Thụt lề treo là kiểu đoạn văn mà dòng đầu tiên sát lề trái, còn mọi dòng sau của cùng mục lùi vào trong; với APA 7 và MLA, khoảng lùi là 0,5 inch, tức khoảng 1,27 cm. Nhờ vậy họ tác giả đứng đầu mỗi mục nhô ra ngoài, mắt người đọc lướt dọc mép trái là tìm được nguồn cần tra.
Làm đúng chỉ mất một thao tác trong hộp thoại định dạng đoạn văn, nhưng rất nhiều danh mục vẫn được “thụt” bằng phím cách, phím Tab hay phím Enter, và vỡ hết khi đổi phông, đổi khổ giấy hay mở trên máy khác. Bài này hướng dẫn cách làm bằng định dạng đoạn, các thông số giãn dòng theo từng kiểu trích dẫn, và cách xử lý những lỗi định dạng hay gặp nhất.
Vì sao danh mục dùng thụt lề treo chứ không thụt dòng đầu
Đoạn văn thông thường thụt dòng đầu để báo hiệu một ý mới bắt đầu. Danh mục tài liệu tham khảo có nhu cầu ngược lại: thứ người đọc cần thấy ngay là phần mở đầu của mỗi mục, tức họ tác giả hoặc tên tổ chức, vì đó là chìa khoá để khớp với trích trong bài. Thụt lề treo đẩy mọi thứ khác lùi vào, để lại một cột họ tác giả thẳng hàng ở mép trái.
Với danh mục xếp theo vần, cột họ tác giả ấy còn giúp người chấm kiểm thứ tự trong vài giây: lướt từ trên xuống thấy A, B, C, rồi đột ngột quay lại B là biết có mục xếp lệch. Không có thụt lề treo, các mục dính vào nhau thành một khối chữ và lỗi thứ tự bị giấu đi.
APA 7, MLA và phần thư mục của Chicago đều dùng thụt lề treo. Với IEEE và Vancouver, số thứ tự đứng ở mép trái và phần nội dung thường thẳng hàng thành một cột phía sau số, nên cách làm hơi khác, sẽ nói ở mục riêng bên dưới. Dù kiểu nào, mục tiêu vẫn là cùng một điều: để phần nhận diện mỗi mục, họ tác giả hay con số, đứng tách riêng ra khỏi phần thân.
Đặt thụt lề treo bằng định dạng đoạn văn
Các trình soạn thảo văn bản phổ biến đều có tuỳ chọn này, tên menu có thể khác nhau đôi chút nhưng logic giống nhau. Làm một lần cho cả danh mục:
- Bôi đen toàn bộ danh mục, từ mục đầu tới mục cuối, không bôi dòng tiêu đề “Tài liệu tham khảo”.
- Mở hộp thoại định dạng đoạn văn, tìm phần thụt lề.
- Ở ô thụt lề đặc biệt, chọn kiểu treo (thường ghi là hanging), nhập khoảng 1,27 cm, tương đương 0,5 inch.
- Đặt thụt lề trái và phải bằng 0, để dòng đầu của mỗi mục sát lề trang.
- Đặt khoảng cách trước và sau đoạn bằng 0 nếu kiểu trích dẫn không yêu cầu dòng trống giữa các mục.
- Chọn giãn dòng theo kiểu trích dẫn hoặc theo quy định của trường, xem bảng ở mục kế tiếp.
- Nếu trình soạn thảo cho phép, lưu định dạng này thành một kiểu đoạn riêng tên “Tài liệu tham khảo”, để mỗi mục mới gõ vào tự nhận đúng định dạng.
Bước cuối đáng làm nhất. Khi danh mục là một kiểu đoạn riêng, bạn đổi thông số một chỗ là cả trăm mục đổi theo, và mục dán từ nơi khác vào chỉ cần áp lại kiểu là sạch. Kéo con trỏ trên thước ngang cũng tạo được thụt lề treo, nhưng dễ lệch vài milimét giữa các lần kéo; nhập số vào hộp thoại thì chính xác hơn.
Giãn dòng và khoảng cách giữa các mục theo từng kiểu
Thông số dưới đây theo cẩm nang của từng kiểu trích dẫn. Quy định trình bày của trường hay thể lệ tạp chí thường đè lên các thông số này, nhất là về giãn dòng.
