Trong danh mục APA 7, tiêu đề của tác phẩm như sách, bài báo, báo cáo, trang web được viết hoa kiểu câu: chỉ viết hoa chữ đầu tiên, chữ đầu sau dấu hai chấm và tên riêng. Tên tạp chí, tên ấn phẩm định kỳ thì viết hoa kiểu tiêu đề: viết hoa các từ chính. Hai kiểu đi cùng nhau trong một mục, và lẫn hai kiểu là lỗi định dạng phổ biến nhất của danh mục tiếng Anh.
Tiêu đề tiếng Việt vốn đã được viết theo kiểu câu nên ít sai hơn, nhưng lại có lỗi riêng: viết hoa mọi chữ đầu từ theo thói quen trang bìa, hoặc viết thường tên riêng, tên cơ quan. Bài này tách rõ hai kiểu viết hoa, quy tắc cho từ ngắn và chữ viết tắt, rồi so với MLA, IEEE, Chicago.
Viết hoa kiểu câu và kiểu tiêu đề khác nhau ở đâu
Viết hoa kiểu câu, trong tài liệu tiếng Anh gọi là sentence case, là viết như một câu văn bình thường: chữ cái đầu tiên của tiêu đề viết hoa, các chữ sau viết thường, trừ tên riêng, chữ viết tắt vốn viết hoa và chữ đầu của phụ đề. Ví dụ giả định: Climate risk and rice farming: Evidence from the Mekong Delta. Chữ Climate viết hoa vì đứng đầu, Evidence viết hoa vì đứng đầu phụ đề sau dấu hai chấm, Mekong Delta viết hoa vì là địa danh.
Viết hoa kiểu tiêu đề, gọi là title case, là viết hoa chữ đầu của các từ chính. Cùng tiêu đề trên nếu viết kiểu tiêu đề sẽ là Climate Risk and Rice Farming: Evidence From the Mekong Delta. Theo APA 7, mọi từ có từ bốn chữ cái trở lên đều viết hoa, nên From viết hoa dù là giới từ; and, the vẫn viết thường vì ngắn và không phải từ đầu.
Khi viết danh mục, bạn không chọn kiểu viết hoa theo sở thích mà theo vai trò của phần đó trong mục. Tên tác phẩm mà bạn trích, nghĩa là bài báo, sách, chương sách, báo cáo, luận văn, trang web, đều theo kiểu câu. Tên “vật chứa” định kỳ, tức là tạp chí, báo, bản tin, thì theo kiểu tiêu đề. Nhớ được cặp vai trò này là tránh được phần lớn lỗi.
Quy tắc title case của APA 7 cho tên tạp chí
Tên tạp chí trong danh mục APA giữ nguyên chữ như tạp chí tự ghi, và theo kiểu tiêu đề. Khi phải tự viết hoa, các quy tắc chính trong cẩm nang là:
- Viết hoa chữ đầu tiên của tên, kể cả khi đó là từ ngắn hay mạo từ.
- Viết hoa chữ đầu sau dấu hai chấm, gạch ngang dài hoặc dấu kết câu trong tiêu đề.
- Viết hoa các từ chính: danh từ, động từ (kể cả động từ ngắn như Is, Be), tính từ, trạng từ, đại từ.
- Viết hoa mọi từ có từ bốn chữ cái trở lên, kể cả giới từ và liên từ như With, From, Between.
- Viết thường các từ phụ có ba chữ cái trở xuống: liên từ ngắn (and, but, or), mạo từ (a, an, the), giới từ ngắn (of, in, on, to), trừ khi đứng đầu.
- Với từ ghép có gạch nối, viết hoa cả hai phần nếu cả hai đều là từ chính.
Ví dụ giả định: Journal of Example Studies in Rural Development. Of và in viết thường vì là giới từ ngắn; Journal, Example, Studies, Rural, Development viết hoa. Với tên tạp chí có thật, bạn không tự sửa: tạp chí ghi tên mình thế nào thì chép đúng thế ấy, kể cả khi họ viết thường hoặc viết hoa khác quy tắc.
