VienDan.comViện Dẫn
Trích dẫn nguồn đặc thù Việt Nam

Trích dẫn tài liệu lưu trữ: phông, mục lục, hồ sơ và cách ghi theo APA hoặc chú thích

Cách ghi tài liệu lưu trữ trong luận văn sử học, văn hoá, quản lý: đọc địa chỉ phông, mục lục, hồ sơ, tờ; mẫu APA 7 và kiểu chú thích cuối trang.

Researcher in white cotton gloves turning brittle yellowed pages inside a grey archive box at a reading room desk in Hue, close-up of hands, cool diffused light, face out of frame

Tài liệu lưu trữ được trích bằng "địa chỉ" của nó trong kho: tên cơ quan lưu trữ, tên phông, số mục lục, số hồ sơ và số tờ. Dù bạn ghi theo APA 7 hay theo kiểu chú thích cuối trang mà ngành sử quen dùng, phần địa chỉ này là thứ không được thiếu, vì tài liệu lưu trữ thường chỉ có một bản và người đọc chỉ tìm lại được bằng đúng chuỗi ký hiệu đó.

Bài này giải thích từng thành phần trong địa chỉ lưu trữ, cho mẫu theo APA và theo chú thích, cách xử lý tài liệu không có tên, không có ngày, tài liệu chữ Hán Nôm hay tiếng Pháp, và cách ghi chép ngay tại phòng đọc để sau này không phải quay lại. Tên kho, phông và số hiệu trong mẫu là ví dụ giả định.

Tài liệu lưu trữ khác sách ở chỗ nào khi trích dẫn

Sách in ra nhiều bản, ai cũng có thể mua hay mượn một bản giống hệt. Tài liệu lưu trữ thì khác: một tờ trình, một bức thư, một biên bản họp có thể chỉ tồn tại một bản gốc, nằm trong một hồ sơ, thuộc một phông, ở một kho cụ thể. Trích dẫn sách trả lời câu hỏi "tác phẩm nào"; trích dẫn tài liệu lưu trữ phải trả lời thêm "nằm ở đâu trong kho".

Vì vậy, với tài liệu lưu trữ, phần định vị quan trọng hơn phần mô tả. Một tài liệu có thể không có tác giả rõ ràng, không có tên, ngày tháng chỉ ước đoán được, nhưng nếu bạn ghi đúng kho, phông, mục lục, hồ sơ, tờ, người sau vẫn tìm thấy. Ngược lại, mô tả rất đẹp mà thiếu số hồ sơ thì coi như nguồn không kiểm chứng được.

Cẩm nang APA 7 có mẫu cho tài liệu lưu trữ và bộ sưu tập, nhưng trong thực tế ngành sử học ở nhiều nước quen dùng kiểu chú thích cuối trang hơn. Ở Việt Nam, luận văn sử học, văn hoá học, Hán Nôm phần lớn dùng chú thích; luận văn quản lý, xã hội học dùng tài liệu lưu trữ ít hơn và thường theo APA. Bạn theo quy định của khoa, phần dưới trình bày cả hai.

Các thành phần của một địa chỉ lưu trữ

Kho lưu trữ ở Việt Nam tổ chức tài liệu theo phông, mục lục, hồ sơ. Tên gọi chi tiết có thể khác nhau giữa các kho, nên hãy đọc hướng dẫn của phòng đọc nơi bạn làm việc.

Thành phầnNghĩaVí dụ giả định
Cơ quan lưu trữKho đang giữ tài liệuTrung tâm Lưu trữ X
PhôngToàn bộ tài liệu do một cơ quan hoặc một cá nhân tạo ra trong quá trình hoạt độngPhông Sở Công chính Y
Mục lụcDanh sách hồ sơ của phông, đánh số khi phông có nhiều mục lụcMục lục số 2
Hồ sơ hoặc đơn vị bảo quảnMột tập tài liệu về một việc, mang số riêngHồ sơ số 1234
TờVị trí trang trong hồ sơ, thường đánh số tờ chứ không đánh số trangTờ 15–17

Số tờ khác số trang: một tờ có hai mặt, nên một số kho dùng "tờ 15" và "tờ 15 mặt sau". Chép đúng như kho đánh số. Nếu kho dùng ký hiệu khác, ví dụ ký hiệu phông bằng chữ viết tắt, bạn chép ký hiệu đó kèm tên đầy đủ ít nhất một lần.

Mẫu theo APA 7

Khung chung. Tác giả. (Năm, ngày tháng nếu có). Tên tài liệu [Mô tả loại tài liệu]. Tên phông hoặc bộ sưu tập (Mục lục, Hồ sơ). Tên cơ quan lưu trữ, nơi đặt kho. Ví dụ giả định: Sở Công chính Y. (1932, ngày 4 tháng 5). Tờ trình về việc đắp đê đoạn A [Tờ trình]. Phông Sở Công chính Y (Mục lục số 2, Hồ sơ số 1234). Trung tâm Lưu trữ X, Thành phố Z.

