Bài báo không có DOI vẫn ghi đủ tác giả, năm, tên bài, tên tạp chí, tập, số và trang như bình thường; chỉ phần đuôi thay đổi theo nơi bạn lấy bài. Theo APA 7, nếu bài lấy từ một cơ sở dữ liệu học thuật, mục dừng ở khoảng trang. Nếu bài đọc trên trang web của chính tạp chí và đường dẫn mở được cho mọi người, bạn ghi đường dẫn ở cuối. Bài đọc từ bản in mà không có DOI thì dừng ở khoảng trang.
Tình huống này rất phổ biến với sinh viên Việt Nam vì nhiều tạp chí trong nước chưa gắn DOI cho từng bài, và nhiều bài cũ trước khi tạp chí tham gia hệ thống DOI cũng không có mã. Bài này giải thích ba trường hợp, lý do APA bỏ tên cơ sở dữ liệu, cách ghi đường dẫn cho gọn, và những thói quen cũ của ấn bản thứ sáu cần bỏ. Mọi mục mẫu dùng tác giả và tạp chí giả định.
Trước hết: chắc chắn bài thật sự không có DOI
Bỏ DOI vì không thấy ở trang đầu là lỗi hay gặp. Nhiều bài có DOI nhưng mã chỉ hiện trên trang web của bài chứ không in trong PDF, nhất là bài cũ được tạp chí gắn DOI về sau. Kiểm theo thứ tự:
- Xem kỹ trang đầu và chân trang của bản PDF chính thức; DOI thường đứng cạnh tên tạp chí hoặc dưới tóm tắt.
- Mở trang của bài trên cổng tạp chí; nhiều cổng hiển thị DOI ở phần thông tin bài, gần nút tải về.
- Tra tên bài ở dịch vụ tra cứu DOI chính thức; nếu bài có mã, kết quả sẽ hiện kèm tên tạp chí và năm khớp.
- Nếu cả ba nơi đều không có, ghi vào bảng ghi chép của bạn “đã tra, không có DOI” cùng ngày tra, để không phải tra lại khi soát bài.
Bước này mất khoảng một phút cho mỗi bài và tránh được hai lỗi ngược nhau: bỏ DOI của bài có DOI, và tự “tạo” một mã DOI theo khuôn của tạp chí cho bài không có mã. Lỗi thứ hai nghiêm trọng hơn vì người chấm sẽ coi đó là nguồn bịa. Cũng đừng lấy mã của bản dịch hoặc bản tóm tắt hội thảo của cùng nhóm tác giả gán cho bài báo; mỗi DOI chỉ thuộc về đúng một ấn phẩm.
Ba trường hợp bài không có DOI
APA 7 phân biệt theo nơi bạn tiếp cận bài, vì điều đó quyết định người đọc có tìm lại được bằng đường dẫn hay không. Ví dụ giả định trong bảng dùng cùng một bài để bạn thấy chỗ khác nhau chỉ nằm ở phần cuối.
| Bạn lấy bài ở đâu | Phần cuối mục | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Cơ sở dữ liệu học thuật mà thư viện trường mua quyền truy cập | Dừng ở khoảng trang, không ghi tên cơ sở dữ liệu, không ghi đường dẫn | Lê, H. C. (2021). Chi phí học thêm của hộ gia đình đô thị. Tạp chí Kinh tế Y, 8(4), 112–126. |
| Trang web của chính tạp chí, ai cũng mở được | Ghi đường dẫn tới trang bài viết | … Tạp chí Kinh tế Y, 8(4), 112–126. [đường dẫn trang bài viết] |
| Bản in ở thư viện hoặc bản photo | Dừng ở khoảng trang | … Tạp chí Kinh tế Y, 8(4), 112–126. |
| Trang web đòi đăng nhập của trường, đường dẫn chỉ mở được khi đăng nhập | Xử lý như cơ sở dữ liệu: dừng ở khoảng trang | … Tạp chí Kinh tế Y, 8(4), 112–126. |
Nguyên tắc chung đằng sau bảng là: chỉ ghi đường dẫn khi đường dẫn đó dẫn người đọc tới bài. Đường dẫn chỉ chạy trong phiên đăng nhập của bạn, hoặc đường dẫn tới trang kết quả tìm kiếm, không giúp được ai nên APA không yêu cầu. Trong bảng, phần “[đường dẫn trang bài viết]” là chỗ giữ chỗ; trong bài nộp thật, bạn dán đường dẫn đầy đủ của trang bài viết.
