Trích dẫn tường thuật là khi tên tác giả trở thành một phần của câu văn, ví dụ giả định "Đinh (2019) ghi nhận rằng...", năm đặt trong ngoặc ngay sau tên; còn trích dẫn trong ngoặc đặt cả tên và năm trong ngoặc ở cuối thông tin. APA 7 coi hai dạng là ngang nhau về đúng sai; khác biệt nằm ở chỗ câu văn muốn nhấn vào người nói hay vào điều được nói.
Chọn dạng nào, đặt năm ở đâu, dùng động từ gì để dẫn, chia thì thế nào, diễn giải một nguồn qua nhiều câu thì trích lại ra sao: đó là những câu hỏi quyết định phần tổng quan tài liệu đọc trôi hay đọc như danh sách. Bài này đi qua từng câu với ví dụ giả định.
Hai dạng trích dẫn, hai trọng tâm
Cùng một thông tin, ví dụ giả định một khảo sát của Đinh năm 2019, có thể viết theo ba cách:
| Cách viết | Ví dụ | Trọng tâm |
|---|---|---|
| Trong ngoặc | Sinh viên năm nhất dành ít thời gian tự học hơn kỳ vọng của giảng viên (Đinh, 2019). | Thông tin; tác giả là căn cứ |
| Tường thuật, năm sau tên | Đinh (2019) nhận thấy sinh viên năm nhất dành ít thời gian tự học hơn kỳ vọng của giảng viên. | Người đưa ra phát hiện |
| Tường thuật, năm trong câu | Năm 2019, Đinh khảo sát sinh viên năm nhất và nhận thấy... | Thời điểm và người làm |
Cách thứ ba ít gặp nhưng APA 7 cho phép: khi cả tên và năm đã nằm trong câu văn thì không cần ngoặc. Dạng này hữu ích khi bạn kể lại diễn biến nghiên cứu theo thời gian, ví dụ một hướng nghiên cứu phát triển qua các năm.
Trong phần lớn bài tổng quan, dạng trong ngoặc nên chiếm đa số, vì nó giữ trọng tâm vào nội dung. Dạng tường thuật dùng khi người nói quan trọng: khi bạn so sánh quan điểm, khi tác giả là người đặt ra một khái niệm, khi bạn phản biện một nghiên cứu cụ thể.
Đặt năm ở đâu và khi nào được bỏ năm
Năm đứng ngay sau tên. Theo APA 7, ở dạng tường thuật, năm đặt trong ngoặc ngay sau tên tác giả, không dồn xuống cuối câu. Viết "Đinh cho rằng tự học là kỹ năng cần rèn từ năm nhất (2019)" là sai vị trí.
Bỏ năm ở lần nhắc lại trong cùng đoạn. Sau lần trích tường thuật đầu tiên trong một đoạn, những lần nhắc tên tường thuật tiếp theo trong đoạn đó có thể bỏ năm, miễn không gây nhầm với nguồn khác cùng tác giả. Ví dụ: "Đinh (2019) nhận thấy... Đinh cũng lưu ý rằng...".
Trong ngoặc thì luôn có năm. Quy tắc bỏ năm chỉ áp dụng cho dạng tường thuật. Nếu ở cùng đoạn bạn lại trích Đinh trong ngoặc, ngoặc đó vẫn phải có năm.
Sang đoạn mới thì ghi lại. Đoạn mới là một đơn vị đọc mới; lần nhắc tường thuật đầu tiên trong đoạn mới cần có năm.
Trích nguyên văn thì thêm trang. Dạng tường thuật có trích nguyên văn: năm sau tên, số trang sau ngoặc kép đóng, ví dụ: Đinh (2019) viết rằng sinh viên "thường dồn việc vào tuần cuối" (tr. 18).
Động từ dẫn: trung tính hay có đánh giá
Động từ bạn chọn để dẫn ý tác giả nói lên thái độ của bạn với ý đó. Chọn sai, bạn có thể vô tình khẳng định điều tác giả chỉ đề xuất, hoặc hạ thấp một kết quả chắc chắn.
