Danh mục tài liệu tham khảo chỉ gồm những nguồn bạn đã trích trong bài; thư mục có thể gồm cả nguồn đã đọc để làm nền mà không trích; tài liệu đọc thêm là danh sách gợi ý cho người đọc đi tiếp. APA 7 dùng danh mục tài liệu tham khảo, MLA gọi là Works Cited, còn kiểu ghi chú – thư mục của Chicago dùng thư mục.
Ba khái niệm này hay bị dùng lẫn trong tiếng Việt, vì chữ “tài liệu tham khảo” trong đời thường có nghĩa rất rộng: mọi thứ mình đã xem qua. Trong bài học thuật, nhầm lẫn này dẫn tới những danh mục dài gấp đôi số nguồn được trích, và người chấm không biết đoạn nào dựa vào đâu. Bài này phân biệt từng loại, kể cả thư mục chú giải, một dạng bài tập riêng mà sinh viên năm nhất hay gặp.
Bốn loại danh sách nguồn đặt cạnh nhau
Điểm phân biệt cốt lõi là câu hỏi: nguồn này có được trích trong bài không, và danh sách này phục vụ ai.
| Loại danh sách | Gồm những nguồn nào | Thường gặp ở | Mục đích |
|---|---|---|---|
| Danh mục tài liệu tham khảo | Chỉ nguồn đã trích trong bài | APA, Harvard, IEEE, Vancouver, luận văn | Để người đọc tìm lại đúng nguồn của từng trích dẫn |
| Works Cited | Chỉ nguồn đã trích | MLA | Như trên, tên gọi riêng của MLA |
| Thư mục | Nguồn đã trích, có thể thêm nguồn đã tham khảo | Chicago ghi chú – thư mục, sách chuyên khảo | Cho thấy nền tư liệu của tác phẩm |
| Thư mục chú giải | Nguồn được chọn, mỗi nguồn kèm đoạn tóm tắt, đánh giá | Bài tập, đề cương nghiên cứu | Chứng minh đã đọc và đánh giá nguồn |
| Tài liệu đọc thêm | Nguồn gợi ý, không cần được trích | Giáo trình, đề cương môn học, cuối chương sách | Dẫn người học đi xa hơn bài |
Trong một bài nộp theo APA, chỉ có cột đầu tiên là đúng. Cẩm nang APA nói rõ bài viết theo phong cách này thường dùng danh mục tài liệu tham khảo chứ không dùng thư mục. Nếu bạn đã đọc một cuốn sách giúp hiểu vấn đề nhưng không trích ý nào của nó, cuốn sách đó không có mặt trong danh mục. Người mới hay thấy tiếc, nhưng đó chính là nguyên tắc làm cho danh mục đáng tin.
Danh mục tài liệu tham khảo: mỗi mục ứng với ít nhất một trích dẫn
Hãy hình dung danh mục như một bảng tra hai chiều. Từ bài nhìn xuống, mỗi trích dẫn trong ngoặc phải có đúng một mục tương ứng. Từ danh mục nhìn lên, mỗi mục phải được trích ít nhất một lần trong bài. Thiếu chiều thứ nhất là trích dẫn mồ côi; thiếu chiều thứ hai là nguồn treo, có trong danh mục mà không ai biết nó được dùng ở đâu.
Nguyên tắc này có lý do thực tế. Người chấm hay người bình duyệt muốn kiểm một nhận định cụ thể trong bài: họ cần biết chính xác nguồn nào chống đỡ nhận định đó. Một danh mục có thêm hai mươi nguồn “đã đọc qua” làm loãng mối liên hệ ấy và có thể khiến người đọc nghi bài dựa vào nhiều hơn thực tế. Trong luận văn, nguồn treo còn bị hiểu là người viết chép danh mục từ đâu đó.
Có một ngoại lệ hay bị hiểu nhầm: trao đổi cá nhân, như thư điện tử hay cuộc trò chuyện với chuyên gia, theo APA 7 được trích trong bài nhưng không đưa vào danh mục, vì người đọc không thể tìm lại. Đây không phải là vi phạm nguyên tắc hai chiều mà là cách cẩm nang quy định riêng cho loại nguồn không truy xuất được. Mọi nguồn truy xuất được khác đều phải có ở cả hai phía.
Thư mục trong Chicago và khái niệm nguồn đã tham khảo
Kiểu ghi chú – thư mục của Chicago, quen dùng trong sử học và một số ngành nhân văn, ghi nguồn chủ yếu bằng chú thích chân trang hoặc cuối chương. Thư mục ở cuối bài là danh sách xếp theo vần, giúp người đọc thấy toàn bộ nền tư liệu. Theo cẩm nang Chicago, thư mục có thể gồm cả những tác phẩm người viết đã tham khảo nhưng không trích trong chú thích, và trong một số trường hợp, khi chú thích đã đủ đầy đủ, thư mục có thể được lược bớt.
