VienDan.comViện Dẫn
Trích dẫn nguồn đặc thù Việt Nam

Trích dẫn phỏng vấn tự thực hiện và trao đổi cá nhân theo APA: ghi khi nào, ra sao

Phân biệt phỏng vấn đã công bố, trao đổi cá nhân và lời người tham gia nghiên cứu của bạn trong APA 7: cách trích, mã hoá người trả lời, trích nguyên văn lời nói.

Student interviewing a farmer under a shaded porch in a rice village in Dong Thap, small audio recorder on a low wooden stool between them, both seen from behind, golden late light

APA 7 chia "phỏng vấn" thành ba trường hợp với ba cách ghi khác nhau: phỏng vấn đã công bố thì trích như bài báo hay video chứa nó; cuộc trao đổi riêng mà bạn dẫn làm nguồn thông tin thì ghi là trao đổi cá nhân, chỉ trong bài; còn lời của người tham gia trong nghiên cứu do chính bạn thực hiện thì không trích như nguồn, mà trình bày như dữ liệu, thường dưới mã số. Nhầm giữa trường hợp hai và ba là lỗi rất phổ biến trong luận văn định tính ở Việt Nam.

Bài này giải thích từng trường hợp, cách mã hoá người trả lời, cách trích nguyên văn lời nói có phương ngữ hay câu bỏ dở, và cách ghi chép trong lúc phỏng vấn để về sau trích đúng. Tên người và ngày tháng trong mẫu là ví dụ giả định.

Ba loại "phỏng vấn" trong APA và cách ghi

Câu hỏi đầu tiên không phải "ghi thế nào" mà là "cuộc phỏng vấn này thuộc loại nào". Bảng dưới giúp bạn phân loại.

LoạiVí dụCách ghi
Phỏng vấn đã công bốBài phỏng vấn một nhà khoa học trên báo, một tập podcast, một video phỏng vấnTrích bài báo, podcast hay video đó theo mẫu của loại nguồn tương ứng; người được phỏng vấn thường không đứng ở vị trí tác giả, trừ khi nguồn ghi vậy
Trao đổi cá nhânBạn hỏi một cán bộ địa chính về quy trình cấp giấy, gửi thư hỏi một chuyên gia, nói chuyện với giảng viên sau giờ họcChỉ trích trong bài: tên người, "trao đổi cá nhân", ngày; không có mục trong danh mục
Lời người tham gia nghiên cứu của bạnPhỏng vấn sâu 20 hộ nông dân theo khung câu hỏi trong luận vănKhông trích như nguồn; trình bày trong phần kết quả, gắn với mã người tham gia; phương pháp mô tả cách thu thập

Ranh giới giữa loại hai và loại ba là mục đích. Nếu bạn hỏi một người để lấy thông tin bổ trợ, như hỏi đúng một quy định hay một con số, đó là trao đổi cá nhân. Nếu người đó là đối tượng nghiên cứu, lời họ là dữ liệu bạn phân tích, đó là loại ba. Một cán bộ xã có thể thuộc loại hai trong luận văn này và loại ba trong luận văn khác.

Trao đổi cá nhân: chỉ trích trong bài, kèm ngày cụ thể

APA 7 quy định trao đổi cá nhân gồm những nguồn người đọc không thể tìm lại: thư điện tử, tin nhắn, cuộc gọi, cuộc nói chuyện trực tiếp, bài giảng không ghi lại. Vì không tìm lại được, chúng không có mục trong danh mục tài liệu tham khảo, chỉ xuất hiện trong bài. Khung gốc trong APA là chữ cái đầu tên và họ người đó, cụm "personal communication", rồi ngày tháng năm cụ thể.

Áp vào bài tiếng Việt, cụm trên thường được dịch là "trao đổi cá nhân". Phần tên là chỗ khó: viết tắt kiểu phương Tây với tên người Việt nghe gượng và dễ trùng, nên nhiều người viết đủ họ tên hoặc chức danh. Ví dụ giả định: (Nguyễn Văn Sơn, trao đổi cá nhân, ngày 5 tháng 4 năm 20YY), hoặc trong câu: "Ông Nguyễn Văn Sơn, cán bộ địa chính xã M, cho biết trong trao đổi ngày 5/4/20YY rằng…". Cách nào cũng cần thống nhất.

Hai điều kiện đi kèm. Thứ nhất, bạn cần sự đồng ý của người đó trước khi nêu tên và chức danh, vì bạn đang công khai điều họ nói riêng. Thứ hai, nên dùng trao đổi cá nhân cho thông tin không có ở nguồn công khai. Nếu một quy định có trong văn bản pháp luật, trích văn bản; lời cán bộ chỉ nên bổ sung cách quy định đó được thực hiện trên thực tế.

