Ibid. (viết tắt tiếng Latinh "ibidem", nghĩa là "ở cùng chỗ") dùng trong chú thích khi nguồn trùng với nguồn ngay trong chú thích liền trước; tiếng Việt quen dùng "như trên" hoặc "nt" cho trường hợp này, và "sđd" (sách đã dẫn) hoặc "tlđd" (tài liệu đã dẫn) khi nhắc lại một nguồn đã dẫn ở chú thích cách xa. Từ lần xuất bản thứ 17, cẩm nang Chicago khuyến khích dùng chú thích rút gọn thay cho Ibid., dù vẫn chấp nhận Ibid., và không còn khuyến nghị các chữ op. cit., loc. cit.
Sinh viên lịch sử, văn học, triết học ở trong nước thường thấy cả ba kiểu trong cùng một cuốn sách tham khảo, rồi lúng túng không biết dùng kiểu nào cho tiểu luận của mình. Bài này giải thích từng chữ viết tắt, vì sao chú thích rút gọn đang được ưa hơn, và cách chọn một quy ước phù hợp với quy định của khoa. Ví dụ đều là nguồn giả định.
Các chữ viết tắt hay gặp và ý nghĩa
Bảng gom những chữ bạn sẽ gặp khi đọc sách tham khảo cũ và mới, trong và ngoài nước.
| Chữ | Gốc | Nghĩa | Tình trạng trong Chicago hiện hành |
|---|---|---|---|
| Ibid. | Latinh ibidem | Cùng nguồn với chú thích ngay trước | Còn chấp nhận, nhưng khuyến khích chú thích rút gọn hơn |
| Op. cit. | Latinh opere citato | Tác phẩm đã dẫn ở trên (cách xa) | Không còn khuyến nghị; thay bằng chú thích rút gọn |
| Loc. cit. | Latinh loco citato | Cùng chỗ đã dẫn, cả trang | Không còn khuyến nghị |
| Idem | Latinh | Cùng tác giả với chú thích trước | Không khuyến khích |
| Như trên, nt | Tiếng Việt | Tương đương Ibid. | Quy ước trong nước, không có trong Chicago |
| Sđd, tlđd | Tiếng Việt | Sách hoặc tài liệu đã dẫn, tương đương op. cit. | Quy ước trong nước; cùng nhược điểm với op. cit. |
Điểm chung của op. cit. và sđd là buộc người đọc lật ngược nhiều trang để tìm lần dẫn đầy đủ. Nếu tác giả đó có hai sách được dẫn, chữ "sđd" một mình không nói được là sách nào. Đây chính là lý do chú thích rút gọn, vốn có tên tác phẩm, đã dần thay thế các chữ viết tắt này.
Vì sao chú thích rút gọn đang thay Ibid.
Ibid. có một điểm yếu cố hữu: nó chỉ đúng khi chú thích liền trước không đổi. Khi bạn chỉnh sửa bài, thêm một chú thích mới vào giữa, hoặc dời một đoạn văn lên trên, Ibid. có thể trỏ sang một nguồn khác mà bạn không hề hay biết. Chú thích rút gọn mang theo tên tác giả và tên tác phẩm, nên dù bị dời đi đâu vẫn đúng.
Lý do thứ hai là đọc trên màn hình và chú thích cuối bài. Khi người đọc bấm vào số chú thích để nhảy tới phần chú thích, họ thường chỉ thấy một chú thích; nếu đó là Ibid., họ phải lần lên chú thích trước mới biết nguồn nào. Với chú thích rút gọn, mọi thông tin cần thiết đã có.
Lý do thứ ba là độ dài gần như không đổi. Ví dụ giả định: "Harper, Quiet River, 52." chỉ dài hơn "Ibid., 52." vài chữ. Cái giá rất nhỏ so với lợi ích là mỗi chú thích tự đứng được.
Tuy vậy, Chicago chưa cấm Ibid., và nhiều tạp chí, nhiều giảng viên vẫn quen dùng. Nếu khoa của bạn quy định dùng Ibid. hay "như trên", cứ theo quy định — chỉ cần soát kỹ sau mỗi lần sửa bài. Một mẹo nhỏ khi buộc phải dùng Ibid.: chỉ thay chú thích rút gọn bằng Ibid. ở bản cuối cùng, sau khi bố cục bài đã chốt; trong suốt quá trình viết và sửa, cứ để chú thích rút gọn, vì chúng không bao giờ trỏ nhầm.
Cùng một chuỗi chú thích viết theo ba quy ước
Ví dụ giả định: bạn dẫn sách của Harper ba lần liên tiếp, xen một bài của Lowe, rồi quay lại Harper. Đặt ba quy ước cạnh nhau để thấy khác biệt.
