Sách không phải bản đầu tiên được ghi theo APA 7 bằng cách thêm lần xuất bản trong ngoặc ngay sau tên sách, như “(2nd ed.)” hay “(Rev. ed.)”, và lấy năm của chính lần xuất bản bạn đọc. Trích trong bài chỉ dùng một năm đó; khác với sách dịch, sách tái bản không viết hai năm.
Việc khó với sách tiếng Việt là đọc đúng trang bản quyền: chữ “tái bản” có lúc nghĩa là bản mới có sửa chữa, có lúc chỉ là in lại y nguyên, còn cách đếm “lần thứ nhất, lần thứ hai” không trùng với cách đánh số bản của sách tiếng Anh. Bài này giúp bạn phân biệt, chọn năm, ghi mẫu và soát khi thư viện có nhiều bản của cùng một cuốn. Tên sách, tác giả trong mẫu là giả định.
Xuất bản lần đầu, tái bản, in lại: ba thứ khác nhau
Trang bản quyền của sách tiếng Việt có thể ghi nhiều dòng liên quan tới lần xuất bản. Bảng dưới gom những cách ghi phổ biến và cách xử lý trong APA.
| Chữ trên sách | Thực chất | Ghi trong mục APA |
|---|---|---|
| Không ghi gì về lần xuất bản | Bản đầu tiên | Không ghi lần xuất bản |
| Tái bản có sửa chữa, bổ sung | Bản mới, nội dung đã thay đổi | Ghi lần xuất bản sau tên sách |
| Tái bản lần thứ…, không nói sửa chữa | Thường là xuất bản lại, nội dung có thể giữ nguyên | Nhiều trường cho ghi theo chữ trên sách; năm là năm của bản này |
| In lần thứ…, số lượng in | Lần in thêm của cùng một bản | Không ghi; năm vẫn là năm của bản |
| Bản sửa đổi, bản mở rộng | Bản mới không đánh số | Tiếng Anh: Rev. ed.; tiếng Việt: chép đúng chữ |
Cẩm nang APA ghi lần xuất bản khi sách không phải bản đầu tiên, còn các lần in thêm của cùng một bản thì không ghi. Với sách tiếng Anh, phân biệt khá dễ vì trang bản quyền thường ghi rõ “second edition” và chuỗi số chỉ lần in. Với sách tiếng Việt, ranh giới giữa tái bản và in lại không phải lúc nào cũng rõ, nên điều an toàn là chép đúng chữ trên sách và giữ nhất quán.
Ghi lần xuất bản ngay sau tên sách
Khuôn: Họ, A. A. (Năm). Tên sách (lần xuất bản). Nhà xuất bản. Lần xuất bản đặt trong ngoặc đơn, không in nghiêng, nằm sát sau tên sách và trước dấu chấm. Ví dụ giả định với sách tiếng Anh: Okafor, D. M. (2021). Fundamentals of public budgeting (4th ed.). Lantern Academic. Với bản sửa đổi không đánh số: (Rev. ed.).
Ví dụ giả định với sách tiếng Việt, theo cách nhiều trường dùng: Bùi, T. P. (2022). Kế toán tài chính doanh nghiệp (Tái bản lần thứ hai, có sửa chữa và bổ sung). Nhà xuất bản Tài chính U. Một số trường rút gọn còn “(Tái bản lần 2)” hoặc “(Xb. lần 3)”. Nếu bạn viết bài bằng tiếng Anh mà dẫn sách tiếng Việt, có thể chuyển sang dạng số thứ tự bản, nhưng phải đếm đúng như phần tiếp theo hướng dẫn.
Khi sách vừa có lần xuất bản vừa có số tập, hai thông tin đứng chung một ngoặc, ngăn bằng dấu phẩy: (3rd ed., Vol. 2). Khi dẫn một chương trong sách biên tập tái bản, lần xuất bản đứng cùng ngoặc với khoảng trang: (2nd ed., pp. 45–70). Đặt lần xuất bản ra một ngoặc riêng là lỗi trình bày hay gặp.
Trong bài, cuốn sách trên được trích là (Okafor, 2021) hoặc (Bùi, 2022); lần xuất bản không xuất hiện trong trích dẫn trong bài. Nếu bạn dẫn hai bản khác nhau của cùng một cuốn để so sánh sự thay đổi, mỗi bản là một mục riêng và năm khác nhau sẽ phân biệt chúng trong bài.
