích bảng: chúng vẫn mang số theo vị trí xuất hiện, và vẫn phải có trong danh mục.
Chi tiết cách viết từng mục theo IEEE (viết tắt tên tạp chí, cách ghi tiêu chuẩn kỹ thuật, bằng sáng chế) có ở danh mục IEEE của trang. Ở đây chỉ cần nhớ một điều: danh mục đánh số là bản đồ theo trình tự bài viết, nên mỗi lần đảo đoạn là phải soát lại toàn bộ.
Danh mục có tên Việt: hai cách xếp đang cùng tồn tại
Cách theo APA nguyên bản. Tên tác giả Việt được đảo thành Họ, chữ viết tắt tên đệm và tên: “Nguyễn, V. A.”, rồi xếp chung với tên nước ngoài theo vần của họ. Cách này nhất quán với cẩm nang nhưng làm cả trang dồn vào vần N, T, L, P và khó tìm.
Cách quen dùng trong nhiều trường Việt Nam. Giữ nguyên họ tên đầy đủ “Nguyễn Văn A” nhưng xếp theo tên (chữ cuối), và tách riêng tài liệu tiếng Việt với tài liệu tiếng nước ngoài. Tác giả nước ngoài vẫn xếp theo họ. Cách này xuất phát từ quy định trình bày luận văn, luận án đã dùng nhiều năm ở trong nước.
Xếp theo bảng chữ cái tiếng Việt. Nếu xếp tên Việt, thứ tự là a, ă, â, b, c, d, đ, e, ê… Chức năng sắp xếp tự động của trình soạn thảo có thể đặt Đ hoặc các chữ có dấu sai chỗ nếu ngôn ngữ của văn bản không đặt là tiếng Việt; sau khi bấm sắp xếp vẫn phải đọc lại bằng mắt.
Chọn một cách và giữ suốt. Lỗi nặng nhất không phải chọn cách nào mà là trộn: nửa danh mục đảo họ, nửa giữ nguyên, hoặc tên Việt có mục xếp theo họ, có mục xếp theo tên. Cách viết tên tác giả Việt, tên Trung – Nhật – Hàn được bàn kỹ ở danh mục về tên tác giả của trang.
Những lỗi sắp xếp người chấm nhìn ra ngay
Người hướng dẫn và hội đồng thường chỉ lướt danh mục vài giây nhưng các lỗi dưới đây lộ ra rất nhanh, vì chúng phá vỡ quy luật mà mắt người đọc đang chờ:
- Danh mục xếp theo thứ tự bạn đọc tài liệu, hoặc theo thứ tự chương, trong khi bài dùng APA.
- Có số thứ tự 1, 2, 3 ở đầu mỗi mục APA, rồi trong bài lại trích bằng (Họ, năm); số thứ tự kiểu này chỉ được thêm khi quy định của trường yêu cầu.
- Cùng tác giả, cùng năm nhưng không có a, b; hoặc có a, b mà gán sai thứ tự tiêu đề.
- Tên tổ chức xếp theo chữ viết tắt ở một chỗ, theo tên đầy đủ ở chỗ khác.
- Mục không tác giả bị dồn hết xuống cuối danh mục như một nhóm riêng, trong khi APA xếp chúng xen vào theo vần của tiêu đề.
- Danh mục đánh số nhưng số 7 xuất hiện trong bài trước số 5, do chèn đoạn mà không đánh lại.
- Tên Việt nửa đảo họ, nửa giữ nguyên, hoặc chữ Đ bị xếp sau chữ Z do sắp xếp tự động.
Mỗi lỗi riêng lẻ thường chỉ bị nhắc một dòng, nhưng gộp lại chúng cho người chấm cảm giác danh mục được dựng vội vào phút chót. Một lần soát riêng cho thứ tự, tách khỏi lần soát nội dung từng mục, mất khoảng mười lăm phút với danh mục vài chục nguồn và gỡ được gần hết các lỗi này.
Câu hỏi thường gặp
Trong APA có được đánh số thứ tự 1, 2, 3 trước mỗi tài liệu tham khảo không?
Cẩm nang APA 7 không đánh số danh mục, vì trong bài đã trích bằng họ và năm. Một số trường Việt Nam lại yêu cầu đánh số thứ tự liên tục cho dễ đếm và dễ tra trong luận văn. Nếu quy định của trường có yêu cầu đó thì đánh số, nhưng thứ tự vẫn theo vần chứ không theo lần trích.
Tài liệu có tên tác giả bắt đầu bằng de, van, von thì xếp ở vần nào?
Không có một quy tắc chung cho mọi ngôn ngữ; cách an toàn là theo cách chính tác giả đó và ngôn ngữ gốc ghi tên, ví dụ có người giữ “van” như một phần của họ, có người không. Hãy đối chiếu cẩm nang của kiểu trích dẫn đang dùng và cách tên ấy được ghi trong các danh mục khác của chính tác giả, rồi giữ nhất quán.
Một nguồn vừa có trong phần tổng quan vừa có trong bảng số liệu thì đánh số IEEE thế nào?
Nguồn nhận số ở lần đầu tiên nó xuất hiện, dù đó là trong câu văn hay trong chú thích bảng. Những lần sau, kể cả trong bảng ở chương khác, vẫn dùng lại đúng số đó. Vì vậy bảng đặt ở đâu trong bài cũng ảnh hưởng tới số, cần soát lại sau khi dàn trang.
Có nên xếp danh mục theo năm xuất bản để thấy tiến trình nghiên cứu không?
Với APA, Harvard, MLA thì không, vì người đọc tra từ trích trong bài theo họ tác giả. Muốn thể hiện tiến trình nghiên cứu, bạn làm điều đó trong phần tổng quan bằng câu văn hoặc một bảng tổng hợp riêng, không đảo thứ tự của danh mục.
Sắp xếp tự động của trình soạn thảo có đáng tin không?
Đáng tin cho phần lớn tên tiếng Anh nhưng không đủ cho tên Việt có dấu, tên tổ chức có mạo từ, mục cùng tác giả cùng năm hay ca một tác giả và nhiều tác giả. Hãy dùng nó để xếp thô, sau đó đọc lại theo các quy tắc trong bài và sửa tay những chỗ máy xếp lệch.
Danh mục có cả sách tiếng Pháp, tiếng Nga thì xếp chung với tiếng Anh hay không?
Theo APA thì tất cả nằm trong một danh mục xếp theo vần. Theo cách quen dùng ở nhiều trường trong nước, tài liệu được nhóm theo từng ngôn ngữ, mỗi nhóm xếp theo vần riêng. Chọn cách nào phụ thuộc quy định nơi bạn nộp bài; điều bắt buộc là cả danh mục theo một cách.