Khi bạn đọc một cuốn sách đã dịch sang tiếng Việt, APA 7 yêu cầu dẫn chính bản dịch đó: tác giả gốc, năm của bản dịch, tên sách bản dịch, người dịch trong ngoặc sau tên sách, nhà xuất bản của bản dịch, rồi ghi năm nguyên tác ở cuối mục. Trong bài, sách dịch được trích với hai năm, năm nguyên tác trước, năm bản dịch sau, cách nhau dấu gạch chéo.
Sách dịch chiếm phần lớn tài liệu nền trong các ngành xã hội, kinh tế, tâm lý học ở Việt Nam, nên quy tắc này dùng gần như trong mọi tiểu luận. Bài này đi qua khuôn đầy đủ, cách tìm năm nguyên tác trên sách tiếng Việt, cách xử lý khi bạn tự dịch một đoạn từ bản gốc, và khi nguồn gốc là tiếng Pháp, tiếng Trung hay tiếng Nhật. Tác giả, người dịch và tên sách đều là ví dụ giả định.
Đọc bản nào thì dẫn bản đó
Nguyên tắc nền của mọi kiểu trích dẫn là ghi nguồn mà bạn thật sự đã đọc. Nếu bạn đọc bản tiếng Việt, những câu bạn trích là lời của người dịch đặt vào miệng tác giả, số trang bạn ghi là số trang của bản dịch, và lựa chọn từ ngữ đã qua một lớp diễn giải. Dẫn bản gốc trong khi chỉ đọc bản dịch là ghi sai nguồn, và người chấm có bản gốc trong tay sẽ phát hiện ngay vì số trang không khớp.
Ngược lại, nếu bạn đọc bản gốc tiếng Anh, bạn dẫn bản gốc, kể cả khi trên thị trường đã có bản tiếng Việt. Có sinh viên dẫn bản tiếng Việt cho “dễ đọc” với hội đồng; làm vậy sai vì bạn chưa đọc bản đó, và có thể bản dịch đã chọn chữ khác hẳn với điều bạn hiểu từ bản gốc.
Có trường hợp bạn đọc cả hai: đọc bản dịch để nắm ý, rồi tra bản gốc ở những đoạn quan trọng. Lúc đó, mỗi chỗ trích trong bài dẫn đúng bản mà câu đó lấy ra, và danh mục có thể có cả hai mục. Nhiều người hướng dẫn ưa cách làm này với các tác phẩm kinh điển, vì nó cho thấy bạn đã kiểm thuật ngữ ở bản gốc.
Cách làm trên áp dụng cho cả sách dịch từ tiếng Việt sang tiếng Anh, chẳng hạn một tác phẩm văn học Việt có bản dịch tiếng Anh mà bạn đọc khi viết bài bằng tiếng Anh. Bạn dẫn bản tiếng Anh, ghi người dịch, và ghi năm tác phẩm tiếng Việt ra đời ở cuối mục.
Khuôn và mẫu cho sách dịch
Khuôn APA 7: Họ tác giả, A. A. (Năm bản dịch). Tên sách bản dịch (B. B. Họ người dịch, Trans.). Nhà xuất bản bản dịch. (Original work published Năm nguyên tác). Người dịch ghi chữ cái đầu trước họ, ngăn với chữ “Trans.” bằng dấu phẩy. Ngoặc cuối cùng không có dấu chấm sau ngoặc đóng.
Ví dụ giả định khi viết bài tiếng Anh: Lindqvist, E. (2018). The quiet market: Trade and trust in small towns (R. Moreau, Trans.). Harbor Line Press. (Original work published 1996). Ở đây cuốn sách gốc viết bằng tiếng Thuỵ Điển năm 1996, bản tiếng Anh ra năm 2018.
Ví dụ giả định cho bài tiếng Việt theo cách Việt hoá mà nhiều trường dùng: Lindqvist, E. (2020). Thị trường lặng lẽ: Buôn bán và lòng tin ở thị trấn nhỏ (Lâm Thu Hà, Người dịch). Nhà xuất bản Tri thức V. (Nguyên tác xuất bản năm 1996). Biến thể khác cũng hay gặp là ghi “(Lâm Thu Hà dịch)” sau tên sách. Tên người dịch Việt viết đầy đủ hay viết tắt phụ thuộc vào cách trường bạn ghi tên tác giả Việt; xem bài tên tác giả ở danh mục riêng.
Tên tác giả gốc giữ theo cách in trên bản dịch. Nhiều sách dịch tiếng Việt phiên âm tên tác giả, chẳng hạn ghi một tên Nga theo cách đọc tiếng Việt. APA không quy định riêng cho chuyện này; cách an toàn là ghi tên như trên trang tên sách bản dịch, và nếu bạn dẫn cả bản gốc của cùng tác giả, cân nhắc ghi theo chữ Latinh để người đọc nhận ra đó là một người.
