Theo hướng dẫn APA Style công bố năm 2023, nội dung do một mô hình AI tạo ra được trích như đầu ra của một thuật toán: Đơn vị phát triển. (Năm). Tên mô hình (Phiên bản) [Large language model]. URL. Trong bài, bạn mô tả cách đã dùng công cụ và đưa câu lệnh vào câu văn; đoạn hội thoại dài đặt ở phụ lục. Công cụ AI không được đứng tên tác giả, và người viết chịu trách nhiệm về mọi nội dung lấy từ đó.
Đây là loại nguồn mà hướng dẫn còn đang thay đổi, và quy định của từng trường, từng học phần quan trọng hơn mẫu định dạng: nhiều nơi cấm dùng AI cho một số bài, nhiều nơi yêu cầu khai báo theo mẫu riêng. Bài này trình bày nguyên tắc của APA, mẫu ghi với tên giả định, và những việc cần làm để khai báo trung thực. Chuyện AI bịa tài liệu tham khảo có bài riêng ở các site khác trong hệ, ở đây chỉ nhắc một câu: nguồn mà AI gợi ý phải được tìm thấy và đọc trước khi trích.
Vì sao APA coi đầu ra AI là đầu ra thuật toán chứ không phải trao đổi cá nhân
Khi mô hình AI ra đời, nhiều người tự nghĩ ra cách trích như trao đổi cá nhân, vì đoạn hội thoại không ai khác xem lại được. APA bác cách này với một lý do gọn: trao đổi cá nhân là trao đổi với một con người; mô hình AI không phải người. Thay vào đó, APA coi đoạn chữ do mô hình tạo ra là đầu ra của một thuật toán và ghi công cho đơn vị tạo ra thuật toán đó.
Hệ quả thứ nhất: tác giả trong danh mục là đơn vị phát triển mô hình, không phải tên công cụ và càng không phải “AI”. Hệ quả thứ hai: vì người đọc không thể tạo lại đúng đoạn hội thoại của bạn — cùng câu lệnh, mô hình có thể trả lời khác — bạn phải cho họ thấy câu lệnh và phần trả lời bạn dùng, bằng cách đưa vào bài hoặc phụ lục.
Lưu ý thời điểm: hướng dẫn này đăng trên trang chính thức của APA Style từ năm 2023 và có thể đã được bổ sung. Trước khi nộp bài, kiểm trang hướng dẫn hiện hành của APA Style và quy định của trường; nếu hai bên khác nhau, theo quy định của trường hoặc tạp chí nơi bạn nộp.
Mẫu danh mục và trích trong bài
Các mẫu dùng tên giả định: “Công ty X” là đơn vị phát triển, “TroLyY” là tên mô hình. Khi ghi thật, bạn thay bằng tên đơn vị và tên mô hình mà bạn đã dùng, đúng như trang của công cụ ghi.
- Mẫu danh mục tiếng Anh: Công ty X. (2025). TroLyY (May 20 version) [Large language model]. URL
- Mẫu danh mục khi trường cho dịch nhãn: Công ty X. (2025). TroLyY (phiên bản ngày 20 tháng 5) [Mô hình ngôn ngữ lớn]. URL
- Trích trong bài dạng ngoặc: (Công ty X, 2025).
- Trích trong bài dạng tường thuật: Công ty X (2025) …
- Phiên bản: lấy theo cách công cụ ghi, có thể là số hiệu hay ngày phát hành; nếu công cụ không công bố phiên bản, ghi tên mô hình cụ thể bạn chọn và nêu ngày sử dụng trong câu văn.
URL trong danh mục là địa chỉ của công cụ, không phải địa chỉ đoạn hội thoại riêng của bạn, vì đoạn hội thoại thường cần đăng nhập mới xem được. Nếu công cụ cho tạo đường dẫn chia sẻ công khai tới đoạn hội thoại và trường bạn khuyến khích, có thể đưa đường dẫn đó vào phụ lục.
Đưa câu lệnh và phần trả lời vào bài như thế nào
Nêu câu lệnh trong câu văn. APA khuyến nghị cho người đọc thấy bạn đã hỏi gì. Ví dụ giả định: Khi được hỏi “Hãy liệt kê các yếu tố thường được nghiên cứu khi đánh giá động lực học tập của sinh viên”, công cụ trả về một danh sách gồm… (Công ty X, 2025).
Trích nguyên văn thì đặt trong ngoặc kép. Phần chữ do công cụ tạo mà bạn chép lại phải được đánh dấu như trích nguyên văn. Đưa vào bài như của mình là vấn đề liêm chính, dù bạn có trích dẫn ở cuối đoạn.
