Cách soát danh mục tài liệu tham khảo hiệu quả nhất là chia thành nhiều lượt đọc ngắn, mỗi lượt chỉ kiểm một loại lỗi: đủ mục, đủ thông tin, đúng thứ tự, định dạng thống nhất, khớp với trích trong bài, và bản xuất cuối cùng. Đọc liền một lượt để bắt mọi thứ là cách chắc chắn bỏ sót, vì mắt quen dần với cái sai sau vài mục.
Bài này là bảng kiểm dùng được cho tiểu luận, khoá luận, luận văn và bài báo, theo APA 7 làm mặc định, kèm ghi chú cho kiểu đánh số. Mỗi lượt có câu hỏi cụ thể để trả lời có hoặc không. Thời gian cho cả bộ với danh mục vài chục nguồn vào khoảng một giờ, ít hơn thời gian bạn sẽ mất nếu bài bị trả về sửa.
Vì sao phải soát theo lượt chứ không đọc một lần
Khi đọc một mục tài liệu tham khảo, mắt phải kiểm cùng lúc gần chục thứ: tên tác giả, chữ viết tắt, năm, tiêu đề viết hoa đúng chưa, phần nào in nghiêng, dấu câu, tập, kỳ, trang, DOI. Không ai giữ được chừng ấy quy tắc trong đầu qua năm mươi mục. Sau khoảng mười mục, sự chú ý trượt xuống những gì nổi bật nhất và bỏ qua những chi tiết nhỏ như dấu phẩy trước dấu và, hay số kỳ có in nghiêng hay không.
Chia lượt nghĩa là mỗi lần đọc bạn chỉ mang một câu hỏi. Lượt kiểm thứ tự chỉ nhìn chữ cái đầu của mỗi mục. Lượt kiểm in nghiêng chỉ nhìn chữ nghiêng. Mỗi lượt đi rất nhanh, vì mắt chỉ phải lọc một thứ, và lỗi nổi lên rõ hơn hẳn. Biên tập viên tạp chí và người dàn trang chuyên nghiệp đều làm theo cách này.
Thứ tự các lượt cũng quan trọng. Kiểm nội dung trước, định dạng sau: không có lý do gì để chỉnh in nghiêng cho một mục rồi phát hiện ra mục đó phải xoá vì không được trích. Lượt khớp với bài đặt sớm, vì nó có thể thêm hoặc bớt mục. Lượt bản xuất để cuối cùng, sau khi mọi chỉnh sửa khác đã xong.
Lượt một: đủ mục và không thừa mục
Lượt này trả lời câu hỏi danh mục có đúng tập hợp nguồn không. Đây là lượt quan trọng nhất về nội dung:
- Đếm số mục trong danh mục và ghi lại.
- Đi từ đầu bài, mỗi trích dẫn tìm mục tương ứng; đánh dấu mục đó là đã gặp. Gặp trích dẫn không có mục, ghi lại.
- Kiểm cả trích dẫn trong chú thích bảng, hình, trong phụ lục và trong lời cảm ơn nếu có.
- Khi xong, mục nào chưa được đánh dấu là nguồn treo: hoặc thêm trích dẫn ở chỗ đã dùng ý, hoặc xoá khỏi danh mục.
- Với kiểu đánh số, kiểm thêm: số trong bài xuất hiện lần đầu theo thứ tự 1, 2, 3, không có số bị bỏ qua.
- Đếm lại số mục sau khi sửa và ghi chú lý do mỗi thay đổi.
Với bài dài, tìm kiếm ký tự mở ngoặc tròn kèm dấu phẩy và năm, hoặc ký tự mở ngoặc vuông với kiểu số, giúp đi qua các trích dẫn nhanh hơn đọc toàn văn. Lượt này cũng là lúc nhận ra những ý bạn đã dùng mà quên trích; thêm trích dẫn cho chúng, đừng chỉ sửa danh mục. Phân tích sâu các lỗi lệch giữa trích dẫn và danh mục, cũng như cách xử lý khi người hướng dẫn nhận xét về chuyện này, có ở danh mục về lỗi trích dẫn và liêm chính của trang.
Lượt hai: mỗi mục đủ thông tin để tìm lại
Với từng mục, hỏi: một người lạ cầm mục này có tìm ra đúng tài liệu không? Những phần hay thiếu:
- Tác giả: đủ người, đúng thứ tự như trên tài liệu, không cắt bớt thành “và cộng sự” trong danh mục APA khi số tác giả còn trong giới hạn phải ghi đủ.
- Năm: có năm, hoặc ghi rõ không năm; năm khớp với năm trong trích dẫn trong bài.
- Tiêu đề: đầy đủ, có phụ đề nếu tài liệu có.
- Bài báo: có tên tạp chí, tập, kỳ nếu có, khoảng trang hoặc số bài.
