Hệ chú thích – thư mục của Chicago đánh một số chỉ số trên vào cuối câu cần dẫn, rồi ghi thông tin nguồn ở chân trang (chú thích cuối trang) hoặc cuối bài (chú thích cuối bài); lần đầu dẫn một nguồn ghi chú thích đầy đủ, các lần sau ghi chú thích rút gọn, và cuối bài có thư mục xếp theo vần. Đây là kiểu trích dẫn quen thuộc của ngành lịch sử, nghệ thuật, triết học và nhiều ngành nhân văn khác.
Cẩm nang Chicago (The Chicago Manual of Style) có hai hệ: hệ chú thích – thư mục bàn trong bài này, và hệ tác giả – năm gần giống APA. Lý do ngành lịch sử ưa chú thích là tài liệu của họ đa dạng — thư từ, công văn lưu trữ, bản thảo, báo cũ — và chú thích cho phép ghi đầy đủ những nguồn đó ngay chỗ dẫn, kèm cả lời bình về nguồn nếu cần. Mọi tác giả, tài liệu trong mẫu là ví dụ giả định.
Đặt số chú thích ở đâu trong câu
Số chú thích là chữ số Ả Rập viết chỉ số trên, đánh liên tục từ 1 trong cả bài (với sách thì thường đánh lại từ 1 ở mỗi chương). Theo Chicago, số đặt sau dấu câu — sau dấu chấm, dấu phẩy, dấu nháy đóng — trừ dấu gạch ngang dài, khi đó số đặt trước gạch. Số thường đặt ở cuối câu hoặc cuối mệnh đề chứa ý được dẫn, không đặt giữa chừng ngay sau tên một người nếu không cần thiết.
Mỗi vị trí chỉ đặt một số. Nếu một câu dựa vào ba nguồn, bạn đặt một số ở cuối câu và ghi cả ba nguồn trong cùng một chú thích, ngăn bằng dấu chấm phẩy. Hai số đứng cạnh nhau kiểu ¹ ² là cách trình bày Chicago không dùng.
Chú thích cuối trang hay chú thích cuối bài tuỳ quy định của trường hoặc người hướng dẫn. Chú thích cuối trang tiện cho người đọc vì không phải lật; chú thích cuối bài làm trang gọn hơn khi chú thích dài. Các trình soạn thảo văn bản đều có chức năng chèn chú thích tự đánh số, và bạn nên dùng nó thay vì gõ tay số chỉ số trên — gõ tay sẽ lệch số ngay khi bạn chèn thêm một chú thích ở giữa.
Chú thích còn có thể mang lời bình: bạn ghi nguồn rồi thêm một hai câu giải thích, như "Bản lưu trữ này thiếu trang cuối; phần kết luận được suy từ công văn trả lời". Đây là điểm mạnh của hệ chú thích mà hệ tác giả – năm không có.
Mẫu chú thích đầy đủ và mục thư mục tương ứng
Chú thích và thư mục ghi cùng thông tin nhưng khác dấu câu và thứ tự tên. Tác giả nước ngoài giả định Anna Harper, Lena Lowe; tác giả Việt giả định Trần Bình, Lê Châu.
- Sách — chú thích: 1. Anna Harper, The Quiet River: Trade and Towns, 1800–1860 (City: Publisher X, 2020), 45. Tên – họ theo thứ tự thường, các phần ngăn bằng dấu phẩy, thông tin xuất bản trong ngoặc tròn, số trang cuối.
- Sách — thư mục: Harper, Anna. The Quiet River: Trade and Towns, 1800–1860. City: Publisher X, 2020. Họ đảo lên trước, các phần ngăn bằng dấu chấm, không có số trang.
- Bài tạp chí — chú thích: 2. Lena Lowe, "River Markets in the Nineteenth Century," Journal of Historical Studies X 12, no. 3 (2019): 47.
- Bài tạp chí — thư mục: Lowe, Lena. "River Markets in the Nineteenth Century." Journal of Historical Studies X 12, no. 3 (2019): 45–60. Thêm DOI ở cuối nếu có.
- Chương trong sách — chú thích: 3. Trần Bình, "Chợ ven sông ở Nam Bộ," in Đô thị và thương mại, ed. Lê Châu (Hà Nội: Nhà xuất bản Giả định, 2018), 115.
- Thư trong kho lưu trữ — chú thích: 4. Thư của người viết giả định A gửi người nhận giả định B, ngày 3 tháng 5 năm 1925, hồ sơ số giả định 00, phông tài liệu giả định, Kho lưu trữ giả định, Hà Nội. Thứ tự đi từ tài liệu nhỏ tới nơi lưu trữ lớn.
Về tên tác giả Việt: vì họ đã đứng trước, nhiều người giữ nguyên thứ tự Trần Bình hay Nguyễn Văn An cả trong chú thích lẫn thư mục, không đảo, không thêm dấu phẩy. Cẩm nang Chicago có mục về tên mà họ đứng đầu; đối chiếu và giữ một cách. Lần xuất bản thứ 18 của cẩm nang (2024) không còn bắt buộc ghi nơi xuất bản sách; nhiều trường vẫn dạy theo bản 17 có ghi — theo bản trường bạn dùng.