| Kiểu | Thụt lề | Giãn dòng trong một mục | Giữa các mục |
|---|---|---|---|
| APA 7 | Treo 0,5 inch | Đôi, như toàn bài | Không thêm dòng trống |
| MLA | Treo 0,5 inch | Đôi | Không thêm dòng trống |
| Chicago (thư mục) | Treo | Thường là đơn trong một mục ở luận văn | Thường cách một dòng; đối chiếu cẩm nang |
| IEEE | Số ở mép trái, nội dung thẳng cột sau số | Theo mẫu của tạp chí, hội nghị | Theo mẫu |
| Vancouver | Số ở mép trái | Theo tạp chí | Theo tạp chí |
| Quy định trong nước | Thường treo hoặc theo mẫu khoa | Nhiều trường dùng 1,3–1,5 hoặc đơn | Theo mẫu |
APA 7 yêu cầu giãn dòng đôi cho toàn bộ bài, kể cả danh mục, và không chèn dòng trống thêm giữa các mục; giãn đôi đã đủ tách chúng ra. Khi trường quy định giãn dòng cho toàn luận văn, danh mục thường đi theo con số đó. Nếu thấy danh mục của mình có khoảng cách giữa các mục to nhỏ không đều, gần như chắc chắn là có mục còn giữ khoảng cách trước hoặc sau đoạn từ nguồn dán vào.
DOI và đường dẫn dài làm vỡ dòng: xử lý thế nào
Không tự ngắt bằng phím Enter. Enter tạo một đoạn mới, và dòng sau sẽ mất thụt lề treo hoặc bị coi là mục khác. Ngắt dòng mềm cũng không nên dùng, vì khi đổi phông hay khổ giấy nó để lại một dòng cụt giữa mục; cứ để trình soạn thảo tự ngắt.
Không chèn thêm gạch nối vào DOI. Một dấu gạch nối thêm vào là DOI trở thành chuỗi khác, người đọc chép lại sẽ không tìm ra. APA 7 dặn không thêm gạch nối và không tự chèn ngắt dòng vào DOI hay địa chỉ trang; để trình soạn thảo tự đưa phần dài xuống dòng là chấp nhận được.
Tắt căn đều hai bên nếu được phép. APA 7 khuyến nghị căn trái, để mép phải tự do. Căn đều khiến dòng có DOI dài bị kéo giãn khoảng trắng rất xấu. Nếu trường bắt buộc căn đều cả luận văn, chấp nhận vài dòng hơi giãn còn hơn tự chèn dấu cách để “ép” dòng.
Không biến DOI thành đường dẫn bấm được nếu trường cấm. Bản in không cần đường dẫn có gạch chân màu xanh; nhiều quy định yêu cầu chữ đen bình thường. Xoá định dạng siêu liên kết, giữ nguyên chuỗi ký tự.
IEEE và Vancouver: căn số thứ tự thành cột
Danh mục kiểu số không cần cột họ tác giả, vì người đọc tra theo con số. Số trong ngoặc vuông với IEEE, hoặc số kèm dấu chấm với nhiều mẫu Vancouver, đứng sát lề trái; phần nội dung của mục bắt đầu ở một điểm dừng cố định và các dòng sau thẳng hàng với điểm đó, không quay về dưới con số. Hiệu ứng nhìn thấy là một cột số bên trái và một cột chữ bên phải.
Cách làm gọn nhất là dùng tính năng danh sách đánh số tự động của trình soạn thảo, chỉnh kiểu số thành [1], [2] và đặt khoảng thụt cho phần chữ. Khi bạn chèn hoặc xoá một mục, số tự đánh lại. Lưu ý rằng số trong danh mục phải khớp số trích trong bài, nên nếu dùng số tự động ở danh mục thì trích trong bài cũng nên dùng tham chiếu chéo tới danh sách đó; gõ số tay trong bài mà danh mục tự đánh lại là lệch.
Từ mục số 10 trở đi, con số rộng hơn, và nếu khoảng thụt quá hẹp, phần chữ của mục 10 tới 99 sẽ bị đẩy lệch khỏi cột. Đặt khoảng thụt đủ rộng cho số có hai chữ số, hoặc ba chữ số nếu danh mục dài, ngay từ đầu. Tệp mẫu do hội nghị hoặc tạp chí cung cấp thường đã cài sẵn những thông số này; khi có mẫu, dùng mẫu thay vì tự đặt.
Lỗi định dạng hay gặp và cách sửa nhanh
Phần lớn lỗi định dạng danh mục đến từ việc dán nội dung từ nhiều nguồn: trang thông tin của tạp chí, công cụ tạo trích dẫn, bản nháp cũ. Mỗi nguồn mang theo định dạng riêng. Những dấu hiệu cần để ý:
- Một vài mục có phông chữ hoặc cỡ chữ khác: bôi đen cả danh mục, xoá định dạng ký tự rồi áp lại kiểu đoạn, sau đó in nghiêng lại đúng những phần cần nghiêng.
- Có mục thụt đúng, có mục không: mục lỗi thường được thụt bằng phím Tab hoặc dấu cách; bật chế độ hiện ký tự ẩn để thấy và xoá.
- Một mục bị tách làm hai đoạn: có ký tự xuống đoạn ẩn giữa mục, thường ngay trước DOI; xoá nó.
