Tài liệu nội bộ của doanh nghiệp, như báo cáo kinh doanh, quy trình, sơ đồ tổ chức, số liệu trích từ phần mềm quản lý, là loại nguồn mà người đọc bên ngoài không tìm lại được. APA 7 xếp những nguồn không truy xuất được vào nhóm trao đổi cá nhân, chỉ trích trong bài, không đưa vào danh mục. Nhưng nhiều trường Việt Nam lại yêu cầu báo cáo thực tập liệt kê tài liệu của đơn vị thực tập trong danh mục tài liệu tham khảo. Hai yêu cầu này không mâu thuẫn nếu bạn hiểu mỗi cách dùng cho việc gì.
Bài này đưa ra hai cách ghi, cách chọn theo quy định của khoa, cách xin phép và ẩn tên doanh nghiệp khi cần, và cách ghi nguồn dưới bảng khi bạn tự tổng hợp số liệu từ sổ sách công ty. Tên công ty, tên tài liệu trong mẫu là ví dụ giả định.
Vì sao tài liệu nội bộ là trường hợp đặc biệt
Toàn bộ hệ thống trích dẫn được xây trên một giả định: người đọc có thể tìm lại nguồn để kiểm. Sách có ở thư viện, bài báo có trên tạp chí, văn bản pháp luật có trên cơ sở dữ liệu chính thức. Tài liệu nội bộ thì không: báo cáo doanh thu quý của một công ty nhỏ chỉ nằm trong máy của phòng kế toán, người chấm khoá luận không có cách nào mở ra xem.
APA 7 xử lý nhóm nguồn không truy xuất được bằng khái niệm trao đổi cá nhân: thư điện tử, tin nhắn, cuộc nói chuyện, bài giảng không ghi âm, tài liệu chưa công bố mà người đọc không tiếp cận được. Những nguồn này được ghi trong bài với tên người, cụm "trao đổi cá nhân" và ngày, nhưng không có mục trong danh mục tài liệu tham khảo.
Thực tế ở Việt Nam, báo cáo thực tập và khoá luận định hướng ứng dụng dựa rất nhiều vào tài liệu của đơn vị thực tập. Nhiều khoa muốn thấy các tài liệu này trong danh mục để biết sinh viên đã dùng những gì, và để giảng viên có thể hỏi đơn vị khi cần. Vì vậy cách làm hợp lý là hỏi rõ quy định của khoa trước, rồi chọn một trong hai cách dưới đây.
Hai cách ghi, có mẫu
Cách một, theo APA thuần: trích trong bài như trao đổi cá nhân. Ví dụ giả định trong bài: "Theo số liệu phòng kinh doanh của Công ty TNHH Mẫu A (trao đổi cá nhân, ngày 12 tháng 3 năm 20YY), doanh thu kênh trực tuyến chiếm khoảng một phần ba". Danh mục không có mục cho nguồn này. Cách này hợp với bài báo, tiểu luận theo APA nghiêm ngặt.
Cách hai, theo quy định nhiều trường: ghi như tài liệu chưa công bố. Mẫu giả định trong danh mục: Công ty TNHH Mẫu A. (20YY). Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh năm 20YY [Tài liệu nội bộ]. Trích trong bài: (Công ty TNHH Mẫu A, 20YY). Phần trong ngoặc vuông cho người đọc biết đây là tài liệu không công khai.
Không trộn hai cách. Chọn một cách cho mọi tài liệu nội bộ trong cùng bài. Nếu khoa không quy định, cách hai thường được người chấm báo cáo thực tập quen hơn; cách một hợp hơn khi bạn chuyển nội dung thành bài báo gửi tạp chí.
Tài liệu công ty đã công bố công khai thì không phải nội bộ. Báo cáo thường niên, báo cáo tài chính đã kiểm toán của công ty niêm yết, bản cáo bạch, tin trên trang của công ty là tài liệu công khai. Ghi chúng theo mẫu báo cáo hoặc trang web bình thường, kèm đường dẫn nếu có.
Các loại tài liệu nội bộ hay dùng trong báo cáo thực tập
Mỗi loại có cách ghi và mức độ nhạy cảm khác nhau. Tên trong cột mẫu là giả định.
