VienDan.comViện Dẫn
Trích dẫn trong bài: từng tình huống

Trích lời người được phỏng vấn trong luận văn: mã hoá, ẩn danh và trình bày

Ba loại lời phỏng vấn trong bài theo APA 7: lời người tham gia nghiên cứu, trao đổi cá nhân và phỏng vấn đã đăng; cách mã hoá, ẩn danh và trích cho đúng.

Two people seated at a small cafe table in Hai Phong during a research interview, a voice recorder between coffee cups, both seen from behind, soft daylight through the window

Theo APA 7, lời của người tham gia trong nghiên cứu do chính bạn thực hiện là dữ liệu, không phải nguồn, nên không ghi trích dẫn tác giả – năm và không đưa vào danh mục tài liệu tham khảo; bạn chỉ cần gắn mã hoặc bí danh cho người nói. Còn lời một chuyên gia bạn hỏi riêng ngoài thiết kế nghiên cứu là "trao đổi cá nhân", trích trong bài nhưng không vào danh mục; và một cuộc phỏng vấn đã đăng báo, đăng video thì trích như nguồn đã công bố.

Ba trường hợp này hay bị trộn lẫn trong luận văn ngành giáo dục, xã hội học, quản trị, y tế công cộng. Bài dưới đây tách từng loại, chỉ cách trình bày lời trích sao cho người đọc theo được mà người tham gia không bị nhận ra, kèm các lỗi người hướng dẫn hay nhận xét. Mọi lời trích và tên trong bài là ví dụ giả định.

Ba loại lời phỏng vấn, ba cách xử lý

Trước khi trích, hãy xác định lời đó thuộc loại nào. Câu hỏi then chốt là: người đọc có thể tự tìm lại lời này ở đâu đó không, và nó có nằm trong thiết kế nghiên cứu của bạn không.

LoạiVí dụ giả địnhTrích trong bàiDanh mục tài liệu
Lời người tham gia nghiên cứu của bạnSinh viên được phỏng vấn sâu theo đề cương đã duyệtMã hoặc bí danh, không tác giả – nămKhông đưa vào
Trao đổi cá nhânThư điện tử hỏi một giảng viên về cách tính một chỉ sốChữ cái đầu tên, họ, "trao đổi cá nhân", ngày tháng nămKhông đưa vào
Phỏng vấn đã công bốBài phỏng vấn đăng trên một tạp chí, một video phỏng vấn đăng công khaiTheo người đứng tên nguồn đó, có nămCó, theo loại nguồn

Với loại thứ ba, có một điểm hay nhầm: tác giả của nguồn thường là người thực hiện bài phỏng vấn hoặc kênh đăng video, không phải người được phỏng vấn. Nếu bạn muốn nhấn lời của người được phỏng vấn, hãy nêu tên họ trong câu văn, còn ngoặc trích dẫn vẫn theo nguồn đã công bố. Cách ghi danh mục cho bài báo và video thuộc các danh mục khác của trang.

Lời người tham gia: mã hoá thay vì trích dẫn

Mã hoặc bí danh do bạn đặt. Phổ biến nhất là mã gồm chữ cái chỉ nhóm và số thứ tự, ví dụ SV03 cho sinh viên thứ ba, GV02 cho giảng viên thứ hai. Một số nghiên cứu dùng bí danh như "Lan", "Minh". Cách nào cũng được, miễn bạn giải thích cách đặt mã ở chương phương pháp.

Kèm vài thông tin nền cần cho lập luận. Ví dụ "(SV03, nữ, năm hai, khối kỹ thuật)". Chỉ ghi những thông tin giúp người đọc hiểu lời trích, không ghi thêm. Mỗi thông tin thêm vào là một bước gần hơn tới việc bị nhận ra.

Có thể lập bảng mô tả người tham gia. Ở chương phương pháp, một bảng liệt kê mã và đặc điểm chung giúp bạn không phải lặp thông tin nền ở mỗi lần trích. Khi đó, trong bài chỉ cần ghi mã.

Không ghi ngày phỏng vấn như một trích dẫn. Dạng "(Nguyễn Văn A, phỏng vấn ngày 5/3/2025)" vừa làm lộ danh tính vừa sai về bản chất, vì đây không phải nguồn tham khảo. Ngày, địa điểm, thời lượng các cuộc phỏng vấn được mô tả gộp ở chương phương pháp.

Lời trích dài vẫn theo quy tắc khối. Lời người tham gia từ mốc dài trở lên được trình bày như khối trích dẫn nguyên văn, mã người nói đặt cuối khối. Lời ngắn để trong ngoặc kép trong câu.

Ẩn danh thật sự: những chi tiết làm lộ người nói

Gỡ tên chưa phải là ẩn danh. Trong một khoa có ba giảng viên dạy môn thống kê, câu trích kèm "giảng viên môn thống kê, hơn hai mươi năm kinh nghiệm" gần như chỉ ra đúng một người. Trong nghiên cứu ở một trường cụ thể, người trong trường đọc luận văn sẽ đoán được ai nói gì nếu bạn giữ những chi tiết nhận diện.