Tài liệu không có tên. Bạn tự mô tả nội dung trong ngoặc vuông, không in nghiêng, đặt ở vị trí tên: [Thư của viên chức A gửi viên chức B về việc thu thuế chợ]. Mô tả ngắn, trung tính, đủ để phân biệt với tài liệu khác trong cùng hồ sơ.

Tài liệu không có ngày hoặc ngày ước đoán. Không có ngày thì ghi "không ngày" ở vị trí năm. Nếu bạn suy ra được khoảng thời gian từ nội dung, APA dùng cách ghi ước đoán kiểu "khoảng năm 1930"; trong câu văn nên nói căn cứ để ước đoán.

Trích cả một hồ sơ. Khi bạn dựa vào cả hồ sơ chứ không phải một tài liệu, có thể đặt tên hồ sơ ở vị trí tên, ghi khoảng năm của hồ sơ, và trong ngoặc vuông mô tả là "Hồ sơ". Trích trong bài theo tác giả hoặc tên hồ sơ cùng năm, thêm số tờ khi dẫn chi tiết.

Kiểu chú thích cuối trang mà ngành sử quen dùng

Trong luận văn sử học, tài liệu lưu trữ thường được ghi trong chú thích ở chân trang, ngay tại chỗ dùng. Lần đầu nhắc một kho hay một phông, bạn ghi tên đầy đủ; các lần sau dùng chữ viết tắt đã giới thiệu, kèm bảng chữ viết tắt ở đầu luận văn. Ví dụ giả định, lần đầu: Trung tâm Lưu trữ X (từ đây viết tắt là TTLT X), Phông Sở Công chính Y, Mục lục số 2, Hồ sơ số 1234, tờ 15. Các lần sau: TTLT X, Phông SCC Y, MLS 2, HS 1234, tờ 18.

Ưu điểm của kiểu chú thích là người đọc thấy ngay nguồn của từng chi tiết mà không phải lật sang danh mục, rất hợp với văn sử vốn dẫn hàng trăm tài liệu lẻ. Cuối luận văn, danh mục tài liệu tham khảo thường có một mục riêng "Tài liệu lưu trữ", liệt kê theo kho và theo phông, không liệt kê từng tờ.

Nếu khoa yêu cầu APA mà bạn dùng rất nhiều tài liệu lưu trữ, hãy hỏi người hướng dẫn xem có được dùng chú thích riêng cho nhóm này không. Một số quy định cho phép kết hợp: sách và bài báo theo APA tác giả – năm, tài liệu lưu trữ ghi chú thích. Điều cần tránh là tự trộn hai kiểu một cách ngẫu nhiên.

Tài liệu chữ Hán Nôm, tiếng Pháp và bản dịch

Giữ tên gốc, thêm bản dịch. Tài liệu tiếng Pháp giữ nguyên tên tiếng Pháp, kèm bản dịch tiếng Việt trong ngoặc vuông ngay sau. Tài liệu chữ Hán Nôm thường được ghi bằng phiên âm Hán Việt, kèm nghĩa tiếng Việt trong ngoặc vuông; nếu khoa yêu cầu ghi cả chữ Hán, làm theo khoa.

Ghi rõ ai dịch. Nếu bạn tự dịch đoạn trích, ghi một lần trong chú thích hoặc phần phương pháp rằng các bản dịch là của tác giả luận văn. Nếu dùng bản dịch đã có của người khác, trích cả bản dịch đó như một nguồn, vì cách dịch của họ là công sức của họ.

Trích nguyên văn bản gốc khi cần. Khi lập luận dựa vào cách dùng một chữ, một thuật ngữ trong văn bản gốc, nên đặt nguyên văn trong chú thích để người đọc kiểm cách bạn hiểu.

Tài liệu đã được công bố trong sách tuyển tập. Nhiều tài liệu lưu trữ đã được in trong các bộ sách tuyển chọn. Nếu bạn đọc bản in đó chứ không đọc bản gốc trong kho, trích bản in, có thể ghi thêm địa chỉ lưu trữ mà sách cung cấp.

