APA 7 không yêu cầu trích dẫn phần mềm và ứng dụng phổ biến — trình soạn thảo văn bản, bảng tính, trình duyệt, ngôn ngữ lập trình thông dụng — chỉ cần nêu tên khi cần. Phần mềm chuyên dụng, gói lệnh, ứng dụng mà kết quả nghiên cứu của bạn phụ thuộc vào thì cần trích theo khung: Tác giả. (Năm). Tên phần mềm (Phiên bản) [Computer software]. Đơn vị phát hành. URL. Ứng dụng di động dùng nhãn [Mobile app] và ghi kho ứng dụng ở vị trí phát hành.
Sinh viên kỹ thuật, kinh tế lượng, khoa học dữ liệu, tâm lý học thường gặp loại nguồn này trong phần phương pháp. Bài dưới đây giúp bạn phân định cái gì cần trích, ghi tác giả và phiên bản thế nào, xử lý kho mã nguồn và đoạn mã mượn trong đồ án. Tên phần mềm, tác giả trong mẫu là ví dụ giả định; nếu khoa của bạn dùng IEEE, cách ghi khác và có danh mục riêng trên Viện Dẫn.
Cần trích hay chỉ cần nêu tên
Ranh giới là phần mềm có ảnh hưởng tới kết quả hay không, và người đọc có cần biết đúng công cụ, đúng phiên bản để làm lại được không.
| Loại | Ví dụ (mô tả chung) | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Phần mềm văn phòng phổ biến | Soạn thảo văn bản, bảng tính, trình chiếu | Không trích; nêu tên nếu thật sự cần |
| Ngôn ngữ lập trình thông dụng | Ngôn ngữ dùng để viết mã phân tích | Không trích ngôn ngữ; nêu tên và phiên bản trong phần phương pháp |
| Phần mềm thống kê, mô phỏng, phân tích chuyên dụng | Phần mềm phân tích mô hình cấu trúc, mô phỏng mạch, phân tích ảnh hiển vi | Trích trong danh mục, nêu phiên bản |
| Gói lệnh, thư viện mở rộng | Gói ước lượng mô hình đa cấp, thư viện xử lý ngôn ngữ | Trích nếu kết quả phụ thuộc vào nó |
| Ứng dụng di động dùng để thu thập dữ liệu hay can thiệp | Ứng dụng đo bước chân, ứng dụng nhắc uống thuốc trong thí nghiệm | Trích, nhãn [Mobile app] |
| Công cụ trực tuyến dùng để tạo hình, khảo sát | Công cụ vẽ sơ đồ, công cụ lập bảng hỏi trực tuyến | Thường chỉ nêu tên; trích nếu là phần cốt lõi của phương pháp |
Khi phân vân, hãy hỏi: nếu người khác dùng một công cụ khác, kết quả có thể khác không? Nếu có, trích. Một bảng hỏi trực tuyến chỉ là phương tiện gửi câu hỏi, đổi công cụ không đổi dữ liệu; một phần mềm ước lượng mô hình lại có thể cho kết quả khác giữa các phiên bản, nên cần trích và nêu phiên bản.
Bốn thành phần và những chỗ khác với sách
Tác giả. Nếu tài liệu của phần mềm ghi tên người phát triển, ghi họ như tác giả cá nhân. Nếu không, ghi tổ chức hay công ty phát triển. Phần lớn gói lệnh mã nguồn mở có tệp mô tả ghi rõ danh sách tác giả; đó là nơi lấy tên, không phải trang chủ của dự án.
Năm. Năm phát hành của phiên bản bạn dùng, không phải năm phiên bản đầu tiên ra đời. Phần mềm cập nhật liên tục mà không rõ năm phát hành phiên bản thì dùng năm bạn tải về hoặc cập nhật lần cuối và nêu rõ phiên bản.
Tên và phiên bản. Tên phần mềm in nghiêng, số phiên bản trong ngoặc đơn, không in nghiêng. Ghi đúng cách nhà phát triển đánh số, kể cả số phụ: phiên bản 4.2.1 khác 4.2 ở chỗ có thể đã sửa một lỗi tính toán.
Nhãn và nơi phát hành. Nhãn [Computer software] cho phần mềm máy tính, [Mobile app] cho ứng dụng di động. Nơi phát hành là công ty hoặc tổ chức phát hành; bỏ đi nếu trùng tác giả. Với ứng dụng di động, APA 7 ghi tên kho ứng dụng ở vị trí này vì đó là nơi người đọc tìm thấy ứng dụng.
URL. Địa chỉ trang tải hoặc trang giới thiệu phần mềm. Nếu phần mềm có DOI, như nhiều gói lệnh được lưu trữ ở kho dữ liệu nghiên cứu, ưu tiên DOI.
Mẫu danh mục theo từng loại
Các mẫu là ví dụ giả định; tên phần mềm, tác giả, đơn vị đều tự đặt. “Tên kho ứng dụng” và “Tên dịch vụ lưu trữ mã” là chỗ bạn ghi tên thật của nơi phát hành.