Những chi tiết cần cân nhắc bỏ hoặc làm mờ gồm: chức vụ hiếm, thâm niên chính xác, tên lớp, tên đơn vị nhỏ, sự kiện riêng chỉ một người trải qua, cách nói đặc trưng như câu cửa miệng, tên người thứ ba được nhắc trong lời kể. Bạn có thể thay bằng mô tả rộng hơn ("giảng viên có thâm niên trên mười năm"), hoặc thay tên người thứ ba bằng ký hiệu trong ngoặc vuông.

Ví dụ giả định. Nguyên văn ghi âm: "Hồi học kỳ trước cô Thu khoa mình bắt nộp bài qua hệ thống mới, cả lớp em loạn hết." Khi trích, bạn có thể viết: "Hồi học kỳ trước [giảng viên] bắt nộp bài qua hệ thống mới, cả lớp em loạn hết" (SV07). Dấu ngoặc vuông cho biết bạn đã thay chữ trong nguyên văn.

Mức độ ẩn danh phải khớp với những gì bạn đã cam kết trong phiếu đồng ý tham gia. Nếu phiếu ghi "thông tin được giữ kín", thì cả tên trường, tên khoa cũng có thể cần làm mờ. Đọc lại phiếu trước khi viết chương kết quả, và hỏi người hướng dẫn hoặc hội đồng đạo đức của trường nếu có.

Biên tập lời nói thành chữ: giữ đúng mà vẫn đọc được

Lời nói tự nhiên có nhiều từ đệm, câu bỏ dở, lặp lại. Đưa nguyên xi vào bài thì khó đọc; sửa quá tay thì mất giọng người nói và có thể đổi nghĩa. Nhiều nghiên cứu định tính chọn cách biên tập nhẹ: bỏ những từ đệm không mang nghĩa như "ờ", "à", "kiểu như", và nêu rõ quy ước này một lần ở chương phương pháp.

Khi lược một đoạn dài hơn, dùng dấu ba chấm như với trích nguyên văn. Khi cần thêm chữ để câu đủ nghĩa, đặt chữ thêm trong ngoặc vuông: "Lúc đầu [nhóm] tưởng làm một tuần là xong" (SV02). Không được ghép hai câu nói ở hai thời điểm khác nhau của cuộc phỏng vấn thành một câu liền mà không đánh dấu.

Với tiếng địa phương, cách nói đặc trưng vùng miền, hãy cân nhắc giữ nguyên nếu nó mang ý nghĩa cho phân tích, ví dụ khi bạn nghiên cứu cách học sinh vùng nào đó diễn đạt cảm xúc. Nếu không, chuẩn hoá chính tả nhưng giữ cấu trúc câu. Dù chọn cách nào, giữ nhất quán và ghi chú cách làm.

Nếu luận văn viết bằng tiếng Anh mà phỏng vấn bằng tiếng Việt, lời trích trong bài là bản dịch của bạn. Hãy nói rõ việc này ở chương phương pháp, giữ bản gốc tiếng Việt trong phụ lục hoặc hồ sơ dữ liệu theo yêu cầu của trường, và cẩn thận với những từ khó dịch, có thể giữ từ gốc trong ngoặc vuông sau bản dịch.

Đặt lời trích vào phân tích: nhận định, lời trích, bình luận

Lời người tham gia chỉ có giá trị khi nó đứng trong một lập luận. Khuôn ba bước được nhiều luận văn định tính dùng là: nêu nhận định của bạn về một chủ đề, đưa một hoặc hai lời trích làm bằng chứng, rồi bình luận ngắn xem lời trích cho thấy điều gì, có gì khác với những người còn lại.

Ví dụ giả định. Nhận định: phần lớn sinh viên năm nhất trong mẫu coi giờ tự học trên lớp là giờ nghỉ. Lời trích: "Thầy cô cho tự học thì tụi em coi như ra chơi, chừng nào gần thi mới đọc" (SV05). Bình luận: cách nói "coi như ra chơi" lặp lại ở bốn trong chín cuộc phỏng vấn, cho thấy đây không phải ý kiến lẻ; tuy vậy hai sinh viên khối kỹ thuật mô tả khác, như phần sau trình bày.

Khuôn này giúp tránh hai thái cực: nhận định không có bằng chứng, và chuỗi lời trích không có phân tích. Nó cũng giúp người đọc thấy bạn chọn lời trích vì nó tiêu biểu, chứ không phải vì nó nghe hay. Khi một chủ đề có cả ý kiến trái chiều, nên trích cả hai phía, mỗi phía một lời tiêu biểu, thay vì chỉ trích phía ủng hộ nhận định của bạn.