Đếm lần tái bản trên sách tiếng Việt cho khỏi lệch
Sách tiếng Anh đánh số bản từ bản đầu tiên: bản thứ hai là lần đầu tiên sách ra lại với nội dung mới. Sách tiếng Việt thường đánh số theo số lần “tái”, tức không tính lần xuất bản đầu. Vì vậy dòng “Tái bản lần thứ nhất” thường ứng với bản thứ hai nếu đếm theo kiểu tiếng Anh, “Tái bản lần thứ hai” ứng với bản thứ ba, và cứ thế.
Cách đếm này chỉ là quy ước phổ biến, không phải quy định mà mọi nhà xuất bản đều theo. Có sách ghi “Xuất bản lần thứ ba” nghĩa là đúng bản thứ ba; có sách ghi “Tái bản lần thứ ba” nhưng các lần trước chỉ là in lại không sửa. Chính vì sự lưng chừng này mà nhiều trường khuyên chép nguyên chữ tiếng Việt in trên sách thay vì tự quy đổi sang số thứ tự bản.
Nếu bạn buộc phải quy đổi, chẳng hạn khi viết bài bằng tiếng Anh, hãy đọc lời nói đầu của lần tái bản. Tác giả thường viết một đoạn như “lần tái bản này bổ sung hai chương mới” và nhắc lại lịch sử các lần trước. Đó là bằng chứng tốt nhất để đếm đúng. Không có bằng chứng thì giữ nguyên chữ tiếng Việt kèm bản dịch trong ngoặc vuông, theo mẫu nếu trường có.
Đừng quy đổi chỉ để mục trông “chuẩn quốc tế”. Một con số sai trong ngoặc lần xuất bản khiến người đọc đi tìm một bản không tồn tại, điều tệ hơn nhiều so với một ngoặc chữ tiếng Việt hơi dài.
Sách tiếng Anh: đọc trang bản quyền và dãy số lần in
Trang bản quyền của sách tiếng Anh thường có nhiều dòng năm: một dòng ký hiệu bản quyền kèm năm, đôi khi kèm cả năm của các bản trước, như “first edition published 2012, second edition 2017, third edition 2021”. Năm bạn ghi là năm của bản mới nhất được liệt kê, tức chính bản bạn đang đọc, ở ví dụ giả định này là 2021, kèm “(3rd ed.)”.
Ở cuối trang thường có một dãy số giảm dần, kiểu mười, chín, tám, cho tới một, hoặc một dãy đã mất vài số đầu. Đó là dãy đánh dấu lần in của nhà in: số nhỏ nhất còn lại cho biết đây là lần in thứ mấy của cùng một bản. Dãy này không phải lần xuất bản, nên không đưa vào danh mục. Người mới hay nhầm số nhỏ nhất trong dãy là số bản và ghi thành “(5th ed.)” cho một cuốn thực ra là bản đầu được in lần thứ năm.
Một số sách tiếng Anh có những bản dành cho thị trường khác nhau, chẳng hạn bản quốc tế hay bản bìa mềm khổ nhỏ, đôi khi số trang khác bản gốc. Cẩm nang không đòi ghi loại bản này; điều quan trọng là năm và số trang trong trích dẫn khớp với bản bạn cầm. Nếu khoa yêu cầu ghi thêm, làm theo khoa.
Sách điện tử của một lần xuất bản cũng mang số lần xuất bản đó. Bạn đọc bản điện tử của “3rd ed.” thì mục vẫn ghi “(3rd ed.)”; phần định dạng điện tử không cần nêu, trừ khi trường bạn yêu cầu. Những chi tiết riêng của sách điện tử, như DOI và số trang khi trình đọc không có trang cố định, nằm ở bài sách điện tử trong cùng danh mục.
Chọn năm: năm của bản bạn đọc, không phải năm bản đầu
Trang bản quyền có nhiều năm. Sách tái bản thường in năm của lần xuất bản đầu, năm của các lần tái bản và năm in. Năm trong mục APA là năm của lần xuất bản bạn đang cầm.
Năm in khác năm xuất bản. Một bản xuất bản năm 2021 có thể được in thêm năm 2023 mà nội dung không đổi. Lần in thêm không phải bản mới, nên năm vẫn là 2021.
Sách tiếng Việt chỉ có dòng nộp lưu chiểu. Nhiều sách chỉ ghi “in xong và nộp lưu chiểu” kèm quý và năm. Dòng này thường là chỗ lấy năm tốt nhất khi không có dòng năm xuất bản riêng.
