Một cuốn sách một tác giả trong APA 7 chỉ cần bốn thành phần bắt buộc: tác giả, năm xuất bản, tên sách in nghiêng và nhà xuất bản; thêm DOI hoặc đường dẫn khi sách có. Nghe đơn giản, nhưng đây lại là loại nguồn bị ghi sai nhiều nhất trong tiểu luận năm nhất, vì người viết hay lấy thông tin từ bìa sách, chép thêm nơi xuất bản theo thói quen của kiểu trích dẫn cũ, hoặc viết hoa từng chữ trong tên sách.
Bài này đi từng thành phần, chỉ chỗ lấy thông tin trên cuốn sách thật, đưa mẫu cho sách tiếng Việt và sách tiếng Anh, rồi liệt kê những lỗi người chấm hay khoanh đỏ. Mọi tên tác giả, tên sách và nhà xuất bản trong bài đều là ví dụ giả định. Riêng cách viết tên người Việt (đảo họ hay giữ nguyên họ tên) có bài riêng ở danh mục tên tác giả; ở đây dùng cách ghi họ rồi chữ cái đầu theo đúng cẩm nang, kèm lưu ý về cách nhiều trường đang dùng.
Năm thành phần của một mục sách và chỗ lấy thông tin
Cẩm nang APA bản thứ bảy coi mỗi mục trong danh mục tài liệu tham khảo là câu trả lời cho bốn câu hỏi: ai viết, viết khi nào, tên tác phẩm là gì, tìm nó ở đâu. Với sách, bốn câu hỏi đó ứng với các thành phần dưới đây.
| Thành phần | Lấy ở đâu trên sách | Cách ghi trong APA 7 |
|---|---|---|
| Tác giả | Trang tên sách bên trong, không lấy ở bìa ngoài | Họ, dấu phẩy, chữ cái đầu của tên đệm và tên, mỗi chữ cái có dấu chấm |
| Năm | Trang bản quyền, dòng ghi năm xuất bản hoặc năm nộp lưu chiểu | Năm trong ngoặc đơn, sau đó là dấu chấm |
| Tên sách | Trang tên sách, gồm cả phụ đề | In nghiêng, chỉ viết hoa chữ đầu tên sách, chữ đầu phụ đề và danh từ riêng |
| Nhà xuất bản | Trang bản quyền hoặc gáy sách | Ghi tên như trên sách, bỏ các chữ chỉ loại hình doanh nghiệp, không ghi thành phố |
| DOI hoặc đường dẫn | Trang bản quyền của sách điện tử, trang giới thiệu sách của nhà xuất bản | Chỉ ghi khi sách có DOI hoặc khi đọc bản trên trang web công khai |
Có hai điểm khác với thói quen cũ mà sinh viên chuyển từ APA 6 sang hay vấp. Thứ nhất, APA 7 đã bỏ nơi xuất bản: không còn kiểu “Hà Nội: Nhà xuất bản…” ở cuối mục. Thứ hai, cẩm nang không yêu cầu ghi số ISBN, số trang tổng của sách hay khổ sách, nên những thông tin này không đưa vào danh mục dù trang bản quyền in rất rõ.
Nếu trường bạn dùng một bản APA đã chỉnh cho tiếng Việt, có thể vẫn giữ nơi xuất bản. Khi đó làm theo quy định của trường, nhưng giữ nhất quán cho mọi mục trong cùng một danh mục.
Mẫu ghi cho sách tiếng Việt và sách tiếng Anh
Khuôn chung của một cuốn sách một tác giả là: Họ, chữ cái đầu. (Năm). Tên sách: Phụ đề. Nhà xuất bản. Dấu chấm kết thúc từng thành phần, trừ khi thành phần đó kết thúc bằng DOI hoặc đường dẫn.
Ví dụ giả định với sách tiếng Việt: Nguyễn, V. A. (2021). Kinh tế học đô thị: Lý thuyết và tình huống Việt Nam. Nhà xuất bản Đại học X. Phần tên sách viết hoa chữ đầu “Kinh”, chữ đầu phụ đề “Lý” sau dấu hai chấm, các chữ còn lại viết thường; “Việt Nam” giữ hoa vì là danh từ riêng.
Ví dụ giả định với sách tiếng Anh: Harlow, P. J. (2019). Reading cities: A practical guide to urban data. Northfield Academic Press. Người quen viết hoa từng chữ trong tên sách tiếng Anh cần chú ý: APA dùng kiểu viết hoa như câu cho tên sách trong danh mục, nên “a practical guide to urban data” giữ chữ thường, chỉ “A” sau dấu hai chấm được viết hoa.
Tên nhà xuất bản ghi đúng như trên sách. APA 7 khuyên bỏ các đuôi chỉ loại hình doanh nghiệp như Inc., Ltd., Co. nhưng giữ những chữ là một phần của tên, chẳng hạn chữ “Press”. Với nhà xuất bản Việt Nam, nhiều trường chấp nhận cả cách ghi đầy đủ “Nhà xuất bản Đại học X” lẫn cách viết tắt “NXB Đại học X”. Chọn một cách và dùng cho mọi mục; danh mục có mục ghi đầy đủ, mục ghi tắt là lỗi trình bày dễ thấy nhất.