MLA cũng có khái niệm danh sách tác phẩm đã tham khảo bên cạnh Works Cited, dùng khi người hướng dẫn muốn thấy cả các nguồn nền. Nhưng mặc định của MLA vẫn là chỉ liệt kê nguồn đã trích. Điều đó có nghĩa là “thư mục” không phải một kiểu trích dẫn mà là một loại danh sách; kiểu trích dẫn bạn dùng quyết định bạn có được, hoặc có cần, liệt kê nguồn ngoài phạm vi trích hay không.
Trong sách chuyên khảo, thư mục thường còn được chia nhóm: nguồn lưu trữ, nguồn sơ cấp đã xuất bản, nguồn thứ cấp. Cách chia này hữu ích cho người nghiên cứu đi sau, vì họ biết ngay tác giả đã đi vào kho lưu trữ nào. Với bài nộp của sinh viên, trừ khi đề bài yêu cầu, một thư mục không chia nhóm là đủ; khi chia, ghi rõ tiêu đề từng nhóm và giữ thứ tự vần bên trong mỗi nhóm.
Thư mục chú giải: một bài tập riêng, không phải danh mục kéo dài
Thư mục chú giải, hay annotated bibliography, là dạng bài giảng viên giao để kiểm bạn đã đọc và đánh giá nguồn trước khi viết. Mỗi mục gồm phần thông tin nguồn đầy đủ theo kiểu trích dẫn yêu cầu, rồi một đoạn chú giải bên dưới. Cách làm một mục cho chắc:
- Ghi phần thông tin nguồn đúng kiểu trích dẫn, giống một mục trong danh mục tài liệu tham khảo.
- Viết một hai câu tóm tắt: nguồn này hỏi gì, dùng phương pháp hay tư liệu gì, kết luận gì.
- Viết một hai câu đánh giá: tác giả là ai trong lĩnh vực, nguồn mạnh ở đâu, giới hạn ở đâu, có cập nhật không.
- Viết một hai câu liên hệ: nguồn này giúp gì cho câu hỏi của bạn, bạn sẽ dùng nó ở phần nào.
- Đặt đoạn chú giải bên dưới mục, thụt lề so với phần thông tin nguồn, theo định dạng giảng viên hoặc cẩm nang yêu cầu.
- Đọc lại đoạn chú giải để chắc nó bằng lời của bạn, không chép tóm tắt có sẵn ở đầu bài báo.
Bước cuối quan trọng nhất. Thư mục chú giải mà phần chú giải chép nguyên tóm tắt của tác giả là bài nộp không đạt, vì nó không cho thấy bạn đã đánh giá gì. Độ dài mỗi đoạn chú giải tuỳ đề bài; khi đề không nói, một đoạn ngắn vừa đủ ba phần tóm tắt, đánh giá, liên hệ là cách làm phổ biến.
Tài liệu đọc thêm trong giáo trình và đề cương môn học
Cuối mỗi chương giáo trình hay trong đề cương môn học, bạn thường gặp mục “tài liệu đọc thêm” hoặc “tài liệu tham khảo của học phần”. Đây là danh sách người biên soạn gợi ý cho người học, không gắn với trích dẫn cụ thể nào trong chương. Nó có giá trị như bản đồ để bạn tìm nguồn, nhưng không phải là thứ bạn chép nguyên vào cuối tiểu luận của mình.
Lỗi hay gặp là sinh viên đưa toàn bộ danh sách tài liệu đọc thêm của học phần vào danh mục tiểu luận, trong khi bài chỉ dùng hai ba nguồn trong đó. Người chấm nhận ra ngay, vì họ chính là người soạn danh sách ấy. Việc đúng là đọc những nguồn liên quan tới đề tài của bạn, trích khi dùng ý, và chỉ đưa vào danh mục những nguồn đã trích.
Một sắc thái nữa: trong đề cương học phần, mục tài liệu thường chia thành tài liệu bắt buộc và tài liệu tham khảo thêm. Hai nhóm này nói về mức độ ưu tiên đọc, không nói gì về cách trình bày danh mục trong bài của bạn. Khi bạn viết tiểu luận, giáo trình bắt buộc cũng chỉ vào danh mục nếu bạn thật sự trích nó, và được ghi theo đúng mẫu cho sách như mọi nguồn khác.
Khi đề bài dùng tên gọi khác: hiểu đúng yêu cầu
Đề bài và quy định không phải lúc nào cũng dùng thuật ngữ chính xác. Gặp các cách gọi sau, đây là cách hiểu và cách hỏi lại hợp lý:
- “Ghi tài liệu tham khảo ở cuối bài”: gần như luôn là danh mục các nguồn đã trích; nếu bạn muốn liệt kê thêm nguồn đọc nền, hỏi trước.
- “Lập thư mục cho đề tài”: có thể là danh sách nguồn liên quan để chuẩn bị viết, chưa cần trích; hỏi xem có cần chú giải không.
