Phần lớn tạp chí khoa học có quy định trích dẫn riêng, thường dựa trên một kiểu phổ biến như APA, Vancouver, Harvard hay Chicago rồi chỉnh vài chi tiết; quy định này nằm trong phần hướng dẫn tác giả (thể lệ gửi bài, Instructions for Authors) và là chuẩn duy nhất mà ban biên tập dùng để soát bài của bạn. Gửi bài với danh mục theo kiểu khác không làm bài bị từ chối về nội dung, nhưng thường khiến bài bị trả về sửa định dạng trước khi vào vòng phản biện, mất thêm thời gian.
Bài này dành cho học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên trẻ lần đầu gửi bài: đọc hướng dẫn tác giả thế nào để không bỏ sót, tận dụng bài đã đăng làm mẫu, những chi tiết tạp chí hay chỉnh so với kiểu gốc, và cách sửa danh mục nhanh. Không nhắc tên tạp chí cụ thể nào; các ví dụ là giả định.
Hướng dẫn tác giả nằm ở đâu và đọc phần nào
Hướng dẫn tác giả thường đặt trên trang của tạp chí với tên như "Thể lệ gửi bài", "Hướng dẫn tác giả", "Quy định trình bày", "Instructions for Authors", "Author Guidelines". Một số tạp chí trong nước còn có tệp mẫu trình bày để tải về, đã định sẵn phông chữ, cỡ chữ, lề, và vài dòng tài liệu tham khảo mẫu. Nếu tạp chí có tệp mẫu, dùng tệp ấy để soạn bài ngay từ đầu.
Phần về tài liệu tham khảo có thể nằm ở mục riêng hoặc rải trong mục "chuẩn bị bản thảo". Đọc toàn bộ, gạch những ý sau: tên kiểu gốc (nếu có), hệ trích trong bài (tác giả – năm hay số), thứ tự danh mục, ví dụ cho từng loại nguồn, giới hạn số tài liệu, yêu cầu DOI, quy định với tài liệu không phải tiếng Anh, và quy định chữ viết tắt trong bài tiếng Việt.
Nhiều tạp chí chỉ ghi một câu "trích dẫn theo APA" mà không ví dụ. Nhiều tạp chí khác ghi "theo kiểu Vancouver" nhưng ví dụ của họ lại khác Citing Medicine ở vài chỗ. Khi hướng dẫn và ví dụ mâu thuẫn, ví dụ thường phản ánh thực tế biên tập hơn; nếu không chắc, hỏi ban biên tập qua địa chỉ liên hệ chính thức của tạp chí.
Những chi tiết tạp chí hay chỉnh so với kiểu gốc
Khi tạp chí nói "dựa trên" một kiểu, phần chỉnh thường rơi vào các chi tiết dưới đây. Đây là danh sách để dò, không phải quy định của tạp chí nào.
- Số tác giả ghi trong danh mục: có nơi ghi đủ, có nơi ba, có nơi sáu tác giả đầu rồi et al.
- Dấu ngoặc trong bài: ngoặc vuông, ngoặc tròn hay chỉ số trên với hệ số; có hay không dấu phẩy giữa tác giả và năm với hệ tác giả – năm.
- Tên tạp chí: viết đầy đủ hay viết tắt, in nghiêng hay không.
- DOI: bắt buộc với mọi tài liệu có DOI, khuyến khích, hay không nhắc; ghi dạng địa chỉ đầy đủ hay dạng "doi:".
- Tài liệu tiếng Việt: giữ tên tiếng Việt, dịch tên sang tiếng Anh trong ngoặc vuông, hay cả hai; có tách nhóm theo ngôn ngữ hay không.
- Giới hạn số tài liệu: một số loại bài như bài ngắn, thư gửi toà soạn có giới hạn số tài liệu tham khảo.
- Loại tài liệu không chấp nhận: một số tạp chí hạn chế dẫn bài chưa phản biện, trang web không chính thức, luận văn chưa công bố, hoặc yêu cầu thay bằng nguồn đã công bố nếu có.
- Chữ viết tắt trong bài tiếng Việt: "và cs." hay "và cộng sự" hay et al.; "tr." hay "p."; "Nxb" viết tắt hay đầy đủ.
Tám chi tiết này chiếm phần lớn các lần bài bị trả về vì định dạng tài liệu tham khảo. Khi đọc hướng dẫn, đánh dấu từng mục là "đã có quy định" hay "chưa nói tới" — mục chưa nói tới thì đi tìm câu trả lời ở bài đã đăng.
Dùng bài đã đăng làm mẫu
Hướng dẫn tác giả thường không phủ hết mọi tình huống. Bài đã đăng gần đây của chính tạp chí là mẫu thực tế nhất, vì đã qua tay biên tập.