Phần nào viết hoa kiểu nào trong một mục APA
Bảng dưới gom các phần thường gặp. Phần “trong bài” nói về cách viết khi bạn nhắc tên tác phẩm trong câu văn, vì APA 7 đổi kiểu viết hoa ở đó.
| Phần | Trong danh mục | Khi nhắc trong câu văn |
|---|---|---|
| Tên bài báo | Kiểu câu, không in nghiêng, không ngoặc kép | Kiểu tiêu đề, đặt trong ngoặc kép |
| Tên sách, báo cáo | Kiểu câu, in nghiêng | Kiểu tiêu đề, in nghiêng |
| Tên chương trong sách | Kiểu câu, không in nghiêng | Kiểu tiêu đề, trong ngoặc kép |
| Tên tạp chí, báo | Kiểu tiêu đề, in nghiêng | Kiểu tiêu đề, in nghiêng |
| Tên trang web độc lập | Kiểu câu, in nghiêng | Kiểu tiêu đề |
| Bản dịch tiêu đề trong ngoặc vuông | Kiểu câu, không in nghiêng | Ít khi dùng trong câu |
Điểm hay bị bỏ sót là cột cuối: khi bạn viết trong phần tổng quan “bài báo Climate Risk and Rice Farming chỉ ra…”, APA 7 dùng kiểu tiêu đề và ngoặc kép, dù trong danh mục cùng tiêu đề ấy lại viết kiểu câu. Hai cách khác nhau là có chủ đích, không phải lỗi không nhất quán. Trong bài viết bằng tiếng Việt, nhiều người hướng dẫn chấp nhận giữ nguyên cách viết như danh mục; hỏi lại nếu bạn không chắc.
Tiêu đề tiếng Việt: giữ kiểu câu, viết hoa đúng tên riêng
Đừng chép kiểu viết hoa của trang bìa. Bìa sách tiếng Việt hay in toàn chữ hoa hoặc viết hoa mọi chữ đầu từ cho đẹp. Trong danh mục, bạn đưa về kiểu câu: Quản trị chuỗi cung ứng nông sản, không phải QUẢN TRỊ CHUỖI CUNG ỨNG NÔNG SẢN hay Quản Trị Chuỗi Cung Ứng Nông Sản.
Tên riêng, địa danh vẫn viết hoa. Ví dụ giả định: Sinh kế của nông hộ ven biển ở Khánh Hòa sau năm 2020. Khánh Hòa viết hoa vì là địa danh. Với tên cơ quan, tổ chức nằm trong tiêu đề, theo thói quen chính tả tiếng Việt, viết hoa chữ đầu của từ chỉ loại hình và tên riêng, ví dụ Trường Đại học X, Viện Nghiên cứu Y.
Tên tạp chí tiếng Việt chép đúng như tạp chí ghi. Tên tạp chí trong nước thường đã có cách viết riêng, ví dụ giả định Tạp chí Khoa học X. Không tự đổi thành kiểu tiêu đề tiếng Anh viết hoa từng chữ. Nếu tạp chí in tên theo nhiều cách ở các số khác nhau, dùng cách ghi ở trang thông tin chính thức hoặc trang bìa trong của số bạn trích.
Quy tắc viết hoa có thay đổi theo văn bản hiện hành. Cách viết hoa tên cơ quan, chức danh, địa danh trong văn bản hành chính Việt Nam được quy định ở văn bản về công tác văn thư hiện hành. Danh mục tài liệu tham khảo không bắt buộc theo văn bản đó, nhưng nhiều trường dùng nó làm chuẩn chính tả; đối chiếu khi có chỗ phân vân.