- “Danh mục tài liệu” trong luận văn: theo quy định trình bày của trường, thường là các nguồn đã trích.
- “Thư mục chú giải” hoặc “tổng quan nguồn có nhận xét”: bài tập có đoạn chú giải cho từng nguồn như mô tả ở trên.
- “Nguồn tham khảo” trong bài thuyết trình: thường là trang cuối liệt kê nguồn đã dùng cho số liệu, hình ảnh, trích dẫn trên các trang chiếu.
- “Tài liệu tham khảo” trong đơn xin học bổng, đề cương xin tài trợ: thường theo mẫu của đơn vị nhận hồ sơ, có khi giới hạn số lượng.
Khi không chắc, một câu hỏi ngắn với giảng viên ở buổi giao đề tốt hơn đoán sai rồi bị trừ điểm. Cách hỏi hiệu quả là đưa ra cách bạn hiểu và xin xác nhận: “Em hiểu là chỉ liệt kê nguồn đã trích trong bài, theo APA, đúng không ạ?”. Người chấm trả lời có hoặc không trong một câu, và bạn không phải đoán.
Ví dụ giả định: một bài, ba cách liệt kê
Giả sử bạn viết bài về hợp tác xã nông nghiệp. Trong quá trình chuẩn bị, bạn đọc mười nguồn: giáo trình kinh tế nông nghiệp, bốn bài báo khoa học, một báo cáo số liệu của cơ quan thống kê, hai luận văn khoá trước, một cuốn sách lịch sử hợp tác hoá và một bài báo điện tử về một hợp tác xã ở Đồng Tháp. Khi viết, bạn trích giáo trình, ba trong bốn bài báo, báo cáo số liệu và bài báo điện tử; sáu nguồn còn lại chỉ giúp bạn hiểu vấn đề.
Nếu bài nộp theo APA, danh mục tài liệu tham khảo có đúng sáu mục, xếp theo vần. Nếu giảng viên giao kèm một thư mục chú giải ở bước chuẩn bị, bạn có thể đưa cả mười nguồn vào bài tập đó, mỗi nguồn kèm đoạn nhận xét, kể cả lý do bạn không dùng bài báo thứ tư. Nếu bài theo kiểu Chicago có thư mục và giảng viên cho phép ghi nguồn đã tham khảo, bạn có thể đưa thêm cuốn sách lịch sử, vì nó định hình cách bạn kể lại bối cảnh.
Hai luận văn khoá trước thì sao? Nếu bạn không trích ý nào của chúng, chúng không vào danh mục APA. Nhưng nếu bạn đã dùng cách chia nhóm hộ gia đình mà một luận văn đề xuất, đó là một ý được vay và phải được trích, dù bạn không chép câu nào. Ranh giới giữa đọc để hiểu và dùng ý của người khác chính là ranh giới giữa nguồn không ghi và nguồn bắt buộc ghi.
Câu hỏi thường gặp
Đã đọc một cuốn sách để hiểu nền nhưng không trích, có được ghi vào danh mục APA không?
Không. Danh mục APA chỉ gồm nguồn đã trích. Nếu cuốn sách thật sự định hình cách bạn hiểu vấn đề, hãy tìm một ý cụ thể của nó liên quan tới bài và trích ý đó, khi ấy nó có lý do để có mặt trong danh mục.
Thư mục có cần xếp theo vần không?
Thư mục theo Chicago và phần lớn các kiểu khác xếp theo vần họ tác giả. Một số thư mục chuyên đề trong sách nghiên cứu chia nhóm theo loại nguồn rồi xếp vần trong từng nhóm. Thư mục chú giải thường xếp theo vần như danh mục tài liệu tham khảo, trừ khi đề bài yêu cầu nhóm theo chủ đề.
Bài thuyết trình có cần danh mục tài liệu tham khảo không?
Nếu bài có dùng số liệu, hình ảnh, trích dẫn của người khác thì nên có, thường ở trang chiếu cuối, kèm trích ngắn ngay trên trang chiếu chứa nội dung đó. Định dạng trên trang chiếu có thể gọn hơn, nhưng thông tin phải đủ để người xem tìm lại nguồn.
Nguồn đã trích trong chú thích chân trang theo Chicago có phải lặp lại trong thư mục không?
Thông thường là có, thư mục gom lại các nguồn đã xuất hiện trong chú thích, xếp theo vần. Cẩm nang Chicago cho phép một số trường hợp lược thư mục khi chú thích đã đầy đủ; bài nộp ở trường nên hỏi giảng viên trước khi lược.
Thư mục chú giải có phải dùng đúng kiểu trích dẫn như bài chính không?
Phần thông tin nguồn nên dùng đúng kiểu trích dẫn của môn học, thường là APA hoặc MLA, để sau này bạn chép thẳng sang danh mục của bài chính. Phần chú giải là văn xuôi của bạn, không có định dạng trích dẫn riêng.