Lời người tham gia nghiên cứu của bạn: dữ liệu, không phải nguồn

Cẩm nang APA 7 nói rõ: lời trích từ người tham gia trong nghiên cứu do chính bạn thực hiện là một phần kết quả nghiên cứu, không ghi như trao đổi cá nhân và không đưa vào danh mục. Thay vào đó, phần phương pháp mô tả bạn phỏng vấn ai, bao nhiêu người, chọn họ thế nào, hỏi theo khung nào, ghi âm hay ghi chép, và cách bạn đảm bảo bí mật.

Trong phần kết quả, mỗi lời trích gắn với một mã: NTG03, hay "Hộ số 7, nữ, 52 tuổi" tuỳ thông tin bạn được phép công bố. Ví dụ giả định: Một người trả lời mô tả: "Năm nào nước mặn vào sớm là phải bỏ một vụ, không cấy được" (NTG03, nữ, 52 tuổi). Mã này phải dẫn được về bảng mô tả người tham gia ở phần phương pháp hoặc phụ lục, trong đó không có tên thật.

Đừng để mã quá chi tiết. Ở một xã nhỏ, "nữ, trưởng thôn, 52 tuổi" có thể đủ để mọi người trong xã biết đó là ai. Hãy cân nhắc bỏ bớt thông tin nhận diện, gộp nhóm tuổi, hoặc không nêu chức danh. Cách viết phiếu đồng ý tham gia và các yêu cầu đạo đức có bài riêng ở các trang về nghiên cứu trong hệ; ở đây chỉ nói phần trình bày.

Phỏng vấn đã công bố: trích nơi đăng, không trích người nói

Khi bạn dẫn lời một chuyên gia trong bài phỏng vấn trên báo, trong một tập podcast hay một video phỏng vấn, bạn không trực tiếp nói chuyện với họ. Nguồn của bạn là ấn phẩm chứa cuộc phỏng vấn, nên danh mục ghi ấn phẩm đó theo mẫu của loại nguồn tương ứng: bài báo điện tử, tập podcast, video. Người viết bài hoặc người dẫn chương trình thường đứng ở vị trí tác giả; người được phỏng vấn được nhắc trong câu văn.

Ví dụ giả định trong bài: "Trong một cuộc phỏng vấn với Báo X, nhà nghiên cứu Lê Văn T cho rằng… (Hoàng, 20YY)". Ở đây Hoàng là phóng viên đứng tên bài phỏng vấn. Cách viết này cho người đọc biết lời là của ai, còn trích dẫn trong ngoặc dẫn họ tới đúng bài báo.

Hai lỗi hay gặp với phỏng vấn đã công bố: ghi người được phỏng vấn là tác giả khi bài báo không ghi như vậy, khiến người đọc tìm sai; và trích lời đã qua biên tập của phóng viên như thể đó là lời nguyên văn của người được hỏi. Bài phỏng vấn trên báo thường đã được rút gọn, sắp xếp lại. Nếu lập luận của bạn phụ thuộc vào câu chữ chính xác, ưu tiên bản ghi âm hay video gốc nếu có, và trích bản đó.

Trích nguyên văn lời nói: phương ngữ, câu bỏ dở, lời dài

Giữ nguyên lời, kể cả phương ngữ. Lời người tham gia nên được chép đúng như họ nói, kể cả từ địa phương, vì đó là dữ liệu. Nếu một từ có thể khó hiểu với người đọc vùng khác, thêm nghĩa trong ngoặc vuông ngay sau: "hổm rày [mấy hôm nay]". Không sửa thành văn viết chuẩn.

Cắt bớt thì dùng dấu ba chấm, thêm từ thì dùng ngoặc vuông. Bỏ một đoạn ở giữa lời trích, đặt dấu ba chấm. Cần thêm từ để câu đủ nghĩa, như chủ ngữ bị lược, đặt trong ngoặc vuông: "[Hợp tác xã] có hỗ trợ giống nhưng ít". Đừng cắt ghép đến mức đổi ý người nói.

Lời dài đặt thành khối riêng. APA quy định trích nguyên văn từ 40 từ trở lên đặt thành khối thụt lề, không dùng ngoặc kép. Với tiếng Việt, nhiều người áp ngưỡng khoảng 40 tiếng; quy định của trường có thể khác, hãy kiểm.

Lời trích tiếng địa phương dân tộc. Nếu phỏng vấn bằng tiếng dân tộc thiểu số qua người phiên dịch, lời bạn ghi là bản dịch. Nói rõ điều này ở phần phương pháp, ghi vai trò người phiên dịch, và không đặt bản dịch như nguyên văn của người nói.

