VienDan.comViện Dẫn
Lỗi trích dẫn và liêm chính học thuật

Tự trích dẫn bài cũ của mình: khi nào hợp lệ, cách ghi nguồn và giới hạn

Tự trích dẫn bài báo, tiểu luận, luận văn cũ của chính mình: khi nào hợp lệ, ghi nguồn bài đã công bố và chưa công bố ra sao, khi nào thành tự trích quá đà.

Young lecturer in Ho Chi Minh City sorting her own bound theses and journal copies with plain covers on a metal shelf, seen from the side, face turned away, fluorescent office light

Tự trích dẫn — ghi nguồn cho một bài cũ do chính bạn viết — là hợp lệ và cần thiết khi bài mới thật sự dựa trên kết quả, dữ liệu hoặc lập luận của bài cũ. Nó trở thành vấn đề ở hai đầu: khi bạn dùng lại nội dung bài cũ mà không ghi nguồn, như thể viết mới, và khi bạn trích bài của mình nhiều hơn mức nội dung cần chỉ để tăng số lần được trích. Đầu thứ nhất thường gọi là tự đạo văn; đầu thứ hai là tự trích quá đà.

Bài này tập trung vào phía thực hành: tình huống nào nên tự trích dẫn, cách ghi nguồn cho từng loại bài cũ — bài báo đã đăng, tiểu luận chưa công bố, luận văn của chính bạn — và dấu hiệu cho thấy tự trích đã vượt mức. Chuyện tự đạo văn ở góc đạo đức nghiên cứu đã có bài riêng ở các site nghiên cứu, ở đây chỉ nhắc khi cần. Ví dụ dùng tác giả giả định.

Vì sao bài của chính mình cũng phải có nguồn

Nhiều sinh viên ngạc nhiên khi bị nhắc ghi nguồn cho đoạn văn chính mình viết ở học kỳ trước. Lý do không phải bạn “lấy cắp” của bản thân, mà là người đọc bài mới cần biết phần nào là mới. Một tiểu luận nộp cho môn này được chấm như sản phẩm làm cho môn này; nếu một nửa là bài môn khác, người chấm đang chấm lại công sức đã được chấm.

Với bài công bố, lý do thứ hai là truy vết khoa học. Nếu bài mới dùng lại dữ liệu đã công bố mà không ghi nguồn, người đọc tưởng đó là hai bộ dữ liệu độc lập cùng cho một kết quả — và một kết quả được báo cáo hai lần trông vững chắc hơn thực tế. Ghi nguồn cho bài cũ giúp người đọc biết đây là cùng một nguồn bằng chứng.

Lý do thứ ba là bản quyền. Bài đã đăng trên tạp chí có thể đã chuyển một số quyền cho nhà xuất bản theo thoả thuận khi đăng. Dùng lại nguyên văn đoạn dài, bảng, hình từ bài đó có thể cần xin phép, kể cả khi bạn là tác giả. Đọc thoả thuận bản quyền đã ký hoặc chính sách của tạp chí trước khi tái sử dụng.

Tình huống tự trích dẫn: hợp lệ hay cần cẩn trọng

Bảng dưới gom các tình huống sinh viên và học viên hay gặp, kèm điều cần làm. Ở mọi dòng, quy định của trường, của tạp chí và yêu cầu của giảng viên đứng trên hướng dẫn chung.

Tình huốngHợp lệ khôngCần làm
Bài mới dựa trên kết quả của bài báo cũ của bạnHợp lệTrích bài cũ như mọi nguồn khác, diễn giải hoặc trích nguyên văn đúng quy tắc
Dùng lại đoạn phương pháp gần nguyên văn từ bài cũTuỳ quy địnhGhi nguồn bài cũ; nhiều tạp chí chấp nhận phương pháp giống nhau nếu nói rõ, một số yêu cầu viết lại
Nộp lại tiểu luận môn trước cho môn khácThường không, nếu không được phépXin phép giảng viên môn mới trước; được phép thì ghi nguồn bài cũ và nói rõ phần nào phát triển thêm
Khóa luận phát triển từ đề tài nghiên cứu sinh viên của bạnHợp lệ khi khai rõTrích báo cáo đề tài, nói rõ trong phần mở đầu khóa luận kế thừa gì, mới gì
Luận văn gồm các bài báo bạn đã đăngTuỳ quy định trườngTheo quy định luận văn dạng tập hợp bài báo nếu trường có; trích từng bài, kiểm quyền tái sử dụng
Trích năm bài cũ của mình cho một ý chỉ cần mộtKhông nênChỉ giữ bài liên quan trực tiếp nhất

Dòng thứ ba là chỗ nhiều sinh viên vướng nhất, vì nghĩ rằng bài của mình thì mình dùng lại tự do. Cẩm nang APA nói rõ việc nộp lại một bài đã nộp cho môn khác mà không được phép là một dạng tự đạo văn, và nhiều trường Việt Nam có quy định tương tự trong quy chế đào tạo.

