Theo APA 7, tài liệu tiếng Việt trong bài viết tiếng Anh được ghi với tiêu đề gốc tiếng Việt, kèm bản dịch tiêu đề sang tiếng Anh trong ngoặc vuông ngay sau; tên tạp chí và tên nhà xuất bản giữ nguyên, không dịch. Dấu tiếng Việt được giữ trong tên tác giả và tiêu đề, trừ khi tạp chí bạn gửi bài yêu cầu khác vì hệ thống của họ không hiển thị được.
Bài này dành cho học viên viết luận văn bằng tiếng Anh, giảng viên gửi bài cho tạp chí quốc tế, và sinh viên chương trình liên kết. Phần dưới cho mẫu từng loại nguồn, cách dịch tiêu đề, cách xử lý lời trích bạn tự dịch, và những yêu cầu riêng của tạp chí hay gặp. Tên tác giả, tên tài liệu là ví dụ giả định.
Nguyên tắc APA 7 cho nguồn không phải tiếng Anh
APA 7 có quy định chung cho tác phẩm bằng ngôn ngữ khác: ghi tiêu đề bằng ngôn ngữ gốc, rồi đặt bản dịch tiếng Anh của tiêu đề trong ngoặc vuông ngay sau. Bản dịch trong ngoặc vuông không in nghiêng, kể cả khi tiêu đề gốc in nghiêng như với sách. Mục đích là để người đọc không biết tiếng Việt vẫn hiểu tài liệu nói về gì, trong khi tiêu đề gốc giúp người biết tiếng Việt tìm đúng tài liệu.
Tên tạp chí không dịch, vì đó là tên riêng, người đọc cần tên gốc để tìm. Tên nhà xuất bản, tên trường, tên cơ quan cũng giữ nguyên như in trên tài liệu. Nếu tạp chí Việt Nam có tên tiếng Anh chính thức in song song trên bìa, bạn có thể dùng tên đó nhưng phải dùng đúng tên tạp chí đã đăng ký, không tự dịch.
Dấu tiếng Việt là một phần của chữ, không phải trang trí. Bỏ dấu biến "Hà" thành "Ha", có thể trùng với nhiều họ tên khác, và làm hỏng tiêu đề. APA hướng dẫn giữ dấu và ký tự đặc biệt của ngôn ngữ gốc. Chỉ khi tạp chí yêu cầu bỏ dấu vì lý do kỹ thuật, bạn mới bỏ, và bỏ nhất quán cho toàn danh mục.
Mẫu cho từng loại nguồn tiếng Việt
Các mẫu dưới đây dùng tên giả định. Cách ghi tên tác giả theo kiểu họ đứng đầu, chữ đệm và tên viết tắt là cách thường gặp trong bài tiếng Anh; danh mục tên tác giả của trang có bài riêng về các lựa chọn khác.
| Loại nguồn | Mẫu danh mục (giả định) |
|---|---|
| Sách | Nguyễn, V. A. (20YY). Kinh tế nông hộ vùng đồng bằng [Household economy in the delta region]. Nhà xuất bản X. |
| Bài báo tạp chí | Trần, T. B., & Lê, M. C. (20YY). Biến đổi sinh kế ở làng ven biển [Livelihood change in coastal villages]. Tạp chí Khoa học Y, 12(3), 45–60. |
| Luận văn thạc sĩ | Phạm, T. D. (20YY). Hành vi tiết kiệm của sinh viên [Saving behavior of university students] [Unpublished master's thesis]. Trường Đại học Z. |
| Văn bản pháp luật | Luật Mẫu A [Law on Sample A] (Law No. XX/20YY/QH15). (20YY). Quốc hội. |
| Báo cáo của cơ quan | Ủy ban nhân dân tỉnh X. (20YY). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội [Report on the socio-economic situation] (Report No. XX/BC-UBND). |
Chú ý hai lớp ngoặc vuông ở mục luận văn: lớp đầu là bản dịch tiêu đề, lớp sau là mô tả loại tài liệu theo APA. Phần mô tả loại tài liệu viết bằng tiếng Anh, vì đó là ngôn ngữ của bài; tên trường giữ nguyên tiếng Việt.
Dịch tiêu đề thế nào cho đúng
Dịch nghĩa, không dịch từng chữ. Mục tiêu là người đọc hiểu tài liệu về gì. "Kinh tế nông hộ" dịch thành "household economy" rõ hơn "farmer household economics" ghép từng chữ. Nếu thuật ngữ có bản dịch chuẩn trong ngành, dùng bản đó.
Viết hoa kiểu câu. Bản dịch trong ngoặc vuông viết hoa kiểu câu như tiêu đề trong danh mục APA: chỉ viết hoa chữ đầu và tên riêng. Tiêu đề gốc tiếng Việt cũng viết hoa kiểu câu, đúng với thói quen viết tiếng Việt.