- Chương sách: có tên người biên tập, tên sách, khoảng trang của chương.
- Sách: có nhà xuất bản, lần xuất bản nếu không phải lần đầu.
- Luận văn: có loại văn bằng và tên trường.
- Nguồn trực tuyến: có tên trang chủ và địa chỉ; DOI có thì dùng DOI.
- Văn bản pháp luật: có số hiệu, ngày ban hành, cơ quan ban hành, theo mẫu trường yêu cầu.
Mỗi chỗ trống trong lượt này phải lấp bằng cách mở lại tài liệu gốc, không đoán và không chép từ danh mục của người khác. Nếu bạn đã giữ bảng ghi chép nguồn từ đầu, lượt này chủ yếu là kiểm, không phải tìm.
Lượt ba: thứ tự và các ca đặc biệt
Thứ tự vần. Lướt dọc chữ cái đầu của mỗi mục từ trên xuống; mọi chỗ “quay lui” là một mục xếp lệch. Với danh mục tách nhóm ngôn ngữ, kiểm riêng từng nhóm.
Cùng tác giả, cùng năm. Tìm các cặp mục cùng tác giả và năm: phải có a, b; a, b theo thứ tự tiêu đề; trích trong bài cũng có a, b.
Tác giả tổ chức và mục không tác giả. Tên tổ chức ghi đầy đủ, xếp theo tên đầy đủ; mục không tác giả xếp theo tiêu đề, không dồn xuống cuối.
Tên Việt. Một cách duy nhất cho cả danh mục: đảo họ với chữ viết tắt, hoặc giữ họ tên và xếp theo tên. Đọc kỹ các mục bắt đầu bằng Đ và chữ có dấu nếu đã dùng sắp xếp tự động.
Kiểu đánh số. Danh mục theo số tăng dần không ngắt quãng; nguồn số 1 đúng là nguồn gặp đầu tiên trong bài.
Lượt bốn: định dạng thống nhất, mỗi lần một đặc điểm
Lượt định dạng chia nhỏ hơn nữa. Mỗi dòng trong bảng là một lần lướt cả danh mục chỉ để nhìn một đặc điểm:
| Đặc điểm | Câu hỏi kiểm | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| In nghiêng | Tên sách, tên tạp chí và số tập có nghiêng; tên bài, tên chương không? | Nghiêng tên bài, quên số tập |
| Viết hoa | Tên bài và sách kiểu câu; tên tạp chí kiểu tiêu đề? | Tiêu đề chép nguyên kiểu viết hoa từng chữ |
| Dấu câu | Dấu chấm sau bốn phần; không chấm sau DOI; dấu phẩy trước dấu và? | Chấm thừa sau DOI |
| Ký tự | Gạch ngắn trong số trang; ngoặc kép một kiểu? | Gạch nối thường thay gạch ngắn |
| Nhãn | Cùng một ngôn ngữ cho nhãn: ed. hay tái bản, pp. hay tr.? | Trộn nhãn Anh và Việt |
| Bố cục | Thụt lề treo đều, giãn dòng đều, cùng phông? | Mục dán từ nơi khác giữ định dạng cũ |
| Liên kết | Không còn siêu liên kết màu nếu trường không cho? | Đường dẫn xanh gạch chân |
Bảy lần lướt nghe nhiều nhưng mỗi lần chỉ mất vài phút. Nếu bạn phát hiện cùng một lỗi lặp lại ở nhiều mục, dùng tìm và thay thế cho cả danh mục rồi kiểm lại bằng mắt, thay vì sửa từng mục. Chi tiết quy tắc cho từng đặc điểm có ở các bài về in nghiêng, viết hoa và thụt lề treo trong danh mục này.
Lượt năm: kiểm ngẫu nhiên với tài liệu gốc
Các lượt trên kiểm danh mục với chính nó. Lượt này kiểm danh mục với thế giới bên ngoài, theo cách người chấm cẩn thận vẫn làm:
- Chọn ngẫu nhiên năm mục, hoặc khoảng một phần mười danh mục nếu danh mục dài.
- Với mỗi mục, mở tài liệu gốc hoặc trang thông tin của tạp chí, so tác giả, năm, tiêu đề, tập, kỳ, trang từng chữ.
- Với mục có DOI, chép chuỗi DOI từ danh mục và tra lại xem nó dẫn đúng tài liệu.
- Với trích nguyên văn có số trang, mở trang đó và kiểm câu trích.
- Nếu trong năm mục có từ hai mục sai, mở rộng kiểm sang toàn bộ danh mục.
Lượt này đặc biệt cần khi danh mục có nguồn chép từ danh mục của bài khác hoặc do công cụ tự động gợi ý. Sai lầm trong những nguồn ấy không lộ ra khi đọc danh mục, vì mục sai trông vẫn hoàn toàn hợp lệ. Chỉ khi đặt cạnh tài liệu gốc, chênh lệch về năm, trang hay cả sự tồn tại của tài liệu mới hiện ra.