- Chọn ba đến năm bài đăng trong khoảng một năm gần nhất, cùng loại bài với bài của bạn (nghiên cứu gốc, tổng quan, báo cáo ca). Bài cũ có thể theo quy định đã thay đổi.
- Mở phần tài liệu tham khảo, tìm dòng cùng loại nguồn bạn cần mẫu: sách, chương sách, bài tạp chí, kỷ yếu, luận văn, văn bản của cơ quan, trang web.
- Chép dòng mẫu vào một tệp riêng, ghi chú chi tiết: dấu câu sau tác giả, vị trí năm, in nghiêng gì, viết tắt gì.
- So các bài với nhau: nếu ba bài đều ghi giống nhau, đó gần như chắc là quy ước của tạp chí; nếu khác nhau, chi tiết đó có thể không được soát chặt, theo hướng dẫn tác giả là an toàn nhất.
- Xem cả phần trích trong bài: số đặt trước hay sau dấu câu, có dấu cách trước số hay không, nhiều nguồn trong một ngoặc ghi thế nào.
Lưu tệp mẫu này lại. Nếu bạn gửi tiếp bài cho cùng tạp chí, hoặc bài bị từ chối và phải gửi tạp chí khác, bạn đã có sẵn một phần công cụ.
Ví dụ giả định: một danh mục APA sửa theo quy định của tạp chí
Giả sử tạp chí X quy định "dựa trên APA 7" kèm ba điểm chỉnh: danh mục tách tiếng Việt và tiếng Anh, tài liệu tiếng Việt dịch tên bài sang tiếng Anh trong ngoặc vuông, chữ viết tắt trong bài theo tiếng Việt.
| Chi tiết | Bản APA 7 thuần | Bản theo quy định tạp chí X giả định |
|---|---|---|
| Thứ tự danh mục | Một danh mục, theo vần | Hai nhóm: tiếng Việt trước, tiếng Anh sau, mỗi nhóm theo vần |
| Tên bài tiếng Việt | Thói quen đọc của sinh viên năm nhất. | Thói quen đọc của sinh viên năm nhất [Reading habits of first-year students]. |
| Ba tác giả trở lên trong bài | (Phạm et al., 2022) | (Phạm và cs., 2022) |
| Hai tác giả trong bài | (Phạm & Võ, 2022) | (Phạm và Võ, 2022) |
| Trích nguyên văn | (Nguyễn, 2021, p. 34) | (Nguyễn, 2021, tr. 34) |
Điểm cần thấy: ba điểm chỉnh nhỏ nhưng ảnh hưởng tới gần như mọi dòng. Nếu bạn sửa tay, dễ sót; hãy làm theo lượt, mỗi lượt một điểm chỉnh, dùng chức năng tìm kiếm để quét "et al.", "&", "p." trong bài. Trong bài viết bằng tiếng Việt, APA thuần không đòi dịch tên tài liệu tiếng Việt; việc thêm bản dịch tiếng Anh là điểm chỉnh riêng của tạp chí giả định này, thường nhằm phục vụ người đọc và cơ sở dữ liệu quốc tế.
Danh sách soát cuối cùng trước khi bấm gửi
Mười câu hỏi, trả lời "có" cho tất cả trước khi nộp bản thảo. Danh sách này tập trung vào phần trích dẫn; phần định dạng chung của bản thảo theo hướng dẫn riêng của tạp chí.
- Hệ trích trong bài (tác giả – năm, số, chú thích) đúng hệ tạp chí yêu cầu?
- Mọi chỗ dẫn trong bài đều có dòng tương ứng trong danh mục, và ngược lại?
- Thứ tự danh mục đúng quy định — theo vần, theo số, tách nhóm ngôn ngữ nếu tạp chí yêu cầu?
- Số tác giả trong mỗi dòng đúng ngưỡng et al. của tạp chí?
- Tên tạp chí được dẫn viết đầy đủ hay viết tắt đúng quy định, thống nhất trong mọi dòng?
- Mọi tài liệu có DOI đã có DOI, và DOI dẫn tới đúng bài?
- Tài liệu tiếng Việt được trình bày đúng quy định của tạp chí về tên gốc và bản dịch?
- Chữ viết tắt trong bài (và cộng sự, trang, chủ biên) thống nhất một kiểu?
- Số tài liệu không vượt giới hạn của loại bài bạn gửi?
- Các bài "đang in" hay tiền ấn phẩm đã được cập nhật nếu đã chính thức đăng?
Nếu làm cùng nhóm tác giả, giao một người làm vòng soát này cho toàn bộ bản thảo, thay vì mỗi người soát phần mình viết. Danh mục do nhiều người góp thường lệch nhau ở đúng những chi tiết trên, và chỉ một người đọc từ đầu tới cuối mới nhận ra.