| Nhóm | Động từ thường gặp | Dùng khi |
|---|---|---|
| Trung tính | cho biết, mô tả, trình bày, ghi nhận, nêu | Bạn chỉ thuật lại, không đánh giá |
| Tác giả lập luận | cho rằng, lập luận, nhận định, đề xuất | Đó là quan điểm hay kiến nghị của tác giả |
| Kết quả nghiên cứu | phát hiện, nhận thấy, ghi nhận, cho thấy | Đó là kết quả từ dữ liệu của tác giả |
| Tác giả thận trọng | gợi ý, giả định, nêu khả năng | Tác giả chưa khẳng định chắc |
| Bạn đồng tình mạnh | chứng minh, chỉ rõ, khẳng định | Bạn đã kiểm và chấp nhận kết luận |
| Bạn có phản biện | cho rằng (rồi nêu điểm khác), thừa nhận | Bạn chuẩn bị đưa ý trái chiều |
Động từ "chứng minh" là chữ nên dè dặt nhất. Một khảo sát trên vài trăm sinh viên ở một trường hiếm khi "chứng minh" được điều gì cho mọi sinh viên; nó "cho thấy" hoặc "ghi nhận". Hội đồng chấm luận văn thường bắt chữ này. Ngược lại, viết "Đinh (2019) cho rằng" cho một kết quả đo lường rõ ràng lại làm nó nghe như ý kiến cá nhân. Đọc lại phần tóm tắt của nguồn để xem tác giả tự mô tả kết luận của họ chắc đến đâu.
Thì của câu khi viết tổng quan
Với bài tiếng Anh, APA 7 khuyên dùng thì quá khứ hoặc hiện tại hoàn thành khi thuật lại nghiên cứu của người khác trong phần tổng quan, ví dụ "Dinh (2019) found" hoặc "researchers have shown". Thì hiện tại dùng cho những gì vẫn đang đúng hoặc cho thảo luận kết quả của chính bạn ở phần bàn luận. Nhiều sinh viên viết toàn thì hiện tại theo thói quen, khiến các nghiên cứu cũ nghe như đang diễn ra.
Tiếng Việt không chia động từ, nhưng thời gian vẫn được báo bằng từ như "đã", "từng", "gần đây", hoặc bằng chính năm trong trích dẫn. Không cần chêm "đã" vào mọi câu dẫn; câu "Đinh (2019) nhận thấy..." tự nó đã đủ rõ là chuyện của năm 2019. Chữ "đã" có ích khi bạn muốn đặt hai mốc thời gian cạnh nhau, ví dụ "Trước đó, Đinh (2019) đã ghi nhận..., còn khảo sát gần đây của Tạ (2023) cho thấy...".
Phần tóm tắt tiếng Anh của luận văn là nơi thì hay sai nhất, vì người viết dịch từ bản tiếng Việt. Khi dịch, hãy đổi động từ dẫn về thì quá khứ cho các nghiên cứu đã làm, và giữ thì hiện tại cho nhận định chung hoặc kết luận của bạn.
Một điểm phụ: chủ ngữ là một tác giả thì động từ tiếng Anh chia số ít, chủ ngữ là hai tác giả hoặc et al. thì chia số nhiều. Lỗi này hay xuất hiện trong phần tóm tắt khi chuyển từ "và cộng sự" sang "et al.".
Diễn giải một nguồn qua nhiều câu
Khi bạn thuật lại một nghiên cứu qua ba bốn câu liền, không cần trích dẫn sau mỗi câu. Theo hướng dẫn của APA 7, bạn trích ở câu đầu tiên, và những câu sau không cần lặp lại trích dẫn khi người đọc vẫn hiểu rõ bạn đang nói về cùng nguồn đó. Dạng tường thuật giúp rất nhiều ở đây, vì việc nhắc tên tác giả ở câu đầu tạo một "khung" cho cả đoạn.
Ví dụ giả định: "Đinh (2019) khảo sát sinh viên năm nhất ở ba khoa. Nhóm sinh viên khối kỹ thuật dành nhiều thời gian tự học nhất, nhưng chủ yếu vào tuần trước kỳ thi. Tác giả giải thích hiện tượng này bằng khối lượng bài tập dồn vào cuối kỳ." Ba câu đều thuật lại Đinh; các cụm "tác giả" và cấu trúc liền mạch cho người đọc biết vẫn là cùng một nguồn.
Ranh giới cần giữ: khi bạn chen ý của mình hoặc của nguồn khác vào giữa, quay lại nguồn cũ thì phải trích lại. Nếu đoạn diễn giải kéo sang đoạn văn mới, trích lại ở đầu đoạn mới. Người đọc phải luôn phân biệt được câu nào là của Đinh, câu nào là của bạn.
Lỗi ngược lại cũng phổ biến: một đoạn dài trộn nhiều nguồn chỉ có một ngoặc trích dẫn ở cuối, khiến người đọc tưởng mọi câu trong đoạn đều lấy từ nguồn đó. Đây là lỗi bị người hướng dẫn nhận xét nhiều, và có thể bị phần mềm kiểm trùng đánh dấu khi các câu đầu đoạn sát nguyên văn mà không có trích dẫn đi kèm.
Dẫn ý tác giả mà không làm méo ý
Trích dẫn tường thuật đặt tên tác giả làm chủ ngữ, nên mọi điều đứng sau chủ ngữ đó được hiểu là tác giả nói. Chỗ này dễ sinh lỗi trung thực: bạn mở rộng, làm mạnh hơn, hoặc gán cho tác giả một kết luận mà thật ra là suy luận của bạn.
