Theo APA 7, sách điện tử được ghi giống hệt sách in: không ghi định dạng, không ghi tên thiết bị hay ứng dụng đọc; chỉ thêm DOI nếu sách có, hoặc đường dẫn nếu bạn đọc trên một trang web công khai không phải cơ sở dữ liệu học thuật. Khi trích nguyên văn mà sách không có số trang cố định, bạn chỉ vị trí bằng tên chương, tên mục hoặc số đoạn, không dùng số vị trí của trình đọc.
Nhiều sinh viên giờ đọc giáo trình, sách chuyên khảo trên máy tính bảng hoặc điện thoại, nên đây là tình huống thường ngày. Bài này đi qua cách ghi phần cuối mục, cách trích khi không có trang, sự khác nhau giữa bản PDF trang cố định và bản đọc tự dàn trang, sách nói, và sách in cũ được phát hành lại dạng điện tử. Tên sách, tác giả và mã DOI đều là giả định.
Sách điện tử ghi như sách in
Bản thứ sáu của cẩm nang từng yêu cầu ghi định dạng kiểu “[Kindle version]” và nguồn tải. APA 7 bỏ hẳn những chi tiết này. Lý do là nội dung một cuốn sách điện tử về cơ bản giống bản in của cùng lần xuất bản; ghi tên thiết bị hay cửa hàng sách không giúp người đọc tìm sách, lại làm danh mục rối và nhanh lỗi thời.
Ví dụ giả định cho sách điện tử không có DOI, mua qua một cửa hàng sách điện tử: Hà, P. L. (2022). Phân tích dữ liệu cho người làm marketing. Nhà xuất bản Lao động X. Mục này giống từng chữ với bản in. Trong bài: (Hà, 2022).
Năm ghi là năm của bản điện tử theo trang bản quyền trong tệp. Phần lớn sách điện tử phát hành cùng lúc với bản in nên năm trùng nhau. Nếu bản điện tử ra muộn hơn nhiều năm và là bản số hoá của một cuốn cũ, xem phần sách in cũ phát hành lại ở dưới.
Sách điện tử cũng mang lần xuất bản như sách in. Bạn đọc bản điện tử của lần xuất bản thứ ba thì ghi “(3rd ed.)” hoặc chữ tương ứng của sách tiếng Việt sau tên sách, đúng như mục sách tái bản.
Một chi tiết hay bị hỏi: có cần ghi ngày truy cập không? Với sách, câu trả lời là không. Cẩm nang chỉ yêu cầu ngày truy cập cho những trang được thiết kế để thay đổi liên tục, còn một cuốn sách điện tử đã phát hành thì có nội dung cố định.
DOI, đường dẫn hay không gì cả
Phần cuối của mục sách điện tử phụ thuộc vào hai câu hỏi: sách có DOI không, và bạn đọc nó ở đâu. Bảng dưới gom các trường hợp phổ biến theo hướng dẫn của APA 7.
| Tình huống | Cuối mục ghi | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sách có DOI | DOI dạng đường dẫn đầy đủ | Ghi DOI kể cả khi bạn đọc bản in |
| Không có DOI, đọc qua cơ sở dữ liệu học thuật của thư viện | Không ghi gì sau nhà xuất bản | Đường dẫn của cơ sở dữ liệu thường cần đăng nhập, người khác không mở được |
| Không có DOI, đọc trên trang web công khai (trang nhà xuất bản, kho truy cập mở) | Đường dẫn tới trang của sách | Dùng đường dẫn ổn định nhất mà trang cung cấp |
| Không có DOI, mua qua cửa hàng sách điện tử | Không ghi gì sau nhà xuất bản | Không ghi tên cửa hàng, không ghi định dạng |
DOI là mã định danh bền vững cho ấn phẩm số, gồm tiền tố bắt đầu bằng “10.” và hậu tố do nhà xuất bản đặt. APA 7 viết DOI dưới dạng một đường dẫn đầy đủ, gồm phần giao thức bảo mật, rồi doi.org, rồi mã. Ví dụ giả định ở dạng giữ chỗ: doi.org/10.xxxx/xxxxx, khi ghi thật bạn thêm phần giao thức đứng trước. Không viết chữ “DOI:” phía trước như kiểu cũ.