Chú thích đầy đủ, chú thích rút gọn và thư mục: khác nhau thế nào
Ba dạng này cùng mô tả một nguồn. Bảng so trên cuốn sách giả định của Anna Harper.
| Dạng | Khi nào dùng | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Chú thích đầy đủ | Lần đầu dẫn nguồn trong bài (hoặc trong chương) | 1. Anna Harper, The Quiet River: Trade and Towns, 1800–1860 (City: Publisher X, 2020), 45. |
| Chú thích rút gọn | Các lần dẫn sau | 5. Harper, Quiet River, 52. |
| Mục thư mục | Một lần, trong danh sách cuối bài | Harper, Anna. The Quiet River: Trade and Towns, 1800–1860. City: Publisher X, 2020. |
Chú thích rút gọn gồm họ tác giả, tên tác phẩm rút gọn (thường không quá bốn từ, bỏ mạo từ đầu, bỏ phụ đề) và số trang. Tên rút gọn giữ in nghiêng hay nháy như tên đầy đủ. Cẩm nang cũng cho phép, khi bài đã có thư mục đầy đủ, dùng chú thích rút gọn ngay từ lần đầu; nhiều giảng viên lịch sử vẫn muốn thấy chú thích đầy đủ ở lần đầu, nên hỏi trước.
Một chi tiết hay sai: thư mục không có số trang của đoạn bạn dẫn, chỉ có khoảng trang của bài báo hay chương; số trang cụ thể nằm trong chú thích.
Lập thư mục cuối bài
Xếp theo vần họ tác giả. Không đánh số. Nguồn không có tác giả xếp theo chữ đầu của tên tài liệu, bỏ qua mạo từ.
Thụt lề treo. Dòng đầu mỗi mục sát lề, các dòng sau lùi vào. Cách dòng trong và giữa các mục theo quy định của trường; cẩm nang đề xuất cách dòng đơn trong mục và cách một dòng giữa các mục cho bản thảo.
Nhiều tác phẩm cùng tác giả. Xếp theo vần tên tác phẩm. Từ mục thứ hai, bản 17 của cẩm nang cho thay tên tác giả bằng một gạch dài; bản 18 nghiêng về nhắc lại tên đầy đủ ở mỗi mục — xem bản trường dùng và theo ví dụ của trường.
Có cần đưa mọi nguồn vào thư mục không. Thư mục thường gồm mọi nguồn đã dẫn trong chú thích. Một số trường cho đưa thêm nguồn đã đọc mà không dẫn, đặt tên phần là "Tài liệu tham khảo" hay "Thư mục chọn lọc"; nếu bài ngắn và mọi chú thích đều đầy đủ, có giảng viên cho bỏ thư mục.
Tách tài liệu gốc và tài liệu nghiên cứu. Bài lịch sử dùng nhiều tư liệu lưu trữ thường chia thư mục thành tài liệu gốc (công văn, thư từ, báo đương thời) và tài liệu nghiên cứu (sách, bài báo của nhà nghiên cứu). Chicago cho phép chia nhóm khi giúp người đọc.
Hệ chú thích khác APA và các hệ tác giả – năm ở đâu
Khác biệt căn bản là chỗ đặt thông tin nguồn. Hệ tác giả – năm như APA, Harvard đặt một phần thông tin ngay trong câu văn, (Harper, 2020, p. 45), và người đọc tra phần còn lại ở danh mục. Hệ chú thích để câu văn sạch, chỉ một số nhỏ, còn toàn bộ thông tin nằm dưới chân trang. Người đọc bài lịch sử thường muốn đọc mạch văn liền, chỉ liếc xuống chân trang khi cần, nên hệ chú thích hợp với họ.
Khác biệt thứ hai là năm. Trong hệ tác giả – năm, năm xuất bản đứng ngay sau tác giả vì người đọc khoa học xã hội cần biết nghiên cứu mới hay cũ. Trong hệ chú thích, năm nằm trong ngoặc thông tin xuất bản, gần cuối; với tư liệu lưu trữ, cái quan trọng lại là ngày tháng của chính tài liệu, ví dụ ngày một bức thư được viết, chứ không phải năm in.
Khác biệt thứ ba là thư mục so với danh mục tham khảo. Danh mục APA chỉ gồm nguồn đã dẫn và là nơi duy nhất có thông tin đầy đủ; thư mục Chicago lặp lại thông tin đã có trong chú thích đầy đủ, và có thể chia nhóm hay thêm nguồn đọc thêm tuỳ quy định. Ai chuyển từ APA sang thường quên rằng tên tác giả trong chú thích không đảo, chỉ đảo trong thư mục.