Ghi chép trong lúc phỏng vấn để sau này trích đúng

Phần lớn rắc rối khi trích lời phỏng vấn bắt nguồn từ ghi chép thiếu. Quy trình gọn:

  1. Trước buổi, gán mã cho người sẽ phỏng vấn và ghi mã đó lên đầu trang ghi chép, không ghi tên thật trên cùng trang.
  2. Xin phép ghi âm; nếu không được, ghi nhanh từ khoá và viết lại đầy đủ ngay trong ngày.
  3. Ghi ngày, địa điểm, thời lượng, người có mặt, ngôn ngữ phỏng vấn, có phiên dịch hay không.
  4. Khi gỡ băng, đánh dấu rõ chỗ nghe không rõ và chỗ bạn tóm tắt thay vì chép nguyên văn.
  5. Với trao đổi cá nhân dùng làm nguồn thông tin, lưu thư điện tử hay tin nhắn, ghi ngày, xin đồng ý nêu tên bằng văn bản nếu có thể.
  6. Giữ bảng đối chiếu mã với tên thật ở nơi riêng, có mật khẩu, theo đúng cam kết với người tham gia.

Nếu dùng công cụ chép lời tự động hay chatbot để gỡ băng, che tên người, tên địa phương nhỏ trước khi đưa tệp lên dịch vụ ngoài, và kiểm lại bản chép với file ghi âm. Công cụ chép lời tiếng Việt vẫn hay sai phương ngữ, tên riêng và số, mà lời trích sai là dữ liệu sai.

Lỗi hay gặp khi trích phỏng vấn

Các lỗi dưới đây xuất hiện nhiều trong luận văn định tính:

  • Đưa người tham gia nghiên cứu vào danh mục tài liệu tham khảo như nguồn, kèm tên thật.
  • Ghi trao đổi cá nhân vào danh mục.
  • Nêu tên và chức danh người được hỏi mà chưa có đồng ý.
  • Sửa lời người tham gia thành văn viết trơn tru, mất màu sắc và có khi đổi nghĩa.
  • Trích một bài phỏng vấn đăng báo nhưng ghi như mình tự phỏng vấn người đó.
  • Dùng lời một người để khẳng định một sự thật có thể kiểm bằng văn bản, mà không kiểm văn bản.

Lời phỏng vấn là bằng chứng mạnh cho trải nghiệm, cách hiểu, lý do của con người. Nó yếu hơn khi dùng để chứng minh số liệu hay quy định. Đặt lời trích đúng chỗ của nó trong lập luận cũng là một phần của trích dẫn đúng.

Trước khi nộp, đọc lại riêng các đoạn có lời trích: mỗi đoạn phải trả lời được ba câu — lời này của ai (mã hay tên), thuộc loại nào trong ba loại ở bảng đầu bài, và người đọc kiểm nó bằng cách nào. Đoạn nào không trả lời được một trong ba câu là đoạn cần sửa.

Câu hỏi thường gặp

Thư điện tử trả lời của một chuyên gia nước ngoài có ghi vào danh mục không?

Không. Thư điện tử riêng là trao đổi cá nhân theo APA, chỉ trích trong bài với tên người, cụm trao đổi cá nhân và ngày. Bạn nên xin phép họ trước khi dẫn, và lưu lại thư để đối chiếu khi người chấm hỏi.

Bài giảng của thầy cô trên lớp có trích được không?

Bài giảng không ghi lại là trao đổi cá nhân, chỉ trích trong bài. Nếu bài giảng có slide hay video được đăng lên hệ thống học tập mà người khác truy cập được, trích theo mẫu slide hoặc video. Tuy vậy, ý trong bài giảng thường dựa trên sách, bài báo; tìm nguồn gốc đó để trích sẽ vững hơn.

Người tham gia muốn được nêu tên thật thì có được không?

Có thể, nếu nghiên cứu được thiết kế và chấp thuận như vậy, người tham gia đồng ý bằng văn bản và việc nêu tên không gây hại cho họ hoặc người khác. Nhiều hội đồng đạo đức vẫn khuyên giữ ẩn danh trừ khi tên thật là cần thiết cho đề tài, ví dụ nghiên cứu về nghệ nhân có tên tuổi.

Phỏng vấn nhóm thì mã hoá thế nào?

Gán mã cho buổi thảo luận và cho từng người trong buổi, ví dụ TLN2-NTG4 cho người thứ tư trong buổi thảo luận nhóm thứ hai. Phần phương pháp mô tả mỗi buổi có bao nhiêu người, đặc điểm chung, và cách bạn phân biệt giọng từng người khi gỡ băng.

Lời phỏng vấn dài hơn một trang có nên đưa toàn bộ vào phụ lục không?

Chỉ đưa nếu người tham gia đồng ý và quy định của trường cho phép. Nhiều nghiên cứu chỉ đưa khung câu hỏi vào phụ lục, còn bản gỡ băng lưu riêng để hội đồng xem khi cần, nhằm bảo vệ bí mật người tham gia.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138