Không phát minh tiêu đề tiếng Anh chính thức. Nếu bài báo tiếng Việt đã có tiêu đề tiếng Anh do tạp chí in kèm, dùng chính tiêu đề đó trong ngoặc vuông, vì nó là bản dịch chính thức. Nếu không có, bản dịch là của bạn; một số tạp chí muốn bạn ghi chú điều này.
Tên riêng giữ nguyên trong bản dịch. Tên địa danh, tên người, tên chương trình trong tiêu đề giữ nguyên tiếng Việt có dấu trong bản dịch, ví dụ "in Cần Thơ", không đổi thành tên không dấu hay tên dịch.
Lời trích bạn tự dịch từ nguồn tiếng Việt
Khi bạn dịch một câu tiếng Việt sang tiếng Anh để đưa vào bài, APA 7 coi bản dịch của bạn là diễn giải, không phải trích nguyên văn, vì chữ đã là chữ của bạn. Theo đó, ngoặc kép không bắt buộc, nhưng APA khuyến khích ghi số trang hoặc vị trí để người đọc biết tìm đoạn gốc ở đâu, ví dụ (Nguyễn, 20YY, p. 34).
Nhiều người vẫn muốn đặt bản dịch trong ngoặc kép cho rõ đó là lời của tác giả gốc, nhất là khi trích lời người phỏng vấn hay một câu văn bản pháp luật. Cách này chấp nhận được ở nhiều tạp chí nếu bạn nói rõ, trong ghi chú hoặc phần phương pháp, rằng các bản dịch là của tác giả bài. Khi chính cách diễn đạt gốc là trọng tâm lập luận, có thể đặt nguyên văn tiếng Việt trong chú thích hoặc ngay sau bản dịch.
Nếu bạn dùng bản dịch tiếng Anh do người khác thực hiện và đã công bố, trích bản dịch đó như một nguồn riêng, ghi người dịch theo mẫu sách dịch. Không trình bày bản dịch đã công bố như thể bạn tự dịch.
Khi tạp chí hoặc trường yêu cầu khác APA
Tạp chí bỏ dấu. Một số hệ thống gửi bài làm hỏng ký tự tiếng Việt. Nếu tạp chí yêu cầu bỏ dấu, bỏ cho toàn bộ danh mục và cả tên trong bài, không bỏ chỗ này giữ chỗ kia. Lưu bản có dấu để dùng cho các lần gửi khác.
Tạp chí chỉ muốn bản dịch tiêu đề. Một số tạp chí yêu cầu ghi tiêu đề dịch tiếng Anh rồi thêm "(in Vietnamese)" ở cuối, không có tiêu đề gốc. Cách này khiến người đọc khó tìm lại tài liệu; nếu được phép, giữ tiêu đề gốc. Nếu không, làm đúng hướng dẫn của tạp chí.
Luận văn bằng tiếng Anh ở trường trong nước. Một số chương trình yêu cầu tách tài liệu tiếng Việt thành mục riêng trong danh mục. Khi đó bạn vẫn kèm bản dịch tiêu đề để hội đồng có thành viên nước ngoài đọc được.
Kiểu trích dẫn khác APA. Nếu tạp chí dùng kiểu đánh số hay kiểu khác, nguyên tắc giữ tiêu đề gốc và thêm bản dịch vẫn áp dụng ở hầu hết các kiểu lớn; chỉ thứ tự và dấu câu thay đổi.
Lỗi hay gặp khi đưa nguồn tiếng Việt vào bài tiếng Anh
Rà lại danh mục và các câu trích theo danh sách sau:
- Chỉ ghi tiêu đề đã dịch sang tiếng Anh như thể tài liệu viết bằng tiếng Anh: người đọc đi tìm và không thấy.
- Dịch luôn tên tạp chí hay tên nhà xuất bản.
- Bỏ dấu một nửa danh mục, giữ dấu nửa còn lại, thường do chép từ nhiều nguồn khác nhau.
- Đặt bản dịch của mình trong ngoặc kép mà không nói đó là bản dịch.
- Ghi tên tác giả Việt lúc theo thứ tự họ trước, lúc theo tên trước, khiến cùng một người xuất hiện hai lần ở hai vị trí trong danh mục.
- In nghiêng cả phần bản dịch trong ngoặc vuông.
Cuối cùng, kiểm xem mọi tài liệu tiếng Việt bạn trích có thật sự cần thiết cho người đọc quốc tế không. Nguồn tiếng Việt có giá trị lớn khi nó là bằng chứng duy nhất về bối cảnh Việt Nam; khi đã có nguồn tiếng Anh tương đương, nhiều người bình duyệt sẽ hỏi vì sao bạn không dùng nguồn đó.