Nếu tác giả đồng thời là đơn vị xuất bản (một viện tự in sách của chính viện), APA 7 bỏ phần nhà xuất bản để khỏi lặp. Trường hợp này phổ biến ở sách do tổ chức làm tác giả và được bàn kỹ ở bài riêng trong cùng danh mục.
Lấy thông tin từ trang bản quyền, không chép từ bìa
Bìa sách là chỗ của thiết kế, không phải chỗ của thư mục. Tên tác giả trên bìa có thể kèm học hàm, tên sách trên bìa có thể bị ngắt dòng làm mất phụ đề, còn năm in trên bìa đôi khi là năm của lần in mới chứ không phải năm của bản bạn đang cầm. Quy trình năm bước dưới đây giúp bạn ghi một lần là đúng.
- Mở trang tên sách (thường là trang lẻ đầu tiên sau bìa lót) để chép đủ tên sách và phụ đề, tên tác giả bỏ học hàm, học vị như PGS.TS., ThS.
- Lật sang mặt sau, tìm trang bản quyền hoặc khối thông tin xuất bản; đọc dòng năm xuất bản, lần xuất bản và tên nhà xuất bản.
- Nếu trang bản quyền có nhiều năm (năm bản đầu, năm tái bản, năm in lại), chọn năm của đúng bản bạn đang đọc; phần tái bản có bài riêng hướng dẫn chi tiết.
- Ghi ngay vào bảng ghi chép nguồn của bạn kèm số trang của những đoạn định trích, trước khi trả sách cho thư viện.
- Chụp lại trang bản quyền bằng điện thoại để khi soát danh mục vào tuần nộp bài, bạn không phải đi mượn lại sách chỉ để kiểm một con số.
Bước cuối nghe như thừa nhưng tiết kiệm nhiều nhất. Phần lớn lỗi trong danh mục không do người viết không biết quy tắc, mà do thông tin chép vội từ trí nhớ hoặc từ một danh mục của người khác.
Trích trong bài: dạng ngoặc và dạng nhắc tên
Mục trong danh mục chỉ là một nửa; nửa còn lại là chỗ bạn dẫn sách trong thân bài. APA dùng hệ tác giả và năm, có hai dạng. Dạng trong ngoặc đặt cả họ tác giả và năm vào cuối ý: “Mật độ dân cư cao làm tăng nhu cầu không gian công cộng (Nguyễn, 2021).” Dạng nhắc tên đưa tác giả vào câu, năm đặt ngay sau tên: “Nguyễn (2021) cho rằng mật độ dân cư cao làm tăng nhu cầu không gian công cộng.”
Khi chép nguyên văn một câu từ sách, bạn phải thêm số trang: (Nguyễn, 2021, tr. 45) theo cách nhiều trường Việt Nam dùng, hoặc (Nguyễn, 2021, p. 45) theo bản tiếng Anh của cẩm nang. Khi chỉ diễn giải ý, số trang không bắt buộc nhưng được khuyến khích, nhất là với sách dày hàng trăm trang, để người đọc tìm được đoạn bạn dựa vào.
Họ trong trích dẫn trong bài phải khớp từng chữ với phần tác giả ở danh mục. Nếu danh mục ghi theo kiểu đầy đủ họ tên mà nhiều trường đang dùng cho tác giả Việt, chẳng hạn Nguyễn Văn A, thì trong bài cũng ghi (Nguyễn Văn A, 2021). Lý do là có quá nhiều tác giả họ Nguyễn, Trần, Lê; chỉ ghi họ thì người đọc không biết bạn đang nói tới cuốn nào. Các tình huống trích trong bài phức tạp hơn, như trích nhiều nguồn trong một ngoặc hay trích lời phỏng vấn, nằm ở danh mục trích dẫn trong bài.
Bảy lỗi hay bị khoanh đỏ khi ghi sách một tác giả
Còn nơi xuất bản. Thói quen từ APA 6 hoặc từ kiểu trích dẫn của bộ môn khác. APA 7 không ghi thành phố; nếu trường không yêu cầu riêng thì xoá.
Tên sách viết hoa từng chữ. Tên sách tiếng Anh dễ mắc nhất. Trong danh mục APA, tên sách theo kiểu câu; kiểu viết hoa từng chữ chỉ dùng khi nhắc tên sách trong thân bài.
Tên sách không in nghiêng hoặc in nghiêng cả nhà xuất bản. Chỉ tên sách và phụ đề in nghiêng. Dấu chấm sau tên sách không cần in nghiêng nhưng phần lớn người chấm không bắt lỗi này.
Ghi học hàm, học vị trước tên. PGS.TS., GS., ThS. không thuộc tên tác giả trong thư mục, dù sách in rất to trên bìa.