Lượt cuối: bản xuất và bản nộp
Mọi thứ đã đúng trong tệp soạn thảo vẫn có thể sai khi xuất ra bản nộp. Lượt cuối làm trên chính tệp bạn sẽ nộp:
- Xuất ra định dạng nộp, thường là PDF, và mở bằng trình đọc khác với trình soạn thảo.
- Lướt các trang danh mục: thụt lề, in nghiêng, ký tự tiếng Việt có dấu hiển thị đúng.
- Kiểm các dòng có DOI hoặc địa chỉ dài: không bị cắt, không có gạch nối chen vào.
- Kiểm số trang và tiêu đề đầu trang ở phần danh mục khớp với mục lục.
- Nếu nộp qua hệ thống trực tuyến có ô điền danh mục riêng, dán vào ô đó và xem bản xem trước.
- Lưu bản nộp cuối cùng kèm ngày, không ghi đè bản soạn thảo.
Bước sáu thường bị coi nhẹ, nhưng khi người hướng dẫn hay hội đồng nhận xét về một mục cụ thể, bạn cần mở đúng bản đã nộp để đối chiếu. Giữ bản đó nguyên vẹn, mọi sửa chữa sau làm trên bản mới.
Thêm gì khi danh mục thuộc bài báo gửi tạp chí
Bài báo gửi tạp chí có thêm một lớp yêu cầu ngoài cẩm nang: thể lệ của chính tạp chí. Trước khi soát, mở mục hướng dẫn tác giả và ghi ra những điểm liên quan tới tài liệu tham khảo: kiểu trích dẫn, có viết tắt tên tạp chí không, có giới hạn số tài liệu không, có yêu cầu DOI cho mọi nguồn có DOI không, cách ghi nguồn tiếng Việt khi bài viết bằng tiếng Anh. Mỗi điểm thành một câu hỏi bổ sung cho lượt định dạng.
Một số tạp chí áp dụng bình duyệt ẩn danh và yêu cầu tác giả xử lý các trích dẫn tới công trình của chính mình trong bản gửi bình duyệt, để người bình duyệt không đoán ra tác giả. Cách làm cụ thể khác nhau giữa các tạp chí, nên làm đúng theo hướng dẫn của nơi nhận bài, và nhớ khôi phục đầy đủ ở bản cuối sau khi bài được chấp nhận.
Cuối cùng, tạp chí trong nước và quốc tế thường kiểm danh mục ở bước biên tập kỹ thuật và trả lại nếu có mục không khớp. Một danh mục sạch ngay từ lần gửi đầu không làm bài được nhận, nhưng giúp bài không bị chậm ở những vòng sửa chỉ vì định dạng, và để lại ấn tượng tốt với biên tập viên ngay từ trang cuối.
Câu hỏi thường gặp
Có thể nhờ người khác soát danh mục giúp không?
Nên, và người không viết bài thường thấy lỗi nhanh hơn. Đưa họ bảng kiểm theo lượt để họ biết tìm gì. Tuy vậy, lượt khớp với trích trong bài và lượt kiểm với tài liệu gốc vẫn nên do chính bạn làm, vì bạn biết mình đã dùng nguồn nào ở đâu.
Soát danh mục mất bao lâu là hợp lý?
Với tiểu luận vài chục nguồn, khoảng một giờ cho cả các lượt. Với luận văn hàng trăm nguồn, nên chia ra nhiều buổi, mỗi buổi vài lượt, vì mắt mệt là lúc lỗi lọt qua. Đừng dồn vào đêm trước hạn nộp.
Công cụ kiểm định dạng tự động có thay được việc soát tay không?
Chúng bắt được một số lỗi máy móc như thiếu năm hay thứ tự, nhưng không biết mục có đúng với tài liệu gốc hay không, cũng không biết nguồn có được trích trong bài hay không. Dùng chúng như một lượt bổ sung, không thay các lượt chính.
Sau khi người hướng dẫn sửa bài, có phải soát lại cả danh mục không?
Không cần lại toàn bộ, nhưng lượt một, khớp trích dẫn với danh mục, nên làm lại cho mọi đoạn đã thay đổi. Với kiểu đánh số, thêm hay bớt một nguồn ở giữa bài thì phải soát lại thứ tự toàn danh mục.
Phát hiện lỗi danh mục sau khi đã nộp thì làm gì?
Nếu bài còn trong hạn sửa, nộp lại bản đã sửa theo quy trình của môn hoặc của trường. Nếu đã qua hạn, ghi lại lỗi để sửa trong bản chỉnh sửa sau bảo vệ hoặc trao đổi với người hướng dẫn về cách xử lý phù hợp.