Đường dẫn và DOI không có dấu chấm ở cuối, vì dấu chấm có thể làm hỏng đường dẫn khi người đọc chép lại. Đây là ngoại lệ duy nhất của quy tắc mỗi thành phần kết thúc bằng dấu chấm.
Trích nguyên văn khi không có số trang
Sách điện tử tự dàn trang thay đổi số dòng mỗi màn hình theo cỡ chữ và kích thước thiết bị. Vì vậy nhiều trình đọc hiện số vị trí hoặc phần trăm thay cho số trang. Cẩm nang APA nói rõ: không dùng số vị trí trong trích dẫn, vì người đọc có thiết bị khác sẽ không tìm được câu đó.
Thay vào đó, bạn chỉ vị trí bằng đơn vị ổn định trong văn bản. Có thể là tên chương hoặc số chương: (Hà, 2022, Chương 4). Có thể là tên mục kèm số đoạn tính từ đầu mục: (Hà, 2022, mục Đo lường chiến dịch, đoạn 3). Bản tiếng Anh của cẩm nang dùng “Chapter”, “Section”, “para.”; bài tiếng Việt thường dùng “Chương”, “mục”, “đoạn”. Nếu tên mục quá dài, cẩm nang cho rút gọn tên mục, đặt trong ngoặc kép.
Ví dụ giả định trong câu văn: Hà (2022) nhấn mạnh rằng “một chỉ số chỉ có ý nghĩa khi người làm marketing biết mình sẽ đổi gì nếu nó tăng hoặc giảm” (Chương 4, đoạn 2). Người đọc mở bất cứ thiết bị nào cũng tìm được đoạn đó.
Một số trình đọc có tuỳ chọn hiện số trang tương ứng với bản in. Nếu sách điện tử cung cấp số trang khớp bản in, bạn có thể dùng số trang đó như bình thường. Kiểm bằng cách so một vài trang với bản in ở thư viện nếu có; nếu không chắc, dùng chương và đoạn.
Bản PDF trang cố định và bản tự dàn trang
Sách điện tử có hai kiểu chính. Kiểu thứ nhất là bản trang cố định, thường ở dạng PDF, giữ nguyên bố cục và số trang của bản in. Nhiều sách chuyên khảo và giáo trình điện tử thuộc kiểu này. Với bản trang cố định, bạn trích số trang như sách in, nhưng phải dùng số trang in trên trang sách, không phải số thứ tự trang mà phần mềm đọc PDF hiển thị ở thanh công cụ. Hai số này thường lệch nhau vì trang bìa, trang lót, mục lục được phần mềm đếm vào.
Kiểu thứ hai là bản tự dàn trang, chữ chảy lại theo màn hình. Đây là kiểu sách điện tử phổ biến ở các cửa hàng sách điện tử. Bản này không có số trang cố định nên áp dụng cách trích theo chương, mục, đoạn.
Một bẫy hay gặp: tệp PDF chụp từ sách in, lan truyền qua nhóm học tập. Về mặt trích dẫn, nếu đó là bản chụp của một cuốn sách in, bạn thực chất đang đọc sách in và ghi như sách in, kèm số trang in trên trang. Về mặt học thuật và pháp lý, bản chụp không có phép của nhà xuất bản là chuyện khác; nếu cần cuốn đó lâu dài, hãy dùng bản của thư viện hoặc bản phát hành hợp pháp.
Nếu bạn đọc chương của sách biên tập ở dạng PDF tải riêng từ trang nhà xuất bản, mục vẫn là mục chương sách, có khoảng trang của chương trong cuốn sách và DOI của chương nếu có.
Sách nói: khi nào ghi người đọc và định dạng
Với sách nói, nguyên tắc của APA 7 là không cần nêu định dạng nếu nội dung giống bản in. Bạn có thể dẫn như sách thường. Định dạng sách nói chỉ cần ghi khi nó liên quan tới điều bạn viết, chẳng hạn khi bạn bàn về cách đọc, giọng đọc, hoặc khi bản sách nói là phiên bản rút gọn khác bản in.
Khi cần ghi, khuôn có thêm người đọc sau tên sách, chữ cái đầu trước họ, ngăn với chữ chỉ vai trò bằng dấu phẩy, rồi mô tả định dạng trong ngoặc vuông. Ví dụ giả định: Hà, P. L. (2023). Phân tích dữ liệu cho người làm marketing (T. M. Viên, Narr.) [Audiobook]. Nhà xuất bản Lao động X. Bài tiếng Việt theo cách Việt hoá có thể ghi “(Viên T. M., Người đọc) [Sách nói]” theo mẫu của trường.