Năm lấy từ bìa hoặc từ lần in khác. Năm phải khớp bản bạn thực sự đọc. Đọc bản năm 2021 mà ghi năm 2015 của bản đầu là sai, vì số trang và nội dung có thể đã khác.
Ghi tên người dịch, người hiệu đính như tác giả. Người dịch có vị trí riêng trong mục sách dịch, không đứng ở chỗ tác giả.
Ghi số ISBN hoặc tổng số trang. Hai thông tin này không có trong khuôn APA cho sách. Thêm vào làm danh mục rối mà không giúp người đọc tìm sách nhanh hơn.
Phụ đề, tên tủ sách và những thông tin không cần ghi
Phụ đề là phần sau dấu hai chấm của tên sách, và APA yêu cầu giữ phụ đề. Nhiều sách tiếng Việt in phụ đề ở dòng riêng, cỡ chữ nhỏ hơn, không có dấu hai chấm; khi chép vào danh mục, bạn tự thêm dấu hai chấm giữa tên chính và phụ đề, rồi viết hoa chữ đầu phụ đề. Ví dụ giả định: trên trang tên sách có dòng lớn “Văn hoá ẩm thực Huế” và dòng nhỏ “Từ cung đình đến chợ Đông Ba”, bạn ghi thành Văn hoá ẩm thực Huế: Từ cung đình đến chợ Đông Ba.
Tên tủ sách hay bộ sách (kiểu “Tủ sách Tri thức phổ thông”) thường không cần ghi trong khuôn APA 7 cho sách lẻ, vì nó không giúp người đọc tìm đúng cuốn. Ngoại lệ là bộ sách nhiều tập có đánh số tập, nơi số tập là thông tin bắt buộc; trường hợp này có bài riêng trong danh mục. Nếu khoa của bạn yêu cầu ghi tủ sách, đặt nó theo đúng mẫu khoa đưa ra.
Một số thông tin khác cũng không vào danh mục: tên người vẽ bìa, tên người biên tập kỹ thuật của nhà xuất bản, số lượng bản in, số giấy phép xuất bản, số quyết định. Những dòng này in ở trang bản quyền nên dễ làm người mới tưởng là quan trọng. Chúng phục vụ quản lý xuất bản, còn thư mục chỉ cần đủ để người đọc tìm được cuốn sách.
Trước khi chuyển sang nguồn tiếp theo, bạn đọc lại mục vừa ghi và tự hỏi: một người chưa từng thấy cuốn sách, chỉ cầm dòng này ra thư viện, có mượn được đúng cuốn và đúng bản không? Nếu câu trả lời là có, mục đó đã đạt yêu cầu cơ bản.
Câu hỏi thường gặp
Sách tiếng Việt có bắt buộc viết hoa kiểu câu như sách tiếng Anh không?
Tên sách tiếng Việt vốn đã viết theo kiểu câu: chỉ viết hoa chữ đầu và danh từ riêng. Bạn giữ nguyên như vậy, thêm viết hoa chữ đầu phụ đề sau dấu hai chấm. Nếu sách in tên bằng chữ hoa toàn bộ trên bìa, bạn chuyển về kiểu câu khi ghi.
Có cần ghi “Nhà xuất bản” đầy đủ hay viết tắt “NXB” cũng được?
Cẩm nang APA không quy định riêng cho nhà xuất bản Việt Nam. Nhiều trường chấp nhận cả hai cách, miễn là cả danh mục dùng một cách. Nếu khoa có mẫu trình bày, làm đúng theo mẫu đó vì người chấm sẽ đối chiếu với mẫu.
Sách không ghi nhà xuất bản thì phải làm sao?
Trước hết kiểm lại trang bản quyền, gáy sách và trang cuối, vì sách xuất bản hợp pháp ở Việt Nam thường có tên nhà xuất bản. Nếu đúng là không có, ghi những gì có và hỏi người hướng dẫn cách xử lý theo quy định của trường, đồng thời cân nhắc độ tin cậy của nguồn.
Đọc sách mượn ở thư viện thì ghi thư viện vào danh mục không?
Không. Thư viện chỉ là nơi bạn tiếp cận sách, không phải thông tin xuất bản. Danh mục ghi tác giả, năm, tên sách và nhà xuất bản; người đọc khác có thể mượn cùng cuốn ở bất cứ thư viện nào có sách đó.
Một cuốn sách được dẫn nhiều lần thì danh mục ghi mấy lần?
Chỉ một lần. Danh mục tài liệu tham khảo liệt kê mỗi nguồn một mục, còn số lần dẫn thể hiện ở trích dẫn trong bài. Mỗi lần dẫn bạn ghi tác giả và năm, thêm số trang khi trích nguyên văn hoặc khi muốn chỉ rõ đoạn.
Sách có ghi học vị của tác giả to trên bìa, có nên giữ để thể hiện uy tín?
Không nên. Học hàm, học vị không thuộc phần tác giả trong khuôn APA và trong hầu hết kiểu trích dẫn khác. Uy tín của nguồn thể hiện qua nhà xuất bản và nội dung, còn danh mục chỉ cần tên để người đọc tra cứu.