Trích dẫn trong bài và danh mục tài liệu tham khảo phải khớp nhau từng nguồn một: mỗi tác giả và năm ghi trong bài có đúng một mục tương ứng trong danh mục, và mỗi mục trong danh mục được trích ít nhất một lần trong bài. Với kiểu đánh số như IEEE, con số trong ngoặc vuông phải chỉ đúng mục mang số đó. Khi một trong hai chiều đứt, người chấm coi đó là lỗi truy vết, và với luận văn, hội đồng có thể yêu cầu sửa trước khi nộp lưu chiểu.
Lệch hiếm khi do cẩu thả một lần; thường do bài được viết qua nhiều bản, mỗi lần thêm bớt đoạn mà danh mục không chạy theo. Bài này chỉ ra năm kiểu lệch hay gặp, vì sao chúng sinh ra, và một cách đối chiếu hai chiều bằng bảng tính mà bạn làm được trong một buổi cho bài một trăm trang. Ví dụ dùng tác giả giả định.
Vì sao bài viết càng dài, càng nhiều bản sửa thì càng dễ lệch
Một khóa luận thường qua ít nhất ba bản: bản đề cương, bản nộp người hướng dẫn, bản nộp hội đồng. Giữa các bản, bạn cắt bớt mục tổng quan cho gọn, chuyển một đoạn từ chương hai sang chương bốn, thay một nguồn cũ bằng nguồn mới hơn. Mỗi thao tác đó chạm vào trích dẫn trong bài, nhưng danh mục nằm ở cuối tệp, ít khi được mở ra cùng lúc. Kết quả là danh mục còn những “nguồn ma” — mục không còn ai trích — và bài có những “trích dẫn mồ côi” — nguồn không có mục tương ứng.
Nguyên nhân thứ hai là ghép bài nhóm. Mỗi thành viên viết một chương với danh mục riêng, người tổng hợp nối các danh mục lại, xoá những mục trùng tên, nhưng không biết hai bạn đã ghi cùng một cuốn sách với năm khác nhau vì người này dùng bản in đầu, người kia dùng bản tái bản. Nguyên nhân thứ ba là chép ý từ bản nháp cũ hoặc từ tiểu luận môn trước sang mà quên mang theo nguồn.
Hiểu nguyên nhân giúp bạn biết nên soát ở đâu: những mục đã bị cắt hoặc chuyển chỗ, những chương do người khác viết, và những đoạn bạn tái sử dụng. Ba chỗ đó chiếm phần lớn lỗi lệch.
Năm kiểu lệch hay gặp và dấu hiệu nhận ra
Trích dẫn mồ côi. Trong bài có “(Phạm Văn D, 2017)” nhưng danh mục không có tác giả Phạm Văn D. Người chấm tra danh mục không thấy, sẽ nghi bạn bịa nguồn hoặc chép trích dẫn từ tài liệu khác. Đây là kiểu nặng nhất trong năm kiểu.
Nguồn ma. Danh mục có mục của Hoàng Thị E (2015) nhưng tìm cả bài không thấy chỗ nào trích. Theo APA 7, danh mục tài liệu tham khảo chỉ gồm nguồn được trích, nên đây là mục thừa. Một số người cố ý để lại để danh mục trông dài — chuyện này bàn ở bài riêng về danh mục “độn”.
Lệch năm. Trong bài ghi 2019, danh mục ghi 2021. Thường do đổi sang bản tái bản, hoặc do ghi năm trực tuyến lẫn với năm in của bài báo. APA 7 có hướng dẫn cụ thể cho từng trường hợp; điều quan trọng là hai chỗ trùng nhau và trùng với tài liệu bạn đang cầm.
Lệch tên. Trong bài “Vũ Văn G và cộng sự”, danh mục người đứng đầu lại là tác giả khác vì bạn sắp sai thứ tự tác giả. Hoặc tên viết khác dấu, khác chữ đệm. Người tra danh mục theo vần sẽ không tìm thấy.
Cùng tác giả, cùng năm mà không phân biệt. Bạn trích hai bài của Đỗ Văn H cùng năm 2020 nhưng cả hai đều ghi “(Đỗ Văn H, 2020)”. Theo APA 7, phải thêm chữ cái sau năm — 2020a, 2020b — cả trong bài lẫn danh mục, xếp theo vần tên bài. Thiếu chữ cái thì người đọc không biết câu nào ứng với bài nào.
Cách đối chiếu hai chiều bằng bảng tính trong một buổi
Đối chiếu bằng mắt từ đầu tới cuối bài một trăm trang gần như chắc chắn sót. Cách dưới đây biến việc soát thành một bảng có hai cột so với nhau, làm được bằng bất kỳ phần mềm bảng tính nào.