- Phần mềm chuyên dụng của công ty: Công ty Phân tích Định lượng X. (2024). PhanTichMoHinh (Version 6.1) [Computer software]. URL
- Gói lệnh có tác giả cá nhân: Hoang, T., & Vu, N. (2023). multilevelVN: Tools for multilevel models with survey weights (Version 1.4.2) [Computer software]. Kho Gói Lệnh X. URL
- Ứng dụng di động: Nhóm Nghiên cứu Sức khoẻ Học đường X. (2025). NhacNgu (Version 2.0) [Mobile app]. Tên kho ứng dụng. URL
- Kho mã nguồn: Phan, D. (2024). flood-sensor-firmware (Version 0.9) [Computer software]. Tên dịch vụ lưu trữ mã. URL
- Phần mềm có DOI: Le, A. (2022). ImageCount: Automated cell counting for microscopy images (Version 3.0) [Computer software]. Kho Dữ liệu Nghiên cứu X. doi.org/10.xxxx/xxxxx
Trong bài, trích như mọi nguồn: (Hoang & Vu, 2023), (Nhóm Nghiên cứu Sức khoẻ Học đường X, 2025). Phần phương pháp nên nêu luôn phiên bản trong câu văn, ví dụ “mô hình được ước lượng bằng gói multilevelVN phiên bản 1.4.2 (Hoang & Vu, 2023)”, để người đọc không phải lật danh mục mới biết.
Kho mã nguồn: trích dự án, không trích trang của người dùng
Khi bạn dùng mã từ một kho mã nguồn công khai, thứ cần trích là chính dự án: tên kho, người hoặc nhóm phát triển, phiên bản hay bản phát hành bạn dùng. Đừng trích trang cá nhân của lập trình viên hay trang tổng của dịch vụ lưu trữ mã; người đọc cần vào đúng dự án.
Nhiều dự án có tệp hướng dẫn trích dẫn riêng, thường tên là CITATION hoặc mục “Cách trích dẫn” trong tệp giới thiệu. Đọc tệp đó trước: nó cho biết tác giả nào nhóm phát triển muốn ghi, có DOI không, và có bài báo nào nhóm muốn bạn trích kèm không. Nếu dự án có cả bài báo mô tả phương pháp và phần mềm, nhiều nhóm mong được trích cả hai — bài báo cho ý tưởng, phần mềm cho công cụ.
Kho mã không có số phiên bản mà chỉ có các lần cập nhật thì ghi mã định danh của lần cập nhật bạn dùng trong câu văn ở phần phương pháp, vì danh mục APA không có chỗ thật tự nhiên cho chi tiết này. Năm trong danh mục lấy theo lần cập nhật đó. Cách làm này giúp người khác lấy đúng trạng thái mã như lúc bạn chạy.
Mã mượn trong đồ án: ghi nguồn ở hai nơi
Với đồ án ngành công nghệ, mượn một đoạn mã từ tài liệu, diễn đàn hay kho mã là chuyện bình thường; không ghi nguồn mới là vấn đề liêm chính. Cách làm gọn:
- Đặt chú thích ngay trên đoạn mã mượn trong tệp nguồn: lấy từ đâu (tên dự án hoặc tên bài, tác giả), ngày lấy, bạn đã sửa gì.
- Kiểm giấy phép của mã gốc: một số giấy phép yêu cầu giữ nguyên thông báo bản quyền khi dùng lại, một số giới hạn việc dùng trong sản phẩm đóng.
- Trong báo cáo đồ án, nhắc tới đoạn mã mượn ở phần mô tả hiện thực và trích nguồn theo kiểu trích dẫn của báo cáo.
- Đưa nguồn vào danh mục tài liệu tham khảo nếu nó là thư viện, dự án hay tài liệu có tên; đoạn trả lời ngắn trên diễn đàn có thể trích như bài diễn đàn.
- Nếu bạn dùng công cụ AI hỗ trợ viết mã, khai báo theo quy định của học phần; đó là chuyện khác với trích dẫn mã của người khác.
Ghi nguồn trong chú thích mã không thay cho trích dẫn trong báo cáo. Hội đồng đọc báo cáo, ít khi đọc từng tệp mã; ngược lại, người bảo trì mã sau này đọc chú thích chứ không đọc báo cáo. Hai nơi phục vụ hai người đọc khác nhau.
Nêu phần mềm trong phần phương pháp cho đủ
Kể cả khi một phần mềm không cần vào danh mục, phần phương pháp vẫn nên nêu đủ để người khác làm lại. Với phân tích thống kê, nêu phần mềm, phiên bản, và thủ tục hay lệnh chính đã dùng; với mô phỏng, nêu phần mềm, phiên bản và các tham số quan trọng; với xử lý ảnh, nêu phần mềm và các bước xử lý.