Cách ghi nguồn cho từng loại bài cũ của bạn

Bài báo, bài kỷ yếu đã công bố. Ghi đúng như bài của bất kỳ tác giả nào khác, theo mẫu bài báo hoặc kỷ yếu của kiểu trích dẫn bạn dùng. Trong bài viết dùng ngôi thứ ba hoặc ngôi số nhiều của nhóm tác giả, tuỳ quy ước ngành, ví dụ giả định: “Kết quả này nối tiếp nghiên cứu trước đó của Lê Thị D (2023)”. Không cần đánh dấu đó là bài của mình trong phần trích dẫn.

Tiểu luận, báo cáo môn học chưa công bố. APA 7 có mẫu cho bản thảo chưa công bố: tác giả, năm, tên bài, kèm mô tả trong ngoặc vuông là bản thảo chưa công bố, rồi tên khoa và trường. Ví dụ giả định theo cách ghi tên người Việt mà nhiều trường dùng: Lê Thị D. (2023). Thói quen đọc của sinh viên năm nhất [Bản thảo chưa công bố]. Khoa Xã hội học, Trường Đại học X. Kiểm lại mẫu hiện hành trong cẩm nang và quy định trường về cách ghi tiếng Việt.

Luận văn, khóa luận của chính bạn. Nếu đã lưu ở thư viện trường hoặc kho luận văn, ghi theo mẫu luận văn của kiểu trích dẫn bạn dùng — giống hệt cách ghi luận văn của người khác. Nếu chưa được lưu, ghi như bản thảo chưa công bố.

Bài đang chờ bình duyệt hoặc đã được nhận đăng. APA 7 có mẫu cho bài đã nộp và bài đang in. Bài đã được nhận đăng ghi trạng thái đang in thay cho năm; bài đã nộp nhưng chưa được nhận thì ghi như bản thảo đã nộp. Không ghi bài chưa được nhận như thể đã đăng.

Khi gửi bài bình duyệt ẩn danh. Nhiều tạp chí yêu cầu che danh tính tác giả trong bản gửi bình duyệt, kể cả trong phần tự trích dẫn. Cách che — viết ở ngôi thứ ba hay thay bằng chữ “Tác giả” — theo hướng dẫn của từng tạp chí; đọc mục hướng dẫn tác giả trước khi nộp.

Dấu hiệu tự trích dẫn đã quá đà

Tự trích dẫn quá mức ít bị coi là vi phạm ở bậc sinh viên, nhưng ở bài gửi tạp chí và hồ sơ xét học hàm, học vị, đây là điều người bình duyệt và hội đồng để ý. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy cần cắt bớt.

  • Một ý phổ thông trong ngành được trích bằng bài của bạn thay vì bằng nguồn gốc hoặc nguồn uy tín hơn.
  • Một nhận định đi kèm nhiều bài của bạn, trong khi một bài đã đủ chứng minh.
  • Phần tổng quan dành nhiều chỗ cho các bài của bạn hơn mức tầm quan trọng của chúng trong lĩnh vực.
  • Bài cũ được trích nhưng nội dung không thật sự liên quan tới câu đang viết.
  • Tỷ lệ bài của chính bạn trong danh mục cao bất thường so với các bài cùng chủ đề trên tạp chí bạn gửi.
  • Nhóm tác giả trích chéo bài của nhau một cách có hệ thống mà nội dung không đòi hỏi.

Không có ngưỡng tỷ lệ chung cho mọi ngành; lĩnh vực hẹp, ít người nghiên cứu thì tự trích dẫn tự nhiên cao hơn. Câu hỏi thay cho mọi ngưỡng là: nếu bài cũ này do người khác viết, mình có trích nó ở đây không? Nếu câu trả lời là không, bỏ trích dẫn đó.

Phân biệt nhanh: tự trích dẫn, tự đạo văn và công bố trùng lặp

Tự trích dẫn là ghi nguồn bài cũ của mình — một hành vi đúng khi nội dung cần. Tự đạo văn là dùng lại nội dung bài cũ, như đoạn văn, dữ liệu, kết quả, mà không ghi nguồn, khiến người đọc tưởng là mới. Công bố trùng lặp là dạng nặng của tự đạo văn trong xuất bản: đăng cùng một nghiên cứu, cùng kết quả ở hai nơi như hai bài độc lập.