Trích nguyên văn từ sách nói dùng mốc thời gian thay cho số trang: giờ, phút, giây tính từ đầu chương hoặc đầu tệp, theo cách mà ứng dụng nghe hiển thị. Ví dụ giả định: (Hà, 2023, 1:12:45). Nếu sách nói chia chương rõ ràng, thêm chương trước mốc thời gian để người khác dễ tìm.
Nếu sách nói là bản ghi một bài giảng, một buổi trò chuyện hay một chương trình phát thanh chứ không phải đọc lại một cuốn sách, thì đó không còn là sách nói theo nghĩa của mục này. Nguồn âm thanh như vậy thuộc danh mục nguồn số.
Sách in cũ phát hành lại dạng điện tử và các lỗi hay gặp
Kho sách điện tử truy cập mở có nhiều tác phẩm in từ lâu được số hoá lại. Với những cuốn này, bạn dẫn bản điện tử mình đọc, ghi năm của bản đó và thêm năm xuất bản gốc ở cuối mục, trích trong bài với hai năm như sách in lại. Ngoài trường hợp đó, các lỗi dưới đây xuất hiện nhiều nhất ở mục sách điện tử.
- Ghi định dạng hoặc tên thiết bị, kiểu “[phiên bản điện tử]” hay tên ứng dụng đọc.
- Ghi tên cửa hàng sách điện tử như nhà xuất bản; nhà xuất bản là đơn vị in tên trên trang bản quyền trong tệp.
- Dùng số vị trí hoặc phần trăm của trình đọc làm số trang.
- Dùng số trang của phần mềm đọc PDF thay cho số trang in trên trang sách.
- Dán đường dẫn của cơ sở dữ liệu thư viện cần đăng nhập vào cuối mục.
- Viết “DOI:” trước mã hoặc đặt dấu chấm sau đường dẫn.
- Thêm ngày truy cập cho một cuốn sách có nội dung cố định.
Cách soát nhanh: đặt mục sách điện tử cạnh một mục sách in trong danh mục của bạn. Nếu hai mục khác nhau ở bất cứ chỗ nào ngoài DOI hoặc đường dẫn ở cuối, rất có thể bạn đang ghi thừa.
Câu hỏi thường gặp
Đọc sách trên máy đọc sách thì có ghi tên máy vào danh mục không?
Không. APA 7 bỏ việc ghi định dạng, thiết bị và ứng dụng đọc cho sách điện tử. Mục ghi giống sách in, chỉ thêm DOI nếu có hoặc đường dẫn nếu bạn đọc trên trang web công khai.
Sách điện tử không có số trang thì trích nguyên văn thế nào?
Chỉ vị trí bằng chương, tên mục hoặc số đoạn, ví dụ giả định (Hà, 2022, Chương 4, đoạn 2). Không dùng số vị trí hay phần trăm của trình đọc vì người đọc khác không tìm được câu đó.
Đọc sách qua cơ sở dữ liệu của thư viện trường có cần ghi đường dẫn?
Nếu sách không có DOI, không ghi đường dẫn của cơ sở dữ liệu, vì đường dẫn đó thường cần đăng nhập. Mục kết thúc ở nhà xuất bản. Nếu sách có DOI, ghi DOI.
Sách nói có phải ghi người đọc không?
Chỉ khi định dạng sách nói liên quan tới điều bạn viết, hoặc bản sách nói khác nội dung bản in. Nếu nội dung giống bản in và bạn chỉ dùng ý, dẫn như sách thường là đủ.
Bản PDF có hai loại số trang thì dùng số nào?
Dùng số trang in trên chính trang sách, vì đó là số người đọc bản in và bản PDF đều thấy. Số thứ tự trang mà phần mềm đọc PDF hiển thị thường lệch vì tính cả bìa và trang lót.
Có cần ghi ngày truy cập cho sách điện tử đọc trên trang web?
Không. Ngày truy cập chỉ dành cho nội dung được thiết kế để thay đổi thường xuyên. Một cuốn sách điện tử đã phát hành có nội dung cố định, chỉ cần đường dẫn nếu bạn đọc trên trang web công khai.