Nhiều khoá luận chỉ viết “số liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê” rồi bỏ qua. Câu đó không cho người chấm biết gì. Viết cụ thể hơn, ví dụ giả định: “Hồi quy logistic được ước lượng bằng phần mềm PhanTichMoHinh phiên bản 6.1 (Công ty Phân tích Định lượng X, 2024), sai số chuẩn điều chỉnh theo cụm trường học.” Một câu như vậy vừa trích dẫn, vừa nói rõ phương pháp.
Nếu bạn viết mã riêng để phân tích, nhiều trường và tạp chí khuyến khích công bố mã kèm khoá luận hoặc trong kho mã công khai, rồi tự trích mã của mình. Trước khi công bố, xoá mọi thông tin đăng nhập, khoá truy cập và dữ liệu cá nhân còn sót trong mã.
Lỗi hay gặp khi trích phần mềm
Những lỗi dưới đây hay xuất hiện ở phần phương pháp của khoá luận và đồ án; phần lớn đến từ việc chép mẫu sách sang cho phần mềm.
- Trích cả trình soạn thảo, bảng tính. Danh mục dài thêm mà không giúp gì. Bỏ các mục phần mềm phổ biến, giữ lại phần mềm thật sự ảnh hưởng tới kết quả.
- Thiếu số phiên bản. Đây là thông tin quan trọng nhất với phần mềm vì kết quả có thể đổi giữa các phiên bản. Mở mục “Giới thiệu” hay “Thông tin phiên bản” trong phần mềm để lấy đúng số.
- Ghi năm phát hành phiên bản đầu tiên. Phần mềm ra đời từ lâu nhưng bạn dùng phiên bản mới; năm trong danh mục là năm của phiên bản bạn dùng.
- Quên nhãn [Computer software] hoặc [Mobile app]. Thiếu nhãn, người đọc tưởng tên phần mềm in nghiêng là tên sách.
- Trích trang chủ công ty thay vì phần mềm. Mục trong danh mục phải là phần mềm cụ thể, có tên, có phiên bản; trang chủ công ty không cho người đọc biết bạn dùng công cụ nào.
- Nêu phần mềm trong danh mục nhưng không nhắc trong bài. Mọi mục trong danh mục phải có ít nhất một lần trích trong bài; với phần mềm, chỗ tự nhiên nhất là phần phương pháp.
Một lỗi nữa thuộc về liêm chính hơn định dạng: dùng phần mềm bẻ khoá để làm phân tích rồi trích như bình thường. Trường và hội đồng có thể không hỏi, nhưng đó là vi phạm bản quyền; nhiều trường có giấy phép phần mềm cho sinh viên, hoặc có phần mềm mã nguồn mở làm được việc tương đương.
Câu hỏi thường gặp
Có cần trích ngôn ngữ lập trình mình dùng không?
APA 7 không yêu cầu trích các ngôn ngữ lập trình thông dụng. Bạn nêu tên và phiên bản trong phần phương pháp. Một số cộng đồng phát triển ngôn ngữ thống kê mã nguồn mở lại có hướng dẫn trích dẫn riêng và mong được trích; nếu khoa hoặc tạp chí khuyến khích, làm theo.
Phiên bản dùng thử hay bản miễn phí có ghi khác không?
Ghi phiên bản như nhà phát triển đánh số; bản dùng thử thường có cùng số phiên bản với bản đầy đủ. Nếu bản miễn phí thiếu tính năng ảnh hưởng tới phân tích, nêu điều đó trong phần phương pháp. Không cần ghi loại giấy phép bạn đang dùng vào danh mục.
Ứng dụng có cả bản di động và bản trên máy tính thì trích bản nào?
Trích đúng bản bạn dùng. Hai bản có thể khác tính năng, khác phiên bản và khác nơi phát hành; ứng dụng di động ghi kho ứng dụng, bản máy tính ghi đơn vị phát hành. Nếu dùng cả hai, trích cả hai hoặc chọn bản chính và nêu bản kia trong câu văn.
Phần mềm đã ngừng phát triển, trang tải không còn thì trích thế nào?
Ghi đầy đủ tác giả, năm, tên, phiên bản, đơn vị phát hành; bỏ URL nếu không còn địa chỉ nào hoạt động, hoặc dùng bản lưu trữ nếu có. Nêu trong phần phương pháp rằng phần mềm không còn được phát triển, để người đọc hiểu vì sao khó tìm.
Có phải xin phép tác giả gói lệnh mã nguồn mở trước khi dùng không?
Thường không cần xin phép nếu bạn dùng đúng điều kiện của giấy phép; giấy phép chính là sự cho phép. Việc cần làm là đọc giấy phép, tuân thủ điều kiện như giữ thông báo bản quyền, và trích dẫn theo cách nhóm phát triển yêu cầu.
Tự viết một ứng dụng nhỏ cho đồ án thì có trích chính nó không?
Không cần trích ứng dụng của chính bạn trong đồ án mô tả ứng dụng đó. Nếu sau này bạn dùng ứng dụng đó trong một nghiên cứu khác và đã công bố nó ở kho mã có phiên bản, bạn trích nó như mọi phần mềm, với bạn là tác giả.