- Dùng chức năng tìm kiếm của trình soạn thảo, tìm dấu ngoặc mở và năm (hoặc ngoặc vuông với kiểu đánh số), chép mọi trích dẫn trong bài sang cột A của bảng tính, mỗi dòng một trích dẫn, kèm số trang bài của bạn ở cột B. Nhớ chép cả trích dẫn dạng kể tên trong câu như “Nguyễn Văn A (2021) cho rằng”.
- Chuẩn hoá cột A: chỉ giữ tên tác giả đầu và năm, bỏ số trang trích, ví dụ “Nguyễn Văn A 2021”. Sau đó lọc trùng để có danh sách nguồn duy nhất trong bài.
- Chép danh mục tài liệu tham khảo sang cột D, mỗi mục một dòng; ở cột E tách ra đúng dạng chuẩn hoá như cột A.
- So cột A với cột E: dòng nào ở A không có ở E là trích dẫn mồ côi; dòng nào ở E không có ở A là nguồn ma. Hàm đếm hoặc tô màu trùng lặp có sẵn trong bảng tính làm việc này trong vài giây.
- Với mỗi dòng lệch, quay về số trang ở cột B để sửa trong bài, hoặc quyết định xoá mục khỏi danh mục. Ghi lại quyết định ở cột F để người cùng nhóm hoặc người hướng dẫn biết bạn đã làm gì.
- Chạy lại từ bước một sau khi sửa. Lượt thứ hai thường chỉ còn vài dòng, chủ yếu là lệch chính tả tên.
Nếu bạn quản lý nguồn bằng phần mềm có chèn trích dẫn tự động, lệch kiểu mồ côi ít xảy ra hơn, nhưng lệch vẫn sinh ra khi bạn dán đoạn văn từ tệp khác hoặc gõ tay một trích dẫn. Đối chiếu hai chiều vẫn đáng làm một lần trước khi nộp, dù dùng công cụ gì.
Gặp lệch thì sửa bên nào: bảng quyết định
Khi hai chỗ không khớp, câu hỏi khó là nên tin bên nào. Nguyên tắc chung: tin tài liệu bạn đang cầm trong tay, không tin trí nhớ hay bản nháp cũ. Bảng dưới gợi ý cách xử lý từng trường hợp.
| Tình huống | Kiểm gì trước | Sửa thế nào |
|---|---|---|
| Trích dẫn mồ côi, bạn còn giữ tài liệu | Mở tài liệu, xác nhận ý trong bài đúng là của nguồn đó | Thêm mục vào danh mục theo đúng tài liệu đang cầm |
| Trích dẫn mồ côi, không còn tìm được tài liệu | Có nguồn khác nói cùng ý mà bạn đọc được không | Thay bằng nguồn đọc được; không có thì bỏ ý đó hoặc viết thành nhận định của bạn có lập luận |
| Nguồn ma | Tìm tên tác giả trong toàn bài, kể cả bảng, hình, chú thích | Không thấy chỗ trích thì xoá khỏi danh mục |
| Lệch năm | Năm trên trang bản quyền của bản bạn đọc | Sửa cả hai chỗ theo bản đó |
| Lệch tên hoặc thứ tự tác giả | Trang đầu bài báo hoặc trang tên sách | Giữ đúng thứ tự tác giả như nguồn in, sửa cả hai chỗ |
| Hai bài cùng tác giả cùng năm | Tên hai bài để xếp vần | Thêm a, b sau năm ở cả bài và danh mục |
Trường hợp thứ hai trong bảng là chỗ nhiều người chọn sai: giữ trích dẫn rồi tự dựng một mục danh mục từ trí nhớ. Mục dựng từ trí nhớ dễ sai năm, sai tên tạp chí, và nếu người chấm tra không thấy thì nghi ngờ lan sang cả bài.
Lệch ở bài đánh số kiểu IEEE và Vancouver
Với kiểu đánh số, cái khớp không phải tên và năm mà là con số. IEEE đánh số theo thứ tự nguồn xuất hiện lần đầu trong bài; Vancouver cũng đánh số theo thứ tự trích lần đầu. Vì vậy khi bạn chuyển một đoạn có trích dẫn từ chương bốn lên chương hai, mọi con số phía sau có thể phải đánh lại. Nếu đánh số tay, đây là chỗ sinh lỗi nhiều nhất: số [12] trong bài giờ chỉ vào một mục hoàn toàn khác.