Chữ viết tắt, tên riêng nước ngoài và các ca hay sai
Chữ viết tắt vốn viết hoa giữ nguyên trong kiểu câu: COVID-19, ASEAN, GDP, ISO. Viết thành Covid-19 hay Gdp trong danh mục APA là sai, trừ khi chính tài liệu gốc ghi như vậy. Tên riêng nước ngoài, tên mô hình mang tên người cũng giữ viết hoa: một bài về mô hình Solow trong kiểu câu vẫn viết hoa Solow.
Ca thứ hai là chữ đầu sau dấu hai chấm. Trong kiểu câu của APA, chữ đầu của phụ đề luôn viết hoa, còn nhiều người theo thói quen viết thường như trong câu văn. Ví dụ giả định đúng: Smallholder coffee farming: A review of market access. Chữ A sau dấu hai chấm viết hoa vì là chữ đầu của phụ đề.
Ca thứ ba là tên chương trình, chính sách, dự án trong tiêu đề. Nếu đó là tên chính thức, viết hoa như tên riêng; nếu chỉ là cụm mô tả chung, viết thường. Phân biệt bằng cách hỏi: tên này có phải là tên mà cơ quan ban hành đặt cho chương trình không, hay chỉ là cách tác giả mô tả? Khi không chắc, giữ đúng cách viết trên tài liệu gốc. Ca cuối là tiêu đề có tên loài sinh vật: tên khoa học viết theo quy ước riêng, chữ đầu của tên chi viết hoa, tên loài viết thường và cả hai in nghiêng, kể cả khi nằm trong tiêu đề viết hoa kiểu câu.
So với MLA, Chicago, IEEE và Vancouver
Nếu bạn chuyển giữa các kiểu trích dẫn, kiểu viết hoa cũng phải đổi theo. Bảng dưới là nét chính; chi tiết nên đối chiếu cẩm nang của từng kiểu và thể lệ tạp chí.
| Kiểu | Tên bài, chương | Tên sách | Tên tạp chí |
|---|---|---|---|
| APA 7 | Kiểu câu | Kiểu câu, nghiêng | Kiểu tiêu đề, nghiêng |
| MLA | Kiểu tiêu đề, ngoặc kép | Kiểu tiêu đề, nghiêng | Kiểu tiêu đề, nghiêng |
| Chicago | Kiểu tiêu đề, ngoặc kép | Kiểu tiêu đề, nghiêng | Kiểu tiêu đề, nghiêng |
| IEEE | Thường kiểu câu, ngoặc kép | Kiểu tiêu đề, nghiêng | Viết tắt theo chuẩn, nghiêng |
| Vancouver | Kiểu câu, không ngoặc | Kiểu câu | Viết tắt, không nghiêng ở nhiều mẫu |
Nhìn bảng sẽ thấy APA và Vancouver nghiêng về kiểu câu, còn MLA và Chicago nghiêng về kiểu tiêu đề. Khi chuyển một danh mục từ APA sang MLA, mọi tiêu đề bài và sách đều phải viết hoa lại, không chỉ thêm ngoặc kép. Việc này tốn thời gian hơn người ta tưởng, nên nếu bạn biết trước bài sẽ gửi đi nhiều nơi, hãy giữ bảng ghi chép nguồn với tiêu đề gốc nguyên vẹn để viết lại theo kiểu mới.
Sửa viết hoa cho cả danh mục trong một lượt
Danh mục gom từ nhiều nguồn thường lẫn đủ kiểu viết hoa: trang tạp chí in kiểu tiêu đề, công cụ tạo trích dẫn để nguyên, bản nháp cũ viết hoa toàn bộ. Sửa từng mục khi gặp thì rất dễ sót; làm theo trình tự sau sẽ nhanh và đều hơn:
- Xác định kiểu trích dẫn đích và ghi ra giấy hai dòng: tên tác phẩm viết kiểu gì, tên tạp chí viết kiểu gì.