- Khoảng cách giữa các mục không đều: một số mục còn khoảng cách trước, sau đoạn; đặt về 0 cho cả danh mục.
- Dấu ngoặc kép, dấu gạch ngang trong số trang lẫn lộn kiểu thẳng và kiểu cong, gạch ngắn và gạch dài: dùng tìm và thay thế để thống nhất.
- Siêu liên kết màu xanh còn sót: xoá định dạng liên kết cho cả danh mục.
- Mục cuối nằm lẻ loi một dòng ở trang mới: không xử lý bằng cách chèn dòng trống; nếu quy định cho phép, bật tuỳ chọn giữ các dòng của đoạn đi cùng nhau.
Bật hiện ký tự ẩn là thói quen đáng có khi làm danh mục. Mọi dấu cách thừa, Tab, xuống đoạn và ngắt trang đều hiện ra, và bạn sửa trong năm phút thứ mà nhìn bằng mắt thường có thể bỏ sót cả buổi.
Soát định dạng danh mục trước khi in hoặc xuất bản nộp
Sau khi nội dung từng mục đã đúng, dành một lượt riêng chỉ để nhìn hình dạng của danh mục. Lượt này không đọc chữ, chỉ nhìn bố cục trang, nên làm nhanh nhất khi thu nhỏ trang để thấy hai trang cạnh nhau:
- Mép trái: mọi mục bắt đầu sát lề, mọi dòng tiếp theo lùi vào cùng một khoảng; dòng nào lệch là mục đó còn định dạng cũ.
- Khoảng cách dọc: khoảng trống giữa các mục đều nhau từ trang đầu tới trang cuối của danh mục.
- Phông và cỡ chữ: cùng phông, cùng cỡ với thân bài, trừ khi quy định cho phép danh mục dùng cỡ nhỏ hơn.
- Dòng tiêu đề danh mục: bắt đầu ở trang mới nếu kiểu trích dẫn hoặc trường yêu cầu, đúng định dạng của các tiêu đề cùng cấp.
- Đầu trang và chân trang: số trang chạy liên tục, không bị đánh lại từ đầu ở phần danh mục, trừ khi quy định yêu cầu.
- Bản xuất cuối: mở tệp PDF hoặc bản in thử, kiểm lại những trang có DOI dài và những mục nằm vắt qua hai trang.
Lượt soát hình dạng mất chừng năm phút nhưng là phần người chấm thấy đầu tiên khi lật tới cuối bài. Một danh mục thẳng hàng, khoảng cách đều tạo ấn tượng người viết làm việc cẩn thận, trước cả khi ai đó đọc kỹ từng nguồn. Chi tiết soát nội dung từng mục, như khớp với trích trong bài hay đủ thông tin nguồn, có ở bài riêng về soát danh mục trước khi nộp.
Câu hỏi thường gặp
Thụt lề treo 1,27 cm hay 1 cm mới đúng?
APA 7 và MLA ghi 0,5 inch, quy ra khoảng 1,27 cm. Một số quy định trình bày trong nước ghi con số tròn như 1 cm, hoặc dùng mẫu có sẵn thông số khác. Khi nộp cho trường hay tạp chí, con số của nơi nhận bài là con số đúng; khi không có quy định, dùng con số của cẩm nang.
Dòng tiêu đề “Tài liệu tham khảo” có thụt lề treo không?
Không. Dòng tiêu đề là một đoạn riêng, theo APA 7 thì in đậm và căn giữa ở đầu trang mới. Nhiều luận văn trong nước để tiêu đề này cùng định dạng với tên chương. Chỉ các mục bên dưới mới dùng thụt lề treo.
Danh mục để trong bảng hai cột có được không?
Một số người dùng bảng ẩn đường kẻ để căn số IEEE, và nhìn trên giấy thì giống. Nhưng bảng làm khó việc sắp xếp, tìm kiếm và chuyển sang định dạng khác, dễ vỡ khi đổi khổ trang. Danh sách đánh số tự động hoặc thụt lề với điểm dừng cố định là cách bền hơn.
Giãn dòng đôi làm danh mục quá dài, có được thu lại không?
Theo APA 7 thì giãn đôi là quy định cho bài nộp, kể cả danh mục. Nếu trường hoặc tạp chí cho phép giãn khác, bạn theo quy định đó. Không nên tự thu nhỏ giãn dòng chỉ ở danh mục để tiết kiệm trang khi phần còn lại của bài giãn đôi.
Xuất ra PDF thì thụt lề treo có giữ nguyên không?
Nếu thụt lề được làm bằng định dạng đoạn văn thì PDF giữ đúng. Nếu làm bằng dấu cách hay Tab, PDF có thể vẫn đẹp trên máy bạn nhưng vỡ khi phông được thay thế. Sau khi xuất, mở bản PDF và lướt kiểm vài trang danh mục, nhất là chỗ có DOI dài.