Muốn cho thấy tư tưởng đã có từ lâu. Viết điều đó bằng lời trong câu văn, ví dụ “từ lần xuất bản đầu những năm 1990, tác giả đã…”. Không dùng hai năm có gạch chéo cho sách tái bản, vì cách đó dành cho sách dịch và sách in lại.
Thư viện có bản cũ, giảng viên dùng bản mới. Dẫn bản bạn đã đọc. Nếu nội dung bạn dùng đã bị sửa ở bản mới, hãy tìm đọc bản mới; người chấm có thể đối chiếu với bản họ đang giữ.
Một tác giả, hai bản của cùng một cuốn trong danh mục. Khi bạn cố ý dẫn cả bản cũ lẫn bản mới, chẳng hạn để chỉ ra một định nghĩa đã được sửa, hai mục được xếp theo năm tăng dần ngay cạnh nhau. Trong bài, năm khác nhau tự phân biệt chúng, không cần thêm chữ cái sau năm như trường hợp cùng tác giả cùng năm.
Quy trình ghi một cuốn sách tái bản trong năm phút
Khi cầm một cuốn sách có dấu hiệu tái bản, bạn làm lần lượt các bước sau rồi ghi ngay vào bảng ghi chép nguồn, trước khi đọc nội dung.
- Chụp trang tên sách và trang bản quyền.
- Khoanh dòng nói về lần xuất bản: có chữ “tái bản”, “xuất bản lần”, “sửa chữa”, “bổ sung” hay không.
- Khoanh dòng năm của chính bản này; bỏ qua năm bản đầu, năm in thêm và số lượng in.
- Đọc nhanh lời nói đầu của lần tái bản để biết nội dung đã đổi những gì, nhất là các chương bạn định dùng.
- Ghi mục theo mẫu trường: tác giả, năm bản này, tên sách, ngoặc lần xuất bản chép đúng chữ, nhà xuất bản.
- Ghi số trang của các đoạn định trích theo bản này, vì số trang thường xê dịch giữa các bản.
Bước cuối hay bị bỏ qua. Sinh viên đọc bản 2019 ở thư viện, rồi khi viết lại mở bản 2022 của bạn cùng lớp để lấy số trang. Hai bản có thể lệch nhau vài chục trang, và trích dẫn có số trang sai là lỗi người chấm dễ thấy nếu họ đối chiếu.
Giáo trình là loại sách tái bản nhiều nhất ở trường đại học Việt Nam. Bài giáo trình trong cùng danh mục có hướng dẫn riêng cho chủ biên, nhà xuất bản đại học và tài liệu lưu hành nội bộ.
Câu hỏi thường gặp
Sách ghi “Tái bản lần thứ nhất” thì có ghi “(2nd ed.)” không?
Thường tái bản lần thứ nhất ứng với bản thứ hai nếu đếm theo kiểu sách tiếng Anh, nhưng không phải nhà xuất bản nào cũng dùng cách đếm này. Với bài tiếng Việt, cách an toàn là chép nguyên chữ trên sách theo mẫu của trường.
Sách in lại không sửa có cần ghi lần in không?
Không. APA chỉ ghi lần xuất bản khi đó là một bản khác bản đầu, còn các lần in thêm của cùng một bản thì không ghi. Năm trong mục vẫn là năm của bản, không phải năm in thêm.
Trích trong bài có phải ghi lần xuất bản không?
Không. Trích trong bài chỉ có tác giả, năm và số trang khi cần. Lần xuất bản chỉ xuất hiện trong danh mục, ngay sau tên sách. Năm khác nhau là đủ để phân biệt khi bạn dẫn hai bản.
Có thể viết hai năm như sách dịch cho sách tái bản không?
Không nên. Cách viết hai năm có gạch chéo dành cho sách dịch, sách in lại và tác phẩm tái xuất bản sau thời gian dài. Sách tái bản có sửa chữa là một bản mới, chỉ ghi năm của bản đó.
Bản sửa đổi không đánh số thì ghi thế nào?
Với sách tiếng Anh, APA dùng “(Rev. ed.)” ngay sau tên sách. Với sách tiếng Việt, chép đúng chữ trên sách, chẳng hạn bản sửa đổi, bổ sung, theo mẫu Việt hoá của trường bạn.
Dẫn chương trong một sách biên tập tái bản thì đặt lần xuất bản ở đâu?
Đặt chung ngoặc với khoảng trang sau tên sách, lần xuất bản đứng trước, ngăn bằng dấu phẩy, ví dụ giả định (2nd ed., pp. 45–70). Không tách thành hai ngoặc.