- Chú thích rút gọn, theo khuyến khích của Chicago hiện hành: 1. Anna Harper, The Quiet River (City: Publisher X, 2020), 45. — 2. Harper, Quiet River, 47. — 3. Harper, Quiet River, 50. — 4. Lena Lowe, "River Markets," Journal of Historical Studies X 12, no. 3 (2019): 47. — 5. Harper, Quiet River, 52.
- Dùng Ibid., Chicago vẫn chấp nhận: 1. (đầy đủ như trên) — 2. Ibid., 47. — 3. Ibid., 50. — 4. (Lowe, đầy đủ) — 5. Harper, Quiet River, 52. Chú thích 5 không được dùng Ibid. vì chú thích liền trước là Lowe.
- Quy ước trong nước, gặp ở nhiều sách tiếng Việt: 1. (đầy đủ) — 2. Như trên, tr. 47. — 3. Như trên, tr. 50. — 4. (Lowe, đầy đủ) — 5. Anna Harper, sđd, tr. 52.
- Khi trang cũng trùng: chú thích rút gọn ghi lại số trang; với Ibid., Chicago chỉ ghi "Ibid." trơn khi cả nguồn lẫn trang giống hệt chú thích trước.
Nhìn chú thích 5 trong quy ước thứ ba: nếu bạn dẫn hai sách của Harper, chữ "sđd" không đủ để phân biệt. Nhiều tác giả trong nước xử lý bằng cách thêm tên sách rút gọn trước "sđd" — lúc đó thực chất đã là chú thích rút gọn, chữ "sđd" chỉ còn là phần thừa.
Những lỗi chú thích lặp hay gặp
Ibid. sau một chú thích có nhiều nguồn. Nếu chú thích trước ghi ba nguồn ngăn bằng dấu chấm phẩy, Ibid. không biết đang chỉ nguồn nào. Chicago dặn không dùng Ibid. trong trường hợp này; ghi chú thích rút gọn.
Ibid. ở chú thích đầu tiên của chương mới. Với sách hay luận văn đánh số chú thích lại từ đầu mỗi chương, chú thích đầu chương phải là dạng đầy đủ hoặc rút gọn, không phải Ibid., vì người đọc có thể mở thẳng chương đó.
Trộn Ibid. và "như trên" trong một bài. Chọn một. Bài tiếng Việt có thể dùng "như trên" nếu khoa cho phép, nhưng không chuyển qua lại giữa hai chữ.
Sđd không kèm tên tác giả. Chữ "sđd" trơn ở một chú thích xa chẳng chỉ được gì. Ít nhất phải có tên tác giả, tốt hơn là tên tác giả và tên sách rút gọn.
Viết sai dạng chữ. Ibid. có dấu chấm vì là chữ viết tắt; nhiều bản in để chữ thường không in nghiêng. Trước đây có lúc in nghiêng; Chicago hiện hành không in nghiêng. Sđd thường viết "sđd" hoặc "Sđd" ở đầu chú thích.
Đọc sách tham khảo cũ đầy op. cit. và sđd: lần ngược về nguồn
Khi đọc một cuốn sách hay luận án cũ, bạn sẽ gặp chú thích chỉ ghi "Harper, op. cit., p. 52" hay "Nguyễn Văn An, sđd, tr. 52". Muốn biết sách nào, bạn phải lần ngược lên tìm lần đầu tác giả đó được dẫn đầy đủ. Cách làm hiệu quả: đi ngược từng chú thích trong cùng chương; nếu chương mới đánh số lại từ đầu, lần đầu dẫn có thể nằm ở chương trước.
Nếu tác giả đó có hai tác phẩm được dẫn trong sách, "sđd" thường chỉ tác phẩm được dẫn gần nhất trước đó, nhưng đây là quy ước lỏng, không phải ai cũng theo. Khi không chắc, đối chiếu số trang: trang 52 phải tồn tại trong tác phẩm bạn nghĩ tới và nội dung trang phải khớp ý được dẫn.
Điều quan trọng nhất khi bạn muốn dùng lại một nguồn tìm được theo cách này: đừng chép chú thích của người khác vào bài mình. Hãy tìm chính tài liệu gốc, đọc đoạn được dẫn, rồi tự viết chú thích đầy đủ theo quy ước của bạn. Nếu không tiếp cận được bản gốc, ghi rõ là dẫn lại qua cuốn sách bạn đang đọc. Chú thích của người khác có thể đã sai trang, sai năm, và lỗi đó sẽ thành lỗi của bạn.
Khi trường dùng kiểu số trong ngoặc vuông thì không cần chú thích lặp
Nhiều luận văn, luận án trong nước không dùng chú thích cuối trang để dẫn nguồn mà dùng kiểu ghi số thứ tự của tài liệu trong danh mục kèm số trang, đặt trong ngoặc vuông, ví dụ [15, tr. 37]. Danh mục thường xếp theo vần, có thể tách tiếng Việt và tiếng nước ngoài, đánh số liên tục. Với kiểu này, mỗi lần dẫn đã có đủ số tài liệu và số trang, nên không cần Ibid., "như trên" hay "sđd".