Khi gửi lại cho tạp chí khác sau khi bị từ chối
Đừng gửi nguyên bản cũ. Ban biên tập tạp chí mới nhìn thấy ngay danh mục theo quy định của tạp chí khác — đôi khi còn sót cả tên tạp chí cũ trong tệp mẫu. Điều đó không làm bài bị từ chối, nhưng tạo ấn tượng cẩu thả.
Đọc lại hướng dẫn tác giả từ đầu. Không giả định hai tạp chí cùng nói "Vancouver" là giống nhau. Lặp lại các bước đọc hướng dẫn và lấy mẫu từ bài đã đăng như với lần gửi đầu.
Kiểm cả giới hạn số tài liệu và số chữ. Tạp chí mới có thể giới hạn chặt hơn; cắt bớt tài liệu tham khảo phải giữ những nguồn trực tiếp hỗ trợ lập luận, bỏ những nguồn dẫn để "cho đủ".
Cập nhật nguồn. Nếu thời gian từ lần gửi đầu đã khá lâu, kiểm xem các bài "đang in" bạn dẫn đã có số tập, số trang chưa, các bài tiền ấn phẩm đã được công bố chính thức chưa; nếu có, cập nhật thông tin.
Những thứ tạp chí soát ngoài định dạng
Ngoài định dạng, ban biên tập và người phản biện còn nhìn vào chất lượng danh mục. Danh mục có quá nhiều tài liệu cũ trong khi lĩnh vực có nhiều nghiên cứu mới, quá nhiều tài liệu tự trích dẫn, hay dẫn những nguồn không thể tra cứu, đều có thể bị nhận xét. Đây không phải chuyện kiểu trích dẫn, nhưng thường được nêu trong cùng lượt sửa.
Nhiều tạp chí hiện kiểm tính tồn tại của tài liệu tham khảo bằng cách đối chiếu DOI hoặc tra tên bài. Một dòng không tìm ra, do ghi sai hay do nguồn không có thật, là dấu hiệu đáng ngại với ban biên tập. Trước khi gửi, hãy đảm bảo mọi dòng trong danh mục là tài liệu bạn đã mở ra đọc, và mọi DOI dẫn tới đúng bài.
Cuối cùng, phần trích trong bài phải khớp danh mục. Ban biên tập có kinh nghiệm thường thử ngẫu nhiên vài chỗ dẫn; một chỗ không khớp đủ làm họ yêu cầu bạn soát lại toàn bộ.
Câu hỏi thường gặp
Tạp chí không nói rõ kiểu trích dẫn thì dùng kiểu nào?
Xem bài đã đăng gần đây của tạp chí và theo y như vậy. Nếu các bài không thống nhất, chọn kiểu phổ biến trong ngành của bạn, giữ nhất quán, và có thể hỏi ban biên tập qua địa chỉ liên hệ chính thức.
Bài bị trả về chỉ vì sai định dạng tài liệu tham khảo có phải là bị từ chối không?
Thường là không. Phần lớn trường hợp là yêu cầu sửa kỹ thuật trước khi bài được chuyển phản biện. Sửa đúng và gửi lại đúng hạn là đủ, nhưng việc này làm mất thời gian mà lẽ ra tránh được.
Tạp chí có tệp mẫu trình bày, có cần theo cả phông chữ và cỡ chữ của danh mục không?
Có. Tệp mẫu thường được dùng thẳng cho dàn trang; theo đúng mẫu giúp ban biên tập đỡ việc và bài trông chuyên nghiệp hơn. Đừng đổi kiểu đoạn văn trong tệp mẫu.
Có được dẫn luận văn chưa công bố hay tài liệu nội bộ không?
Tuỳ tạp chí. Nhiều tạp chí chấp nhận luận văn lưu ở thư viện trường nếu ghi đủ thông tin nơi lưu; tài liệu nội bộ không tra cứu được thì thường bị yêu cầu thay bằng nguồn đã công bố hoặc ghi rõ là thông tin chưa công bố trong bài.
Tạp chí trong nước yêu cầu ghi tên tài liệu tiếng Việt bằng cả hai thứ tiếng, dịch thế nào?
Dịch sát nghĩa tên bài, không tóm tắt, không thêm từ. Nếu bài gốc đã có tên tiếng Anh do chính tạp chí in, dùng tên đó. Bản dịch đặt trong ngoặc vuông ngay sau tên tiếng Việt, theo mẫu của tạp chí.
Có nên dùng phần mềm quản lý tài liệu để xuất theo kiểu riêng của tạp chí không?
Nên, nếu phần mềm có sẵn kiểu của tạp chí đó hoặc bạn tự chỉnh được kiểu xuất. Dù vậy vẫn phải soát kết quả với bài đã đăng, nhất là những chi tiết tạp chí chỉnh so với kiểu gốc.