Ba kiểu méo hay gặp. Thứ nhất là mở rộng phạm vi: tác giả khảo sát sinh viên một khoa, câu dẫn lại viết như kết luận cho "sinh viên Việt Nam". Thứ hai là bỏ điều kiện: tác giả viết "trong điều kiện học trực tuyến", câu dẫn bỏ mất vế đó. Thứ ba là gán suy luận: bạn rút ra một hệ quả từ kết quả của tác giả, nhưng viết như thể tác giả nói.
Cách tránh là tách rõ hai giọng. Phần của tác giả: "Đinh (2019) ghi nhận rằng sinh viên năm nhất ở khoa được khảo sát dành ít thời gian tự học trong học kỳ trực tuyến." Phần của bạn: "Nếu xu hướng này cũng xuất hiện ở các khoa khác, việc thiết kế bài tập theo tuần có thể cần được xem xét." Chữ "nếu" và việc không gắn tên Đinh vào câu thứ hai cho người đọc biết đâu là suy luận của bạn.
Viết cho trôi: tránh kiểu liệt kê "A cho rằng, B cho rằng"
Phần tổng quan đọc như danh sách khi mỗi câu bắt đầu bằng một tên tác giả và một động từ dẫn. Vài cách sửa:
- Gom theo chủ đề, không theo tác giả: mỗi đoạn trả lời một câu hỏi, các tác giả xuất hiện như bằng chứng trong ngoặc.
- Dùng dạng tường thuật cho nguồn then chốt của đoạn, dạng trong ngoặc cho những nguồn bổ trợ.
- Đổi động từ dẫn theo đúng bản chất ý được dẫn thay vì lặp "cho rằng" ở mọi câu.
- Đặt câu so sánh: "Khác với Đinh (2019), Tạ (2023) không tìm thấy...", thay vì hai câu rời.
- Mở đoạn bằng nhận định của bạn, rồi mới đến tác giả; kết đoạn bằng điều đoạn đó nói lên cho đề tài của bạn.
- Tránh sở hữu cách kiểu "nghiên cứu của Đinh (2019) của nhóm..." gây rối; tách thành hai câu nếu cần.
- Đọc to đoạn văn: nếu nghe như điểm danh, đoạn đó cần viết lại theo chủ đề.
Mục đích của phần tổng quan không phải chứng minh bạn đã đọc nhiều, mà cho thấy bạn hiểu các nguồn liên quan với nhau thế nào và đề tài của bạn đứng ở đâu giữa chúng. Trích dẫn tường thuật dùng đúng chỗ là công cụ để nói điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Trích dẫn tường thuật và trích dẫn trong ngoặc, dạng nào đúng hơn?
Hai dạng đều đúng theo APA 7. Dạng trong ngoặc nhấn vào thông tin, dạng tường thuật nhấn vào người đưa ra thông tin. Phần tổng quan thường dùng dạng trong ngoặc nhiều hơn, dạng tường thuật dành cho nguồn then chốt hoặc khi so sánh quan điểm.
Năm trong trích dẫn tường thuật đặt ở đâu?
Đặt trong ngoặc ngay sau tên tác giả, không dồn xuống cuối câu. Nếu cả tên và năm đều đã nằm trong câu văn, ví dụ bắt đầu bằng cụm năm đó, thì không cần ngoặc.
Nhắc lại tác giả trong cùng đoạn có phải ghi lại năm không?
Với dạng tường thuật, APA 7 cho phép bỏ năm ở những lần nhắc tiếp theo trong cùng đoạn nếu không gây nhầm. Trích dẫn trong ngoặc thì luôn có năm, và sang đoạn mới cần ghi lại năm ở lần nhắc đầu.
Có nên dùng động từ chứng minh khi dẫn một nghiên cứu không?
Nên dè dặt. Một nghiên cứu đơn lẻ trên một mẫu giới hạn thường chỉ cho thấy hoặc ghi nhận một kết quả. Dùng chứng minh là bạn đang khẳng định thay tác giả, dễ bị hội đồng hỏi lại về căn cứ.
Diễn giải một nguồn qua nhiều câu thì có phải trích sau mỗi câu không?
Không cần nếu người đọc vẫn rõ bạn đang nói về cùng một nguồn. Trích ở câu đầu, thường bằng dạng tường thuật, và trích lại khi bạn chen nguồn khác vào hoặc khi sang đoạn mới.
Bài tiếng Việt có cần chú ý thì của câu không?
Tiếng Việt không chia động từ, năm trong trích dẫn đã báo thời gian. Bạn dùng chữ đã khi cần đặt hai mốc thời gian cạnh nhau. Phần tóm tắt tiếng Anh thì nên dùng thì quá khứ cho các nghiên cứu đã thực hiện.