Rắc rối nảy sinh khi bài dùng kiểu số này cho việc dẫn nguồn nhưng vẫn có chú thích cuối trang để giải thích thuật ngữ hay bình thêm. Khi đó đừng dùng chú thích cuối trang để dẫn nguồn lần nữa; giữ chú thích cho lời giải thích, còn nguồn vẫn dẫn bằng ngoặc vuông, kể cả bên trong chú thích.
Nếu bạn đang chuyển một chương viết theo Chicago chú thích sang kiểu số của trường, mọi Ibid., "như trên", "sđd" đều biến mất: mỗi chỗ thành [số tài liệu, tr. số trang]. Hãy làm việc này bằng bảng ghi chép có cột số thứ tự trong danh mục, để thay nhanh và không nhầm. Kiểu số theo danh mục này khác Vancouver ở chỗ số đi theo vị trí trong danh mục chứ không theo thứ tự xuất hiện; đừng lẫn hai cách.
Chọn và áp dụng một quy ước cho cả bài
Năm bước để bài của bạn nhất quán từ chú thích 1 tới chú thích cuối.
- Đọc quy định trình bày của khoa hoặc hướng dẫn gửi bài của tạp chí. Tìm dòng nói về chú thích lặp lại; nếu không có, hỏi người hướng dẫn một câu cụ thể: "dùng chú thích rút gọn hay Ibid./như trên".
- Nếu được tự chọn, dùng chú thích rút gọn: an toàn nhất khi sửa bài, đúng khuyến khích của cẩm nang hiện hành, và không phụ thuộc thói quen ngôn ngữ.
- Ghi tên rút gọn của từng nguồn vào bảng ghi chép, dùng đúng tên đó mọi lần.
- Sau mỗi lần sửa cấu trúc bài, nếu dùng Ibid. hay "như trên", rà lại từng chỗ: chú thích liền trước có còn là nguồn đó không.
- Lượt soát cuối: tìm mọi "Ibid", "như trên", "sđd" trong bài bằng chức năng tìm kiếm, kiểm từng kết quả.
Nếu bạn đang chuyển một bài từ quy ước "như trên – sđd" sang chú thích rút gọn, cách nhanh là tìm tất cả các chữ đó và thay bằng tên rút gọn tương ứng, đi từ chú thích cuối ngược lên đầu để không bị lẫn chỗ đã sửa.
Câu hỏi thường gặp
Ibid. có phải in nghiêng không?
Chicago hiện hành không in nghiêng Ibid. và các chữ Latinh viết tắt thông dụng khác. Một số sách cũ hoặc quy định của trường vẫn in nghiêng; nếu khoa có mẫu thì theo mẫu.
Dùng Ibid. trong hệ tác giả – năm như APA được không?
Không. Hệ tác giả – năm luôn ghi lại tác giả và năm trong mỗi lần dẫn, kể cả khi hai câu liền nhau cùng dẫn một nguồn; APA không dùng Ibid. Chữ này chỉ thuộc về hệ chú thích, nơi thông tin nguồn nằm tách khỏi câu văn.
"Như trên" và "nt" khác nhau không?
Cùng nghĩa, "nt" là chữ viết tắt của "như trên". Một số sách dùng "Nt" viết hoa ở đầu chú thích, một số viết đủ hai chữ. Không dạng nào sai; điều cần là chọn một dạng, ghi vào bảng quy ước của bạn và giữ suốt bài.
Có nên dùng "tlđd" thay "sđd" khi nguồn là bài báo không?
Hợp lý, vì "sách đã dẫn" không đúng với bài báo; nhiều tác giả dùng "tlđd" (tài liệu đã dẫn) cho mọi loại nguồn. Nhưng cả hai chữ cùng nhược điểm là không nói tên tài liệu, nên chú thích rút gọn vẫn tốt hơn.
Giảng viên yêu cầu "như trên" nhưng tạp chí yêu cầu chú thích rút gọn, khi chuyển bài thì sửa sao?
Đi ngược từ chú thích cuối lên đầu, thay mỗi "như trên" bằng tên rút gọn của nguồn trong chú thích liền trước, kèm số trang. Sau đó đọc lại toàn bộ chuỗi chú thích một lượt.
Chú thích rút gọn có cần năm xuất bản không?
Trong hệ chú thích của Chicago thì không; chú thích rút gọn gồm họ tác giả, tên rút gọn và số trang. Năm có trong chú thích đầy đủ và thư mục. Năm chỉ xuất hiện trong chú thích ngắn của hệ tác giả – năm.