Sách dịch đồng thời có người biên tập hoặc người giới thiệu thì ghi vai trò người dịch như trên, còn người giới thiệu không vào danh mục trừ khi bạn dẫn chính phần giới thiệu đó.
Hai năm trong trích dẫn trong bài
Trong bài, sách dịch mang hai năm để người đọc biết tư tưởng đó xuất hiện từ khi nào, còn bản họ có thể mượn là bản năm nào. Bảng dưới đưa các dạng cho cuốn sách giả định ở trên.
| Dạng trích | Ví dụ giả định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngoặc, diễn giải | (Lindqvist, 1996/2020) | Năm nguyên tác trước, năm bản dịch sau, gạch chéo không khoảng trắng |
| Ngoặc, trích nguyên văn | (Lindqvist, 1996/2020, tr. 54) | Số trang là trang của bản dịch bạn đọc |
| Nhắc tên trong câu | Lindqvist (1996/2020) cho rằng… | Hai năm đi ngay sau tên |
| Không rõ năm nguyên tác | (Lindqvist, 2020) | Bỏ hẳn phần gạch chéo và bỏ ngoặc cuối trong danh mục |
Cách viết hai năm cũng dùng cho sách in lại sau nhiều năm và cho tác phẩm kinh điển xuất bản lại, không chỉ cho sách dịch. Điểm chung là có một năm gốc và một năm của bản bạn đọc.
Khi sắp xếp danh mục, sách dịch được xếp theo vần tên tác giả gốc như mọi mục khác. Năm trong danh mục là năm bản dịch; năm nguyên tác chỉ xuất hiện ở ngoặc cuối mục, không ảnh hưởng tới thứ tự khi một tác giả có nhiều cuốn. Nếu trường bạn có quy định khác về thứ tự, theo quy định đó.
Tìm năm nguyên tác trên sách tiếng Việt
Sách dịch xuất bản hợp pháp ở Việt Nam thường in thông tin nguyên tác, nhưng không phải lúc nào cũng ở chỗ dễ thấy. Thử lần lượt các chỗ sau.
- Trang bản quyền: tìm dòng có tên sách nguyên bản, năm bản quyền gốc kèm ký hiệu bản quyền, tên nhà xuất bản gốc.
- Trang tên sách phụ ở mặt sau trang tên: một số nhà xuất bản in tên sách gốc và năm ở đây bằng chữ nhỏ.
- Lời người dịch hoặc lời giới thiệu: người dịch thường nói bản gốc ra đời năm nào và dịch theo lần xuất bản nào.
- Nếu cuốn gốc có nhiều lần xuất bản, chọn năm của lần xuất bản mà bản dịch dựa vào, không chọn năm của lần đầu nếu người dịch đã nói rõ dịch theo bản sau.
- Không tìm được ở đâu thì không đoán. Ghi bản dịch không kèm năm nguyên tác và trích trong bài với một năm.
Đừng lấy năm nguyên tác từ một danh mục khác hay từ một trang tóm tắt sách trên mạng mà không đối chiếu. Năm sai lệch vài năm là lỗi rất hay lan truyền, vì người sau chép của người trước. Nếu bạn buộc phải dùng nguồn bên ngoài để tra, hãy dùng trang thông tin của nhà xuất bản gốc hoặc mục lục thư viện quốc gia của nước đó, rồi ghi chú trong bảng ghi chép của mình để khi cần còn kiểm lại.
Tự dịch một đoạn từ bản gốc: diễn giải chứ không phải trích nguyên văn
Khi bài viết bằng tiếng Việt mà bạn đọc bản gốc tiếng Anh, bạn sẽ phải tự chuyển ý sang tiếng Việt. APA coi lời bạn tự dịch là một dạng diễn giải, vì câu tiếng Việt đó là lựa chọn từ ngữ của bạn, không phải của tác giả. Bạn không cần đặt nó trong ngoặc kép như trích nguyên văn, nhưng nên ghi số trang của bản gốc để người đọc đối chiếu.
Ví dụ giả định: Theo Harlow (2019, p. 88), người dân đô thị đánh giá chất lượng khu phố qua khoảng cách đi bộ tới chợ nhiều hơn qua diện tích công viên. Câu này là bạn dịch ý, không phải lời nguyên văn, và người đọc biết điều đó vì không có ngoặc kép.