| Loại tài liệu | Cách ghi gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Báo cáo kinh doanh, báo cáo quản trị | Công ty TNHH Mẫu A. (20YY). Báo cáo kinh doanh sáu tháng đầu năm [Tài liệu nội bộ]. | Nhạy cảm cao; xin phép trước khi đưa số liệu |
| Quy trình, quy chế, sổ tay nhân viên | Công ty TNHH Mẫu A. (20YY). Quy trình tiếp nhận và xử lý đơn hàng [Tài liệu nội bộ]. | Ghi phiên bản hoặc ngày ban hành nếu có |
| Sơ đồ tổ chức, giới thiệu công ty | Công ty TNHH Mẫu A. (20YY). Hồ sơ năng lực [Tài liệu nội bộ]. | Nếu đã đăng trên trang của công ty, ghi như trang web |
| Số liệu trích từ phần mềm quản lý | Ghi nguồn dưới bảng: "Tác giả tổng hợp từ dữ liệu phần mềm bán hàng của Công ty TNHH Mẫu A (20YY)". | Nói rõ khoảng thời gian dữ liệu |
| Thư điện tử, trao đổi với người hướng dẫn tại đơn vị | Trích trong bài: (Nguyễn Văn S, trao đổi cá nhân, ngày … tháng … năm 20YY). | Không đưa vào danh mục; xin đồng ý khi nêu tên |
Với những tài liệu chỉ được đọc tại chỗ, không được mang ra, hãy ghi chú ngay ngày bạn đọc và người cho phép đọc. Khi bị hỏi lại lúc bảo vệ, bạn có căn cứ để trả lời.
Xin phép, bảo mật và ẩn tên doanh nghiệp
Báo cáo thực tập thường được lưu ở thư viện khoa và có thể bị đọc bởi người ngoài, nên việc dùng tài liệu nội bộ cần có sự đồng ý. Thứ tự gọn:
- Ngay tuần đầu thực tập, hỏi người hướng dẫn tại đơn vị tài liệu nào được dùng trong báo cáo, số liệu nào không được công bố.
- Xin xác nhận bằng văn bản hoặc thư điện tử cho những số liệu nhạy cảm như doanh thu, lợi nhuận, giá vốn, lương.
- Nếu công ty muốn ẩn danh, thay tên bằng mô tả trung tính, ví dụ "một công ty logistics quy mô vừa ở Hải Phòng", và dùng cùng tên ẩn đó trong danh mục: "Công ty X (tên đã được ẩn theo yêu cầu của đơn vị)".
- Làm tròn hoặc quy đổi số liệu tuyệt đối thành tỷ lệ nếu đơn vị không muốn lộ quy mô.
- Gửi bản nháp phần có số liệu cho người hướng dẫn tại đơn vị đọc trước khi nộp.
- Không đưa tài liệu nội bộ nguyên bản vào phụ lục nếu chưa được phép.
Nếu bạn dùng công cụ AI để tóm tắt hay phân tích tài liệu của công ty, không dán tài liệu nội bộ, danh sách khách hàng, số liệu tài chính chưa công bố vào chatbot khi chưa được công ty cho phép; che tên và số liệu nhạy cảm trước khi dán. Đây là quy định bảo mật cơ bản ở hầu hết doanh nghiệp, và vi phạm có thể làm hỏng cả kỳ thực tập.
Ghi nguồn dưới bảng khi tự tổng hợp số liệu của công ty
Chương thực trạng của báo cáo thực tập thường có nhiều bảng do sinh viên tự lập từ sổ sách, phần mềm hay báo cáo rời của công ty. Bảng nào cũng cần dòng nguồn ngay bên dưới. Có ba dạng thường gặp. Chép nguyên số liệu từ một tài liệu: "Nguồn: Công ty TNHH Mẫu A (20YY)". Tổng hợp từ nhiều tài liệu: "Nguồn: Tác giả tổng hợp từ báo cáo kinh doanh các năm 20YY–20YY của Công ty TNHH Mẫu A". Tính thêm chỉ tiêu: "Nguồn: Tác giả tính toán từ số liệu của phòng kế toán Công ty TNHH Mẫu A".
Phân biệt rõ ba dạng này quan trọng hơn hình thức. Khi bạn ghi "Nguồn: Công ty A" cho một tỷ lệ mà thực ra bạn tự tính, người chấm hiểu rằng công ty đã công bố tỷ lệ đó; nếu sai, lỗi rơi vào công ty chứ không phải bạn, và đó là trình bày không trung thực.
Với dữ liệu trích từ phần mềm, ghi thêm khoảng thời gian và ngày trích, vì dữ liệu trong phần mềm có thể được cập nhật sau đó. Ví dụ giả định: "Tác giả tổng hợp từ dữ liệu phần mềm bán hàng của Công ty TNHH Mẫu A, giai đoạn tháng 1 đến tháng 6 năm 20YY, trích ngày 15/7/20YY".
Trích lời người hướng dẫn và nhân viên tại đơn vị
Báo cáo thực tập hay dẫn ý kiến của trưởng phòng, kế toán trưởng, nhân viên lâu năm về nguyên nhân một vấn đề. Nếu đó là cuộc nói chuyện thường ngày, không thuộc một cuộc khảo sát có thiết kế, bạn trích như trao đổi cá nhân: tên người, chức danh nếu họ đồng ý, cụm "trao đổi cá nhân" và ngày. Ví dụ giả định: "Theo trưởng phòng kinh doanh (trao đổi cá nhân, ngày 20 tháng 3 năm 20YY), phần lớn đơn hàng chậm giao do thiếu xe vào cuối tháng".