Trao đổi cá nhân: cách ghi trong bài

Trao đổi cá nhân gồm thư điện tử, tin nhắn, cuộc gọi, cuộc trò chuyện riêng, bài giảng không ghi lại, tức là những gì người đọc không thể tự tìm lại. APA 7 chỉ dùng loại này khi không có nguồn công bố nào thay thế được. Ví dụ giả định với giảng viên Hoàng Thu Trang:

DạngBài tiếng Anh theo APA 7Bài tiếng Việt (cách phổ biến)
Trong ngoặc(T. T. Hoang, personal communication, March 12, 2025)(T. T. Hoàng, trao đổi cá nhân, 12/3/2025)
Tường thuậtT. T. Hoang (personal communication, March 12, 2025) explained...T. T. Hoàng (trao đổi cá nhân, 12/3/2025) cho biết...
Danh mục tài liệuKhông có mụcKhông có mục

Ngày tháng ghi càng chính xác càng tốt. Với tác giả Việt, cách đặt chữ cái đầu và họ trong dạng này là chỗ nhiều trường có quy định riêng, chẳng hạn ghi đủ họ tên; phần bàn về tên tác giả Việt nằm ở danh mục tên tác giả của trang. Trước khi trích trao đổi cá nhân, nên xin phép người đó, nhất là khi lời của họ có thể bị hiểu là quan điểm chính thức của cơ quan họ làm việc.

Lỗi người hướng dẫn hay nhận xét

Khi đọc chương kết quả của luận văn định tính, người hướng dẫn và hội đồng thường bắt những lỗi sau:

  • Ghi tên thật người tham gia, hoặc tên thật trong lời kể của họ mà không thay.
  • Đưa người tham gia vào danh mục tài liệu tham khảo như một nguồn.
  • Trích dẫn người tham gia theo dạng tác giả – năm, như "(SV03, 2025)", trộn hai hệ thống.
  • Ghi trao đổi cá nhân vào danh mục tài liệu.
  • Dùng trao đổi cá nhân thay cho một nguồn đã công bố có sẵn, ví dụ hỏi giảng viên một định nghĩa có trong giáo trình.
  • Chọn lời trích chỉ vì hay, không gắn với một chủ đề phân tích; lời trích phải minh hoạ cho nhận định bạn vừa nêu.
  • Lời trích quá nhiều, phân tích quá ít: cả trang toàn lời người tham gia nối nhau.
  • Một người tham gia được trích quá nhiều lần so với những người khác, khiến kết quả trông như dựa vào một tiếng nói.

Hai lỗi cuối không phải lỗi định dạng mà là lỗi phân tích, nhưng chúng hay đi cùng nhau. Một cách tự kiểm đơn giản là đếm số lần mỗi mã xuất hiện trong chương kết quả và xem phân bố đó có hợp lý không.

Câu hỏi thường gặp

Lời người tham gia nghiên cứu có phải đưa vào danh mục tài liệu tham khảo không?

Không. Theo APA 7, lời người tham gia trong nghiên cứu của bạn là dữ liệu, không phải nguồn tham khảo. Bạn chỉ gắn mã hoặc bí danh cho người nói và mô tả cách thu thập ở chương phương pháp.

Trao đổi cá nhân qua thư điện tử thì trích thế nào?

Ghi chữ cái đầu tên và họ của người trao đổi, cụm trao đổi cá nhân và ngày tháng năm trong ngoặc, không đưa vào danh mục. Chỉ dùng khi không có nguồn công bố nào thay thế, và nên xin phép người đó trước.

Đặt mã người tham gia theo cách nào thì đúng?

Không có một cách bắt buộc. Phổ biến là chữ cái chỉ nhóm cộng số thứ tự hoặc bí danh. Điều quan trọng là giải thích quy ước ở chương phương pháp và dùng nhất quán trong toàn bài.

Đã bỏ tên thật thì đã đủ ẩn danh chưa?

Chưa chắc. Chức vụ hiếm, thâm niên chính xác, tên đơn vị nhỏ hay một sự kiện riêng có thể làm lộ người nói. Bạn nên làm mờ các chi tiết đó và đối chiếu với cam kết bảo mật trong phiếu đồng ý tham gia.

Có được sửa lời nói cho gọn khi trích không?

Được biên tập nhẹ như bỏ từ đệm, miễn là nêu quy ước ở chương phương pháp. Lược đoạn dùng dấu ba chấm, thêm chữ dùng ngoặc vuông, và không được ghép các câu nói ở thời điểm khác nhau thành một câu liền.

Bài phỏng vấn một chuyên gia đăng trên báo thì trích ai?

Trích theo nguồn đã công bố, tức người viết hoặc đơn vị đứng tên bài báo, có năm và có mục trong danh mục. Bạn có thể nêu tên chuyên gia trong câu văn để người đọc biết ai nói.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138