Ghi chép tại phòng đọc để sau này trích đủ

Thời gian ở phòng đọc lưu trữ thường hạn chế, và quay lại chỉ để tra một số hồ sơ rất tốn công. Một quy trình gọn:

  1. Trước khi đi, đọc nội quy phòng đọc: thủ tục giới thiệu, có được chụp ảnh không, phí sao chụp, giới hạn số hồ sơ mỗi lần.
  2. Mỗi hồ sơ mở ra, chép ngay dòng địa chỉ đầy đủ: kho, phông, mục lục, hồ sơ, tiêu đề hồ sơ, năm.
  3. Với mỗi tài liệu bạn định dùng, ghi số tờ, loại tài liệu, người gửi, người nhận, ngày tháng nếu có.
  4. Nếu được chụp ảnh, chụp kèm trang bìa hồ sơ trước, để ảnh nào cũng gắn được với địa chỉ của nó.
  5. Trích nguyên văn thì chép nguyên văn, kể cả chính tả cũ; ghi chú riêng ý kiến của bạn để không lẫn với lời của tài liệu.
  6. Cuối buổi, đối chiếu sổ ghi chép với phiếu yêu cầu đã nộp để chắc không sót số hồ sơ nào.

Một số kho có quy định về việc công bố, trích dẫn tài liệu, đặc biệt với tài liệu có thông tin cá nhân hay tài liệu hạn chế sử dụng. Hỏi nhân viên phòng đọc khi không chắc, và ghi nhận nguồn đúng như kho yêu cầu.

Lỗi hay gặp khi trích tài liệu lưu trữ

Người chấm luận văn sử học thường mở thử vài chú thích để kiểm. Các lỗi dưới đây làm mất điểm nhanh nhất:

  • Ghi "tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ X" mà không có phông, mục lục, hồ sơ: không ai tìm lại được.
  • Dẫn tài liệu lưu trữ mà thực ra chỉ đọc qua sách hoặc luận văn của người khác, nhưng ghi như đã tự đọc trong kho. Nếu chỉ đọc qua người khác, ghi theo kiểu trích thứ cấp: nêu địa chỉ lưu trữ mà họ cung cấp, kèm cụm "dẫn theo" và nguồn bạn thật sự đọc.
  • Chép sai số hồ sơ do gõ vội; một chữ số sai là dẫn người đọc tới hồ sơ khác hẳn. Đối chiếu sổ ghi chép với ảnh chụp bìa hồ sơ.
  • Dùng chữ viết tắt tên kho, tên phông mà không có bảng chữ viết tắt.
  • Dịch tài liệu tiếng Pháp hay Hán Nôm rồi đặt trong ngoặc kép như nguyên văn, không nói đó là bản dịch.
  • Ghi năm theo năm nhập kho hoặc năm lập mục lục thay cho năm của tài liệu.

Trích thứ cấp tài liệu lưu trữ không có gì sai nếu bạn ghi trung thực. Nhưng với đề tài mà tài liệu đó là bằng chứng trung tâm, hội đồng sẽ mong bạn tự đến kho đọc bản gốc, vì người trích trước có thể đã đọc sót hoặc hiểu khác.

Câu hỏi thường gặp

Có cần ghi tên người ký tài liệu làm tác giả không?

Trong APA, tác giả là người hoặc cơ quan chịu trách nhiệm nội dung. Văn bản hành chính ký thay mặt cơ quan thì cơ quan là tác giả; thư riêng thì người viết là tác giả. Nếu không rõ, bạn đưa tên hoặc mô tả tài liệu lên đầu.

Danh mục tài liệu tham khảo có phải liệt kê từng tài liệu lưu trữ không?

Với kiểu APA, mỗi tài liệu hoặc hồ sơ bạn trích là một mục. Với kiểu chú thích, chi tiết từng tài liệu nằm ở chú thích, còn danh mục cuối thường chỉ liệt kê phông hoặc hồ sơ đã dùng. Hỏi khoa cách nào được chấp nhận.

Tài liệu lưu trữ đã số hoá và xem trên mạng thì có ghi đường dẫn không?

Nếu bạn xem bản số hoá do kho cung cấp, có thể thêm đường dẫn ổn định ở cuối mục, nhưng vẫn giữ đủ địa chỉ phông, mục lục, hồ sơ. Đường dẫn có thể thay đổi, còn ký hiệu lưu trữ thì bền hơn nhiều.

Tài liệu gia phả, văn tự của gia đình thì trích thế nào?

Tài liệu do gia đình hay cá nhân giữ, không nằm trong kho công, được ghi như tài liệu thuộc sưu tập tư nhân: mô tả tài liệu, năm, và người hoặc gia đình đang giữ. Nên xin phép người giữ và ghi rõ trong luận văn rằng tài liệu được tiếp cận với sự đồng ý của họ.

Tên phông viết bằng tiếng Pháp thì có dịch không?

Giữ tên phông như kho đang dùng để người đọc tra được, vì kho xếp theo tên đó. Lần đầu nhắc, có thể thêm nghĩa tiếng Việt trong ngoặc vuông. Từ lần sau dùng tên gốc hoặc chữ viết tắt đã giới thiệu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138