Đoạn dài đưa vào phụ lục. Nếu bạn dùng công cụ qua nhiều lượt hỏi đáp, đặt toàn bộ đoạn hội thoại liên quan vào phụ lục, ghi ngày sử dụng, tên và phiên bản mô hình. Trong bài, dẫn người đọc tới phụ lục đó.
Che thông tin trước khi đưa vào phụ lục. Nếu câu lệnh của bạn có dữ liệu cá nhân của người tham gia nghiên cứu, thông tin nội bộ của cơ quan thực tập hay bất cứ thông tin nhạy cảm nào, che chúng trước khi đưa vào phụ lục — và tốt hơn là đã che từ trước khi đưa vào công cụ.
Ghi rõ phần nào bạn đã sửa. Nếu bạn dùng gợi ý của công cụ rồi viết lại, nói rõ vai trò của công cụ trong phần khai báo; không cần trích từng câu bạn đã tự viết lại, nhưng cũng không được để người đọc hiểu nhầm rằng công cụ không đóng góp gì.
Trích dẫn khác khai báo: hai việc, hai chỗ
Nhiều sinh viên nghĩ chỉ cần một dòng trong danh mục là đủ. Thực tế có hai việc khác nhau, làm ở hai chỗ khác nhau.
| Trích dẫn | Khai báo sử dụng | |
|---|---|---|
| Mục đích | Ghi công nguồn của một đoạn chữ, ý tưởng cụ thể | Cho biết bạn đã dùng công cụ vào những việc gì trong cả quá trình làm bài |
| Nằm ở đâu | Trong câu văn và danh mục tài liệu tham khảo | Phần phương pháp, lời nói đầu, hoặc mục khai báo riêng theo mẫu của trường |
| Khi nào cần | Khi bạn trích hoặc diễn giải nội dung do công cụ tạo | Khi quy định của trường hoặc học phần yêu cầu, kể cả khi không trích đoạn chữ nào |
| Ví dụ việc thuộc loại này | Dẫn một định nghĩa mà công cụ đưa ra để phân tích nó | Dùng công cụ để gợi ý dàn ý, sửa ngữ pháp, dịch tóm tắt, viết mã |
Một bài có thể cần khai báo mà không cần trích dẫn, ví dụ bạn chỉ dùng công cụ để soát chính tả. Ngược lại, nếu bạn trích một đoạn do công cụ tạo, gần như chắc chắn bạn cũng cần khai báo. Đọc kỹ quy định của học phần; một số nơi cấm hẳn việc dùng công cụ AI cho bài kiểm tra hay bài thu hoạch.
Hình ảnh, bảng, mã do công cụ AI tạo
Nguyên tắc ghi công cho đơn vị phát triển mô hình áp dụng tương tự cho hình ảnh, sơ đồ hay mã do công cụ AI tạo, với nhãn mô tả phù hợp loại công cụ. Với hình, ghi chú dưới hình nêu rằng hình được tạo bằng công cụ nào, phiên bản nào, với câu lệnh nào, rồi trích trong danh mục như mẫu trên. Cách ghi chi tiết cho hình ảnh do AI tạo có thể khác giữa các hướng dẫn, nên kiểm bản hiện hành của APA Style và quy định trường.
Trong bài học thuật, hình do AI tạo dễ bị hiểu nhầm là ảnh chụp, sơ đồ thật hay số liệu thật. Ghi rõ “hình minh hoạ do công cụ AI tạo” ngay trong ghi chú, và không dùng hình như vậy để minh hoạ dữ kiện thực tế, ví dụ hiện trạng một công trình hay kết quả một thí nghiệm.
Với mã do công cụ AI viết trong đồ án, khai báo theo quy định học phần, chú thích trong tệp nguồn phần nào do công cụ gợi ý, và kiểm lại mã như kiểm mã của người khác: chạy thử, đọc từng dòng, kiểm giấy phép nếu công cụ có thể đã chép từ mã có bản quyền.
Quy trình gọn khi dùng AI trong một bài nộp
Các bước dưới giúp bạn có đủ thông tin để trích và khai báo trung thực, không phải nhớ lại vào phút cuối.
- Đọc quy định về AI của học phần và trường trước khi bắt đầu; nếu không rõ, hỏi giảng viên bằng văn bản.
- Mỗi lần dùng công cụ, ghi lại ngày, tên và phiên bản mô hình, mục đích dùng.
- Che dữ liệu cá nhân và thông tin nhạy cảm trước khi dán vào công cụ.
- Lưu câu lệnh và phần trả lời bạn có thể dùng tới, dưới dạng tệp riêng.
- Mọi dữ kiện, số liệu, nguồn mà công cụ đưa ra: tìm nguồn gốc, đọc, rồi trích nguồn gốc đó thay vì trích công cụ.