Tên tác giả Việt trong bài tiếng Anh: chỉ những điều cần nhớ
Phần lớn tạp chí tiếng Anh xử lý tên người Việt theo quy tắc chung của APA: phần đứng đầu danh mục là họ, các phần còn lại viết tắt thành chữ cái đầu. Vì vậy "Nguyễn Văn An" thành "Nguyễn, V. A." và trích trong bài là (Nguyễn, 20YY). Hệ quả là rất nhiều tác giả cùng họ Nguyễn, Trần, Lê, và APA có quy tắc thêm chữ cái đầu tên vào trích trong bài khi hai tác giả khác nhau trùng họ.
Nếu tác giả đã tự công bố bằng tiếng Anh với một cách viết tên cụ thể, ví dụ đảo tên lên trước hoặc bỏ dấu, hãy theo đúng cách họ dùng trong ấn phẩm đó, kể cả khi khác với cách bạn ghi tài liệu tiếng Việt của cùng người. Danh mục tên tác giả của trang có bài chi tiết về các trường hợp khó; ở đây chỉ cần nhớ giữ một cách nhất quán cho các tài liệu tiếng Việt trong cùng bài.
Soát danh mục song ngữ trước khi nộp
Danh mục có cả tài liệu tiếng Việt và tiếng Anh dễ lộn xộn nhất. Đi một lượt theo thứ tự sau:
- Lọc ra mọi mục tiếng Việt, kiểm từng mục đã có bản dịch tiêu đề trong ngoặc vuông chưa.
- Kiểm dấu: mở danh mục ở chế độ phóng to, tìm những chữ bị mất dấu hoặc lỗi bảng mã do chép từ tệp PDF, đặc biệt các chữ có dấu chồng như ẫ, ỡ, ự.
- Kiểm thứ tự chữ cái: APA xếp theo họ tác giả; với tên có dấu, chữ có dấu thường được xếp như chữ không dấu tương ứng trong bảng chữ cái tiếng Anh. Nếu tạp chí có quy định riêng, làm theo tạp chí.
- Kiểm cùng một tác giả có xuất hiện dưới hai cách viết tên không.
- Đối chiếu mỗi trích dẫn trong bài với một mục trong danh mục, và ngược lại.
- Đọc lại bản dịch tiêu đề như một người không biết tiếng Việt: nó có cho biết tài liệu nói về gì không.
Nếu bạn dùng công cụ quản lý tài liệu tham khảo, hãy kiểm phần xuất ra: nhiều công cụ tự đổi viết hoa tiêu đề sang kiểu tiếng Anh hoặc làm rơi dấu khi xuất sang định dạng khác, và lỗi này chỉ thấy khi đọc kỹ từng mục.
Câu hỏi thường gặp
Tài liệu song ngữ có tóm tắt tiếng Anh thì có phải dịch tiêu đề không?
Nếu bài báo có tiêu đề tiếng Anh chính thức in kèm, bạn dùng tiêu đề đó trong ngoặc vuông thay vì tự dịch. Ngôn ngữ chính của bài vẫn là tiếng Việt, nên tiêu đề gốc tiếng Việt vẫn đứng trước. Đọc tóm tắt tiếng Anh không có nghĩa là đã đọc bài.
Có cần ghi "(in Vietnamese)" ở cuối mục không?
APA 7 không yêu cầu cụm này, vì tiêu đề gốc kèm bản dịch đã cho thấy ngôn ngữ. Một số tạp chí vẫn yêu cầu; khi đó bạn thêm theo hướng dẫn của tạp chí. Nếu không có yêu cầu, bỏ cụm này để mục gọn hơn.
Số trang viết "tr." hay "p." trong bài tiếng Anh?
Bài viết bằng tiếng Anh dùng "p." cho một trang và "pp." cho nhiều trang, kể cả khi nguồn là tiếng Việt. Ngôn ngữ của các chữ viết tắt trong trích dẫn đi theo ngôn ngữ của bài bạn viết, không theo ngôn ngữ của nguồn.
Người bình duyệt không đọc được tiếng Việt thì họ kiểm nguồn thế nào?
Họ dựa vào bản dịch tiêu đề và vào việc bạn mô tả rõ nguồn đó là gì trong câu văn. Vì vậy bản dịch tiêu đề cần chính xác, và khi dựa nhiều vào một nguồn tiếng Việt, bạn nên giới thiệu ngắn nguồn đó trong bài: ai thực hiện, dựa trên dữ liệu gì.
Văn bản pháp luật Việt Nam có bản dịch tiếng Anh không chính thức thì dùng được không?
Bản dịch không chính thức chỉ có giá trị tham khảo, không có giá trị pháp lý. Bạn có thể đọc để hiểu, nhưng nên trích văn bản gốc tiếng Việt kèm bản dịch tên. Nếu trích nội dung theo bản dịch đó, ghi rõ nguồn bản dịch và nói nó không chính thức.