Ba khái niệm này hay bị trộn lẫn trong trao đổi hằng ngày. Điểm phân biệt cốt lõi là người đọc có biết nội dung đến từ bài cũ hay không. Tự trích dẫn đúng cách làm điều đó rõ ràng; hai dạng còn lại che giấu nó. Vì vậy cách phòng tự đạo văn đơn giản nhất chính là tự trích dẫn đúng chỗ.

Với sinh viên, hình thức hay gặp nhất là lấy phần tổng quan của tiểu luận môn trước ghép vào khóa luận. Nếu được phép và có ghi nguồn, đó là kế thừa chính đáng; nhưng phần tổng quan đó vẫn nên được cập nhật nguồn mới và viết lại cho hợp với câu hỏi nghiên cứu mới, vì một đoạn viết cho mục đích khác hiếm khi khớp hoàn toàn.

Trước khi dùng lại nội dung bài cũ: năm câu tự hỏi

Quy trình ngắn dưới đây giúp bạn quyết định dùng lại bài cũ thế nào cho đúng, trước khi mất công dán vào bài mới.

  1. Bài cũ đã được chấm, được công bố, hay vẫn là bản nháp riêng chưa nộp ở đâu? Bản nháp chưa từng nộp thì bạn dùng tự do; bài đã chấm hoặc đã đăng thì cần ghi nguồn.
  2. Quy định của môn học mới, của khóa luận hay của tạp chí nói gì về dùng lại bài đã nộp? Nếu không rõ, hỏi người phụ trách trước.
  3. Bạn định dùng lại ý tưởng, dữ liệu hay nguyên văn? Ý tưởng và dữ liệu thì trích; nguyên văn đoạn dài thì cân nhắc viết lại hoặc đặt trong ngoặc kép, và với bài đã đăng, kiểm quyền tái sử dụng.
  4. Phần dùng lại chiếm bao nhiêu trong bài mới? Nếu là phần lớn, bài mới có đủ đóng góp mới để đứng riêng không?
  5. Người đọc bài mới có nhìn thấy rõ phần nào kế thừa, phần nào mới không? Nếu chưa, thêm một câu nói rõ ở phần mở đầu hoặc phương pháp.

Năm câu này cũng giúp bạn trả lời gọn khi người hướng dẫn hoặc hội đồng hỏi về phần trùng với bài cũ của chính mình trên báo cáo kiểm trùng: bạn đã có sẵn lý do và chỗ ghi nguồn.

Câu hỏi thường gặp

Tự trích dẫn có bị phần mềm kiểm trùng tính vào tỷ lệ không?

Phần trùng với bài cũ của bạn vẫn hiện trên báo cáo nếu bài cũ có trong kho so sánh. Việc phần đó có được loại trừ hay không do người hướng dẫn hoặc đơn vị kiểm tra quyết định, dựa trên việc bạn đã ghi nguồn và được phép dùng lại.

Bài báo viết chung với người khác thì có được dùng lại trong khóa luận cá nhân không?

Thường được, nếu trích đầy đủ và nói rõ đóng góp của bạn trong bài chung. Nhiều trường yêu cầu bản xác nhận của đồng tác giả khi khóa luận, luận văn dùng kết quả của bài viết chung. Kiểm quy định cụ thể của trường.

Có cần tự trích dẫn khi chỉ dùng lại ý tưởng chứ không dùng câu chữ?

Cần, nếu ý tưởng đó đã được trình bày trong một bài đã nộp hoặc đã công bố. Người đọc cần biết ý tưởng này đã xuất hiện trước đó và có thể đọc bản đầy đủ ở đâu.

Viết nhiều bài từ cùng một bộ dữ liệu có phải công bố trùng lặp không?

Không, nếu mỗi bài trả lời một câu hỏi khác và ghi rõ dùng chung bộ dữ liệu với bài nào. Thành vấn đề khi chia nhỏ một kết quả thành nhiều bài mà không nói, hoặc báo cáo cùng một kết quả ở hai nơi.

Đăng lại tiểu luận lên blog cá nhân rồi dùng cho khóa luận thì ghi nguồn thế nào?

Khi bài đã đăng công khai, ghi như một bài đăng trên trang web theo mẫu của kiểu trích dẫn bạn dùng. Nếu tiểu luận gốc đã được chấm ở một môn, vẫn nên hỏi người hướng dẫn về việc dùng lại trong khóa luận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138