Vì sao APA 7 không ghi tên cơ sở dữ liệu nữa
Sinh viên quen với ấn bản thứ sáu hoặc học theo giáo trình cũ thường viết thêm “Truy cập từ cơ sở dữ liệu…” ở cuối mục. APA 7 bỏ việc này vì hai lý do. Thứ nhất, cùng một bài báo có thể nằm trong nhiều cơ sở dữ liệu khác nhau, mỗi thư viện mua một gói; người đọc ở trường khác không nhất thiết vào được đúng cơ sở dữ liệu bạn dùng, nhưng vẫn tìm được bài qua tên tạp chí, tập, số, trang. Thứ hai, nội dung trong các cơ sở dữ liệu thường là bản sao của bài đã xuất bản ở tạp chí, nên nguồn gốc thực sự là tạp chí chứ không phải nơi lưu trữ.
Ngoại lệ là những cơ sở dữ liệu tự xuất bản nội dung riêng, không có ở nơi nào khác, ví dụ một số kho tổng quan hệ thống hoặc kho tài liệu tham khảo chuyên ngành do chính đơn vị đó biên soạn. Với loại này, APA hướng dẫn ghi tên cơ sở dữ liệu và đường dẫn, vì đó chính là nơi phát hành. Sinh viên ít khi gặp ngoại lệ này trong tiểu luận thông thường; nếu gặp, hãy đối chiếu ví dụ tương ứng trong cẩm nang APA và hỏi người hướng dẫn.
Hệ quả thực tế: danh mục của bạn gọn hơn, và không còn hiện tượng mỗi mục ghi một tên cơ sở dữ liệu khác nhau trông lộn xộn. Khi soát bài, bạn có thể tìm cụm “Truy cập từ” hoặc “Retrieved from” trong toàn bộ danh mục để xoá một lượt.
Ghi đường dẫn cho gọn và đúng
Đường dẫn tới trang của bài, không tới trang chủ tạp chí. Người đọc cần tới đúng bài; đường dẫn tới trang chủ bắt họ tìm lại từ đầu. Nếu tạp chí có cả trang giới thiệu bài và đường dẫn tải PDF, ưu tiên trang giới thiệu bài vì ổn định hơn.
Không thêm “Truy cập từ” hay “Retrieved from”. APA 7 đặt đường dẫn trực tiếp sau khoảng trang, không có cụm dẫn trước. Cụm này là thói quen của ấn bản thứ sáu.
Không ghi ngày truy cập cho bài báo. Bài báo đã xuất bản không thay đổi theo thời gian nên APA 7 không cần ngày truy cập. Ngày truy cập chỉ dùng cho nội dung được thiết kế để thay đổi như trang cập nhật liên tục.
Không thêm dấu chấm sau đường dẫn. Giống DOI, đường dẫn ở cuối mục không kèm dấu chấm, tránh việc dấu chấm bị sao chép vào đường dẫn.
Đường dẫn quá dài có thể rút gọn hợp lệ. APA 7 chấp nhận đường dẫn rút gọn miễn là nó dẫn đúng tới bài và người đọc mở được. Nếu đường dẫn chứa phần mã phiên đăng nhập dài, đó là dấu hiệu nó chỉ chạy trên máy bạn, nên quay lại kiểm xem có đường dẫn công khai hơn không.
Tạp chí trong nước không có DOI: tình huống hay gặp nhất
Nhiều tạp chí khoa học của các trường và viện trong nước có cổng điện tử riêng, đăng toàn văn bài báo, nhưng không phải bài nào cũng có DOI. Với những bài này, bạn ghi đủ phần thông tin tạp chí như bình thường rồi thêm đường dẫn trang bài viết nếu trang đó mở công khai. Ví dụ giả định: Phạm, T. D. (2020). Mô hình hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới ở vùng đồng bằng. Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Z, 14(3), 23–34. [đường dẫn trang bài viết].
Một số tạp chí trong nước không đánh số tập mà chỉ đánh số kỳ liên tục, hoặc ghi cả “Tập” lẫn “Số” kèm ký hiệu chuyên san. Nguyên tắc của APA là ghi những yếu tố tạp chí có, bỏ những yếu tố không có, giữ đúng ký hiệu tạp chí in. Cách trình bày chi tiết cho các dạng đánh số này có bài riêng trong danh mục về tạp chí khoa học Việt Nam; điều cần nhớ ở đây là thiếu DOI không làm thay đổi cách ghi phần tập, số.
Trường hợp bạn chỉ có bản photo của một bài cũ và không biết bài có lên cổng điện tử hay không: hãy tra thử tên bài trên cổng của tạp chí. Nếu có, bạn có thể ghi đường dẫn để người chấm kiểm dễ hơn; nếu không có, dừng ở khoảng trang là đúng quy tắc. Đừng ghi đường dẫn tới một trang chia sẻ tài liệu không chính thức, nơi người khác tải bài lên mà không qua tạp chí.