Báo cũ và tài liệu đương thời trong bài lịch sử
Bài lịch sử về thế kỷ 19, 20 hay dẫn báo đương thời. Chicago có cách xử lý riêng cho bài báo in trên nhật báo, tuần báo: ghi tác giả nếu bài có ký tên, tên bài trong nháy, tên tờ báo in nghiêng, ngày ra báo đầy đủ; số trang thường có thể bỏ vì một tờ báo có nhiều ấn bản trong ngày với trang khác nhau. Cẩm nang cũng cho phép chỉ dẫn bài báo trong chú thích mà không đưa vào thư mục, trừ khi bài báo quan trọng với lập luận.
Ví dụ giả định: 6. "Chợ nổi mùa nước lên," Báo Giả định, ngày 12 tháng 9 năm 1932. Nếu bạn đọc bản số hoá trong một kho báo cũ, nhiều giảng viên muốn biết cả nơi bạn đọc, vì chất lượng số hoá và độ đầy đủ khác nhau giữa các kho.
Với tài liệu đương thời, việc ghi chú thích còn gắn với phê phán nguồn: tờ báo nào, của ai, viết cho ai đọc. Chú thích là chỗ phù hợp để ghi ngắn những thông tin này khi chúng ảnh hưởng tới cách bạn dùng nguồn, ví dụ "bài không ký tên, đăng ở mục thư bạn đọc". Đừng biến chú thích thành bài phê phán nguồn dài; phần bàn luận chính nên nằm trong thân bài.
Viết chú thích cho một tiểu luận lịch sử từ đầu đến cuối
Trình tự này giúp bạn không phải sửa chú thích hàng loạt lúc gần hạn.
- Trong bảng ghi chép nguồn, ghi đủ thông tin cho cả ba dạng: tên đầy đủ có phụ đề, tên rút gọn bạn sẽ dùng, thông tin xuất bản, khoảng trang; với tư liệu lưu trữ ghi đủ số hồ sơ, phông, kho.
- Khi viết, chèn chú thích bằng chức năng của trình soạn thảo, ghi chú thích đầy đủ ngay lần đầu.
- Lần thứ hai dẫn cùng nguồn, chép tên rút gọn từ bảng ghi chép, không tự nghĩ ra tên rút gọn mới mỗi lần.
- Nếu bạn dời một đoạn văn lên trước, kiểm xem chú thích đầy đủ có còn là chú thích xuất hiện đầu tiên không; nếu không, đổi chỗ dạng đầy đủ và rút gọn.
- Cuối cùng lập thư mục từ bảng ghi chép, đối chiếu mỗi nguồn trong chú thích đều có mặt.
Bước bốn là bước hay bị quên nhất: sau khi sắp xếp lại các phần, chú thích rút gọn đứng trước chú thích đầy đủ, người đọc gặp tên rút gọn mà chưa biết nguồn là gì.
Câu hỏi thường gặp
Chicago chú thích và Chicago tác giả – năm có dùng lẫn trong một bài được không?
Không. Đây là hai hệ riêng của cùng cẩm nang, mỗi bài chọn một. Ngành lịch sử, nghệ thuật thường dùng hệ chú thích; ngành khoa học xã hội dùng Chicago thường chọn hệ tác giả – năm.
Chú thích có cần kết thúc bằng dấu chấm không?
Có. Mỗi chú thích là một câu, kết thúc bằng dấu chấm, kể cả khi chỉ có tên tác giả, tên tác phẩm và số trang. Bên trong chú thích các phần ngăn bằng dấu phẩy, khác thư mục dùng dấu chấm.
Bài viết bằng tiếng Việt có dùng "ed.", "in" như mẫu không?
Nhiều trường cho Việt hoá các chữ này thành "chủ biên", "trong", "tr." với tài liệu tiếng Việt, hoặc cho cả bài. Đây là quy định trình bày của trường; hỏi rõ và dùng thống nhất.
Có giới hạn độ dài chú thích không?
Cẩm nang không đặt giới hạn cứng nhưng khuyên tránh chú thích dài như một đoạn văn bàn luận riêng. Nếu lời bình trong chú thích dài hơn vài câu, có thể nó nên được đưa vào thân bài.
Dẫn một trang web trong hệ chú thích thế nào?
Ghi tác giả nếu có, tên trang trong nháy, tên trang web chủ, ngày đăng hoặc ngày sửa đổi, rồi địa chỉ. Ngày truy cập chỉ cần khi trang không có ngày đăng hoặc trường yêu cầu.
Tài liệu lưu trữ trong nước không có số hồ sơ rõ ràng thì ghi sao?
Ghi những gì có theo thứ tự từ nhỏ tới lớn: tên tài liệu, ngày, các ký hiệu nhận diện có trên tài liệu, phông hay sưu tập, tên kho, nơi đặt kho. Cách ghi tài liệu lưu trữ Việt Nam có bài riêng trong chuyên mục nguồn đặc thù Việt Nam của trang.