Nếu bạn phỏng vấn có hệ thống, có bảng hỏi và nhiều người trả lời, lời của họ là dữ liệu nghiên cứu của bạn, không phải nguồn cần trích; cách xử lý có bài riêng trong danh mục này về phỏng vấn tự thực hiện. Dù theo cách nào, nêu tên người thật cần có sự đồng ý của họ, nhất là khi ý kiến có tính phê bình nội bộ.
Một điểm hay bị bỏ qua: ý kiến cá nhân của một nhân viên không phải là số liệu của công ty. Khi viết, giữ đúng tính chất: "theo nhận định của trưởng phòng" khác với "theo báo cáo của công ty". Hội đồng chấm thường hỏi xoáy vào chỗ này khi bạn rút kết luận từ ý kiến của một người.
Lỗi hay gặp với tài liệu nội bộ
Đọc lại chương thực trạng và danh mục với danh sách sau:
- Bảng số liệu không có dòng nguồn, hoặc ghi chung "Nguồn: công ty" cho mọi bảng.
- Ghi "Nguồn: Công ty A" cho số liệu tự tính.
- Đưa số liệu nhạy cảm vào báo cáo mà chưa xin phép.
- Trộn tên thật và tên ẩn của doanh nghiệp trong cùng báo cáo, ví dụ ẩn ở chương 2 nhưng lộ ở phụ lục hay lời cảm ơn.
- Liệt kê "tài liệu của công ty" thành một mục chung trong danh mục thay vì từng tài liệu.
- Chép phần giới thiệu công ty từ hồ sơ năng lực gần như nguyên văn mà không ghi nguồn; phần mềm kiểm trùng lặp vẫn bắt được nếu hồ sơ đó đã đăng công khai.
Phần giới thiệu đơn vị thực tập nên được viết lại bằng lời của bạn, có dẫn nguồn những con số và mốc thời gian; đó cũng là cách thể hiện bạn hiểu đơn vị, không chỉ chép lại tài liệu quảng bá của họ.
Câu hỏi thường gặp
Khoa yêu cầu ghi tài liệu nội bộ vào danh mục, nhưng hướng dẫn APA lại bảo không, làm theo bên nào?
Làm theo khoa. APA là khung tham chiếu, còn quy định trình bày của trường là thứ được áp dụng khi chấm. Bạn dùng cách ghi như tài liệu chưa công bố có ngoặc vuông "Tài liệu nội bộ" để vẫn giữ được tinh thần của APA là cho người đọc biết bản chất của nguồn.
Tài liệu nội bộ không có năm thì ghi gì?
Ghi "không ngày" ở vị trí năm, như với mọi tài liệu thiếu ngày tháng. Nếu tài liệu có ngày ban hành ở chân trang hay trong lịch sử phiên bản, dùng năm đó. Với số liệu trích từ phần mềm, ghi năm của dữ liệu và ngày trích trong dòng nguồn dưới bảng.
Công ty yêu cầu không nêu tên, nhưng tên công ty in trên giấy xác nhận thực tập trong phụ lục thì sao?
Hỏi khoa cách xử lý. Thường giấy xác nhận thực tập nộp riêng cho khoa, không đóng vào bản báo cáo lưu thư viện, hoặc được che tên trong bản lưu. Điều quan trọng là bản báo cáo công khai không lộ tên mà công ty đã yêu cầu ẩn.
Có được trích thông tin công ty đăng trên mạng xã hội không?
Được. Bài đăng trên trang mạng xã hội chính thức của công ty là nguồn công khai, ghi theo mẫu bài đăng mạng xã hội: tên trang, ngày đăng, nội dung đầu bài, tên nền tảng và đường dẫn. Lưu ý đây là thông tin quảng bá, nên dùng để minh hoạ cách công ty giới thiệu mình hơn là làm số liệu.
Báo cáo thực tập theo nhóm thì ai ghi tài liệu nội bộ?
Cả nhóm dùng chung một danh mục và một cách ghi cho mọi tài liệu nội bộ. Nên thống nhất từ đầu một bảng ghi chép nguồn chung, ghi rõ ai lấy tài liệu nào, ngày nào, ai cho phép, để khi bảo vệ cả nhóm đều trả lời được.
Có cần lưu bản sao tài liệu nội bộ đã dùng không?
Nên lưu nếu công ty cho phép, ít nhất là ảnh chụp trang có số liệu bạn dùng, để đối chiếu khi bị hỏi. Lưu trên máy cá nhân có mật khẩu, không chia sẻ công khai, và xoá khi hết thời hạn mà công ty yêu cầu.