Trích trong bài không thay đổi, nhưng hãy giữ hồ sơ
Việc bài có hay không có DOI chỉ ảnh hưởng tới danh mục tài liệu tham khảo; phần trích trong bài vẫn là họ tác giả và năm, thêm số trang khi trích nguyên văn, ví dụ (Phạm, 2020, tr. 27). Người đọc dùng họ và năm để tìm tới mục trong danh mục, rồi dùng thông tin trong mục để tìm bài.
Vì bài không có DOI khó kiểm hơn, người chấm luận văn hay hội đồng đôi khi yêu cầu xem bản gốc. Nên giữ một thư mục chứa bản PDF hoặc ảnh chụp trang đầu và các trang bạn trích của mọi bài không có DOI, đặt tên tệp theo họ tác giả và năm cho dễ tìm. Với bài đọc ở thư viện, chụp trang đầu có thông tin tạp chí và trang có câu bạn trích, ghi kèm ký hiệu xếp giá nếu có.
Hồ sơ này cũng có ích khi bạn được yêu cầu chuyển danh mục sang kiểu khác. Thông tin đã đủ trong bảng ghi chép và bản gốc nằm sẵn trong thư mục, bạn không phải lên thư viện lần nữa chỉ để tìm trang cuối của một bài.
Những thói quen cần bỏ khi chuyển sang APA 7
Một danh mục trộn lẫn quy tắc của hai ấn bản là thứ người chấm nhận ra ngay. Rà danh mục của bạn tìm các dấu vết sau:
- Cụm “Truy cập từ…” hoặc “Retrieved from…” đứng trước đường dẫn.
- Tên cơ sở dữ liệu ở cuối mục bài báo thông thường.
- Ngày truy cập gắn sau đường dẫn của một bài báo đã xuất bản.
- Địa điểm và tên nhà xuất bản được thêm vào mục bài báo cho “đầy đủ”.
- Đường dẫn tới trang kết quả tìm kiếm, hoặc đường dẫn có chuỗi mã phiên đăng nhập.
- Đường dẫn tới trang chia sẻ tài liệu không chính thức thay cho trang của tạp chí.
- Một mã DOI tự đoán theo khuôn của tạp chí cho bài thật ra không có mã.
Sau khi xoá các dấu vết trên, đọc lại phần đuôi của từng mục: hoặc kết thúc bằng khoảng trang và dấu chấm, hoặc kết thúc bằng DOI, hoặc kết thúc bằng đường dẫn trang bài viết. Không có dạng thứ tư. Nếu khoa có quy định riêng, ví dụ yêu cầu ghi ngày truy cập cho mọi nguồn trực tuyến, hãy theo quy định khoa và áp dụng nhất quán cho toàn bộ danh mục.
Câu hỏi thường gặp
Bài không có DOI mà ghi đường dẫn tải PDF có được không?
Được nếu đường dẫn mở công khai và ổn định, nhưng đường dẫn tới trang giới thiệu bài thường tốt hơn vì ít thay đổi. Đường dẫn tải tệp đôi khi chứa mã tạm thời và hết hạn sau một thời gian, khiến người chấm bấm vào không ra gì.
Có nên ghi “không có DOI” vào mục tài liệu tham khảo không?
Không. APA không có quy định ghi chú việc thiếu DOI; mục chỉ đơn giản kết thúc ở khoảng trang hoặc đường dẫn. Ghi chú “đã tra, không có DOI” nên để trong bảng ghi chép riêng của bạn, không đưa vào bài nộp.
Khi tìm được DOI sau khi đã nộp bản nháp thì làm gì?
Cập nhật ngay trong bản sửa: thay đường dẫn hoặc phần dừng ở trang bằng DOI dạng đường dẫn đầy đủ. DOI luôn được ưu tiên hơn đường dẫn thường. Đồng thời kiểm lại năm, tập, số trang theo trang của DOI, vì đôi khi bản bạn đọc trước đó là bản khác.
Đọc bài qua cơ sở dữ liệu của trường nhưng tạp chí cũng có trang công khai thì ghi gì?
Nếu bài không có DOI và trang công khai của tạp chí có bài, ghi đường dẫn trang công khai sẽ giúp người đọc nhiều hơn. Nếu không chắc trang công khai là đúng bài, cứ dừng ở khoảng trang theo quy tắc cơ sở dữ liệu; cả hai cách đều hợp lệ.
Khoa yêu cầu ghi ngày truy cập cho mọi nguồn trực tuyến thì có trái APA không?
Có khác APA 7, nhưng quy định của khoa được ưu tiên trong bài nộp cho khoa. Hãy áp dụng đồng loạt cho mọi nguồn trực tuyến, ghi ngày theo một định dạng duy nhất, và giữ phần còn lại của mục đúng APA.