Dấu hiệu nhận ra: đọc một câu có số [7], mở mục [7] trong danh mục, thấy nội dung không liên quan. Cách soát nhanh là chọn ngẫu nhiên mười trích dẫn rải khắp bài, kiểm từng cái; nếu có một cái lệch thì gần như chắc chắn có lệch dây chuyền, phải đánh lại toàn bộ từ chỗ đầu tiên bị sai.
Cách phòng tốt nhất là không đánh số tay khi bài còn đang sửa: dùng tính năng chèn trích dẫn và danh mục của trình soạn thảo hoặc phần mềm quản lý nguồn, để con số tự cập nhật. Nếu buộc phải đánh tay, hãy hoàn tất cấu trúc chương trước rồi mới đánh số một lần ở cuối, và ghi số tạm bằng tên tác giả trong lúc viết.
Phòng lệch từ lúc bắt đầu: một bảng nguồn duy nhất
Mọi kiểu lệch trên đều có chung gốc: thông tin nguồn tồn tại ở nhiều nơi — trong ghi chép, trong bản nháp, trong danh mục — và các nơi đó không cập nhật cùng nhau. Cách phòng đơn giản là có một bảng nguồn duy nhất ngay từ ngày đầu, mỗi nguồn một dòng với các cột tác giả, năm, tên, nơi xuất bản, trang đã dùng, và một cột “đang trích ở mục nào”.
Khi viết, bạn chỉ chép thông tin nguồn từ bảng đó ra. Khi xoá một đoạn, bạn xoá luôn tên mục trong cột “đang trích ở mục nào”; dòng nào cột đó trống tức là nguồn không còn được dùng. Khi ghép bài nhóm, cả nhóm dùng chung một bảng thay vì nối danh mục ở bước cuối, nên hai bản in khác năm của cùng một cuốn sách lộ ra ngay từ đầu.
Cách tổ chức bảng nguồn chi tiết hơn — cột nào cần có, ghi chép từng loại nguồn ra sao — thuộc chuyên mục lập danh mục tài liệu tham khảo trên trang này. Ở đây chỉ cần nhớ: danh mục cuối bài nên là thứ được sinh ra từ bảng nguồn, không phải thứ được gõ riêng song song với bài.
Câu hỏi thường gặp
Trao đổi cá nhân với giảng viên có phải đưa vào danh mục không?
Theo APA 7, trao đổi cá nhân như thư điện tử, cuộc trò chuyện không lưu trữ công khai chỉ ghi trong bài kèm ngày, không đưa vào danh mục vì người đọc không truy cập được. Phỏng vấn trong khuôn khổ nghiên cứu của bạn thì là dữ liệu, trình bày ở phần phương pháp.
Danh mục có nguồn chỉ được trích trong phụ lục thì có tính là nguồn ma không?
Không. Phụ lục là một phần của bài, nguồn trích trong phụ lục vẫn đưa vào danh mục tài liệu tham khảo chung. Khi đối chiếu hai chiều, nhớ quét cả phụ lục, chú thích bảng và hình, không chỉ phần thân bài.
Bài có hai danh mục tiếng Việt và tiếng nước ngoài thì đối chiếu thế nào?
Cách làm không đổi: gộp hai danh mục vào cột so sánh, đối chiếu xong mới tách lại theo ngôn ngữ. Nhiều trường quy định tách danh mục theo ngôn ngữ, nhưng nguyên tắc mỗi trích dẫn có một mục và ngược lại vẫn áp cho cả hai phần.
Phần mềm quản lý nguồn có chắc chắn không bao giờ lệch không?
Không. Phần mềm chỉ giữ khớp những trích dẫn chèn qua nó. Trích dẫn gõ tay, đoạn dán từ tệp khác, hoặc trường hợp xoá liên kết trường dữ liệu trước khi nộp đều có thể gây lệch. Đối chiếu một lượt cuối vẫn cần thiết.
Người hướng dẫn yêu cầu bỏ một nguồn thì sửa ở những đâu?
Tìm mọi chỗ trích nguồn đó trong bài, kể cả bảng và phụ lục, rồi thay bằng nguồn khác hoặc viết lại ý. Sau đó mới xoá mục khỏi danh mục, và với kiểu đánh số thì đánh lại số cho các nguồn phía sau.
Có cần đối chiếu lại sau khi người hướng dẫn đã duyệt bản trước không?
Cần. Mỗi lần sửa theo góp ý đều có thể sinh lệch mới, nhất là khi cắt hoặc chuyển đoạn. Lượt đối chiếu sau khi sửa thường nhanh vì phần lớn đã khớp, nhưng đó là lượt bắt lỗi trước khi bài đến tay hội đồng.