Nếu bạn muốn người đọc thấy đúng chữ của tác giả, chẳng hạn khi phân tích một thuật ngữ, cách rõ nhất là để nguyên câu tiếng Anh trong ngoặc kép kèm số trang, rồi đưa bản dịch của bạn ngay sau đó, ghi rõ đó là bản dịch của bạn. Nhiều trường chấp nhận cụm như “người viết dịch” đặt trong ngoặc sau câu dịch. Cách ghi cụ thể khác nhau giữa các trường, nên kiểm mẫu trình bày trước khi dùng nhiều lần.
Không có trường hợp nào bạn được đặt câu tự dịch trong ngoặc kép rồi ghi như đó là lời nguyên văn của bản tiếng Việt đã xuất bản. Đó là gán cho người dịch chuyên nghiệp những chữ họ chưa từng viết.
Nguyên tác không phải tiếng Anh và các lỗi hay gặp
Bạn đọc bản gốc tiếng Pháp, tiếng Đức, tiếng Trung. APA yêu cầu giữ tên sách bằng ngôn ngữ gốc và thêm bản dịch tên sách trong ngoặc vuông ngay sau, để người đọc hiểu sách nói về gì. Với chữ không phải Latinh, cẩm nang dùng dạng chuyển tự Latinh. Bài tiếng Việt thì dịch tên sách sang tiếng Việt trong ngoặc vuông; nhiều trường làm vậy, một số không yêu cầu.
Ghi người dịch ở vị trí tác giả. Người dịch không phải tác giả. Đặt họ ở vị trí tác giả làm sắp xếp danh mục sai và làm mất tên người viết.
Thiếu ngoặc nguyên tác ở cuối mục nhưng trong bài lại có hai năm. Hai năm trong bài phải khớp với ngoặc cuối mục. Có cái này mà thiếu cái kia là danh mục và bài lệch nhau.
Đặt năm bản dịch trước năm nguyên tác. Thứ tự luôn là năm gốc trước, năm bản đọc sau, cả trong bài lẫn trong danh mục.
Dùng số trang của bản gốc khi trích bản dịch. Số trang đi theo bản bạn đọc. Trích câu tiếng Việt thì ghi trang bản tiếng Việt.
Một tác phẩm có nhiều bản dịch tiếng Việt. Các tác phẩm kinh điển thường có hai ba bản dịch của những người dịch khác nhau, ra ở những năm khác nhau. Chúng là những nguồn khác nhau: chữ khác, số trang khác, đôi khi cách hiểu thuật ngữ cũng khác. Ghi đúng người dịch và năm của bản bạn cầm; nếu bạn so sánh hai bản dịch trong bài, mỗi bản là một mục riêng và năm thứ hai trong ngoặc trích dẫn sẽ phân biệt chúng.
Câu hỏi thường gặp
Bài tiếng Việt viết chữ “Trans.” hay “Người dịch”?
Cẩm nang gốc viết “Trans.” cho tiếng Anh. Nhiều trường Việt Nam chuyển thành “Người dịch” hoặc ghi “dịch” sau tên người dịch. Cách nào cũng được nếu đúng mẫu của trường và thống nhất cho mọi sách dịch trong danh mục.
Không tìm thấy năm nguyên tác thì có ghi “không rõ năm” không?
Không cần. Bạn chỉ bỏ phần ngoặc nguyên tác ở cuối mục và trích trong bài với một năm của bản dịch. Ghi chú “không rõ năm” cho nguyên tác chỉ làm mục rối mà không giúp người đọc tìm sách.
Sách dịch có hai người dịch thì ghi thế nào?
Ghi cả hai trong ngoặc sau tên sách, nối bằng dấu &, theo đúng thứ tự trên sách, ví dụ giả định (R. Moreau & L. Ferrand, Trans.). Bài tiếng Việt thay chữ chỉ vai trò theo mẫu Việt hoá của trường.
Bản dịch có người hiệu đính, có cần ghi vào danh mục?
Khuôn APA không có chỗ riêng cho người hiệu đính. Phần lớn trường không yêu cầu ghi, một số cho ghi cạnh người dịch. Nếu khoa không quy định, bạn có thể bỏ, nhưng giữ cách làm thống nhất cho mọi sách dịch.
Tự dịch một câu từ bản gốc thì có được đặt trong ngoặc kép?
Theo APA, câu bạn tự dịch được coi là diễn giải nên không đặt trong ngoặc kép như lời nguyên văn. Nếu muốn giữ chữ của tác giả, để câu gốc trong ngoặc kép rồi đưa bản dịch của bạn kèm ghi chú theo mẫu của trường.
Đọc bản dịch nhưng muốn dẫn bản gốc cho uy tín, có được không?
Không nên. Danh mục phải ghi đúng nguồn bạn đã đọc. Nếu muốn dẫn bản gốc, hãy tìm và đọc bản gốc ở những đoạn bạn dùng, rồi dẫn từng chỗ theo đúng bản đã đọc.