- Lượt một, chỉ sửa tên bài báo và tên chương: đưa về kiểu câu, giữ hoa cho chữ đầu, chữ đầu phụ đề, tên riêng, chữ viết tắt.
- Lượt hai, chỉ sửa tên sách, báo cáo, luận văn: cũng kiểu câu với APA, kiểm cùng lúc phần in nghiêng.
- Lượt ba, chỉ nhìn tên tạp chí: đối chiếu với cách tạp chí tự ghi, không tự đổi tên tạp chí có thật.
- Lượt bốn, nhìn riêng các tiêu đề tiếng Việt: bỏ kiểu viết hoa mọi chữ đầu từ, giữ hoa cho địa danh, tên cơ quan.
- Cuối cùng, tìm trong bài những chỗ nhắc tên tác phẩm trong câu văn và kiểm lại theo quy tắc viết hoa trong câu.
Tách lượt theo từng loại phần nghe có vẻ chậm, nhưng mỗi lượt mắt chỉ phải nhớ một quy tắc nên đi rất nhanh. Trộn cả bốn việc trong một lần đọc là lúc người viết sửa đúng tên bài báo này rồi lại vô tình viết hoa kiểu tiêu đề cho bài báo kế tiếp. Lưu bản gốc tiêu đề trong bảng ghi chép nguồn trước khi sửa, để khi cần chuyển sang MLA hay Chicago bạn không phải đi tìm lại cách viết hoa ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu đề tiếng Anh trên trang tạp chí đã viết hoa từng chữ, chép vào danh mục APA có phải sửa không?
Có. Với tên bài báo, APA 7 yêu cầu đưa về kiểu câu, bất kể trang tạp chí trình bày thế nào. Bạn giữ nguyên chữ, chỉ đổi cách viết hoa: viết thường các chữ không phải chữ đầu, chữ đầu phụ đề hay tên riêng.
Tên tạp chí viết tắt có được dùng trong APA không?
APA 7 dùng tên tạp chí đầy đủ, không viết tắt, trừ khi chính tạp chí lấy tên viết tắt làm tên chính thức. IEEE và Vancouver thì ngược lại, thường dùng tên viết tắt theo chuẩn. Đừng mang tên viết tắt từ danh mục IEEE sang danh mục APA.
Tiêu đề tiếng Việt có chữ tiếng Anh xen vào thì viết hoa thế nào?
Coi cả tiêu đề là một câu tiếng Việt và viết hoa theo kiểu câu: chữ đầu tiêu đề, tên riêng và chữ viết tắt vốn viết hoa. Từ tiếng Anh thông thường nằm giữa câu viết thường, trừ khi đó là tên riêng, tên phần mềm hay tên chuẩn.
Tên luận văn tiếng Việt trong danh mục viết hoa thế nào?
Giống tên sách: kiểu câu, chỉ viết hoa chữ đầu và tên riêng, in nghiêng theo APA. Bìa luận văn thường in hoa toàn bộ, nhưng đó là cách trình bày bìa, không phải cách ghi trong danh mục.
Có cách nào kiểm nhanh lỗi viết hoa trong cả danh mục không?
Đọc riêng một lượt chỉ để nhìn tiêu đề, bỏ qua tác giả và năm. Với mỗi tiêu đề bài báo, đếm số chữ viết hoa và hỏi chữ nào là tên riêng; với mỗi tên tạp chí, kiểm các từ dài đã viết hoa chưa. Tách lượt kiểm theo từng phần giúp mắt bắt lỗi tốt hơn đọc liền cả mục.
Tên chương trình đào tạo hay tên môn học trong tiêu đề có viết hoa không?
Nếu là tên chính thức được dùng như tên riêng thì viết hoa chữ đầu theo cách tài liệu gốc ghi. Nếu chỉ là mô tả chung về một lĩnh vực, viết thường theo kiểu câu. Khi không chắc, chép đúng cách viết trên tài liệu bạn trích.