- Phần chữ của công cụ mà bạn giữ nguyên văn: đặt trong ngoặc kép, trích dẫn công cụ.
- Viết mục khai báo theo mẫu của trường, gom các lần dùng theo mục đích.
Bước năm là bước quan trọng nhất. Công cụ AI không phải nguồn cho dữ kiện: nếu nó nói một con số hay một kết luận nghiên cứu, việc của bạn là tìm và trích tài liệu gốc chứa con số hay kết luận đó. Trích công cụ chỉ phù hợp khi điều bạn dẫn là chính phản hồi của công cụ.
Khi chính phản hồi của AI là đối tượng nghiên cứu
Có những bài mà phản hồi của công cụ AI không phải nguồn tham khảo mà là dữ liệu: một tiểu luận so sánh cách các mô hình trả lời cùng một câu hỏi pháp lý, một nghiên cứu đánh giá độ chính xác của phần dịch máy, một đồ án kiểm tra công cụ có thiên lệch khi mô tả nghề nghiệp hay không. Trong những bài này, phản hồi được thu thập theo phương pháp, giống như thu thập câu trả lời của người tham gia.
Cách xử lý vì thế cũng giống dữ liệu. Phần phương pháp mô tả rõ mô hình nào, phiên bản nào, ngày thu thập, cài đặt nào (nếu công cụ cho chỉnh), câu lệnh dùng nguyên văn, mỗi câu lệnh chạy bao nhiêu lần, và cách bạn lưu phản hồi. Danh mục vẫn trích từng mô hình theo mẫu trên, để người đọc biết bạn đánh giá công cụ nào.
Vì phản hồi có thể khác nhau giữa các lần chạy và giữa các phiên bản, nên lưu toàn bộ phản hồi đã thu thập thành tệp có ngày, đưa vào phụ lục hoặc kho dữ liệu nếu dung lượng lớn. Kết luận của bạn chỉ đúng với phiên bản và thời điểm đã kiểm; nói rõ giới hạn đó trong phần bàn luận thay vì khái quát cho mọi công cụ.
Câu hỏi thường gặp
Có được ghi công cụ AI là đồng tác giả không?
Không. Hướng dẫn của APA và chính sách của nhiều tạp chí đều nói công cụ AI không đáp ứng tiêu chí tác giả, vì nó không chịu trách nhiệm về nội dung và không thể đồng ý với bản thảo. Bạn ghi công qua trích dẫn và khai báo, còn trách nhiệm về bài thuộc về người viết.
Dùng công cụ AI để sửa ngữ pháp thì có cần trích không?
Thường không cần trích dẫn, vì bạn không dẫn nội dung của công cụ. Nhưng nhiều trường yêu cầu khai báo cả việc dùng công cụ để biên tập ngôn ngữ. Đọc quy định cụ thể; nếu không rõ, khai báo ngắn gọn luôn an toàn hơn im lặng.
Câu lệnh viết bằng tiếng Việt thì đưa vào bài nguyên văn hay dịch?
Đưa nguyên văn câu lệnh bằng ngôn ngữ bạn đã dùng, vì đó là thứ thực sự đưa vào công cụ. Nếu bài viết bằng ngôn ngữ khác, có thể thêm bản dịch trong ngoặc vuông hoặc ở phụ lục. Không chỉnh sửa câu lệnh cho trơn tru hơn khi đưa vào bài.
Công cụ AI tích hợp trong phần mềm soạn thảo có tính là công cụ AI không?
Có, nếu tính năng đó tạo ra nội dung mới như viết lại đoạn văn, tóm tắt hay gợi ý câu. Quy định của nhiều trường áp dụng theo chức năng, không theo tên phần mềm. Kiểm tính năng bạn đã dùng và khai báo nếu quy định yêu cầu.
Giảng viên yêu cầu nộp kèm lịch sử hội thoại với AI thì nộp thế nào?
Xuất hoặc chép đoạn hội thoại liên quan thành tệp, ghi ngày, tên và phiên bản mô hình, che thông tin cá nhân không cần thiết. Nộp theo kênh giảng viên chỉ định. Đừng chỉnh sửa nội dung hội thoại trước khi nộp; nếu cần lược phần không liên quan, ghi rõ chỗ đã lược.
Nếu bị nghi dùng AI mà mình không dùng thì làm gì?
Giữ các bản nháp, ghi chép, lịch sử chỉnh sửa tệp, tài liệu đã đọc để chứng minh quá trình làm bài. Trao đổi bình tĩnh với giảng viên, đề nghị trình bày lại lập luận hoặc trả lời câu hỏi về bài. Các thông tin về quy trình xử lý nằm trong quy chế của trường.