Trích dẫn IEEE trong bài là đặt một con số trong ngoặc vuông, ví dụ [1], ngay chỗ bạn dùng ý của nguồn; con số đó trỏ tới đúng một mục trong danh mục tài liệu tham khảo ở cuối bài. Số được cấp theo thứ tự nguồn xuất hiện lần đầu trong bài: nguồn nhắc đầu tiên là [1], nguồn mới tiếp theo là [2], và cứ thế. Khi quay lại một nguồn đã trích, bạn dùng lại đúng số cũ chứ không cấp số mới.
Ba câu đó là toàn bộ cái lõi. Phần còn lại của bài đi vào những chỗ sinh viên kỹ thuật hay lúng túng khi viết tiểu luận, báo cáo thí nghiệm hay đồ án: đặt số trước hay sau dấu chấm, trích ba nguồn một lúc thì viết thế nào, ghi số trang ra sao, khi nào được nhắc tên tác giả trong câu, và làm sao giữ thứ tự số không bị xáo trộn khi bạn cắt dán cả chương. Mẫu trong bài dùng tác giả và tên bài giả định; quy tắc bám theo IEEE Reference Guide, bản hướng dẫn trích dẫn chính thức do IEEE phát hành.
Nguyên tắc cốt lõi: một nguồn, một số, theo thứ tự xuất hiện
IEEE thuộc nhóm kiểu trích dẫn đánh số. Khác với APA đặt tên tác giả và năm vào câu, IEEE chỉ để lại một con số gọn, vì tài liệu kỹ thuật thường dẫn rất nhiều nguồn trong những câu dày thông số. Người đọc muốn biết nguồn là gì thì lật xuống danh mục, tìm đúng số đó.
Con số không phản ánh độ quan trọng của nguồn, cũng không phản ánh năm xuất bản hay thứ tự chữ cái. Nó chỉ phản ánh lần đầu tiên nguồn được nhắc tới trong bài. Nếu phần mở đầu của đồ án dẫn một giáo trình về xử lý tín hiệu, giáo trình đó là [1] dù bạn chỉ dùng nó đúng một lần. Một bài báo then chốt mà bạn dùng hai mươi lần nhưng lần đầu xuất hiện ở chương hai thì vẫn có thể mang số [14].
Mỗi nguồn chỉ có một số trong suốt bài. Chương ba quay lại giáo trình xử lý tín hiệu thì vẫn ghi [1]. Đây là chỗ khác hẳn kiểu chú thích cuối trang của Chicago, nơi mỗi lần trích là một chú thích mới. Hệ quả là danh mục tài liệu tham khảo kiểu IEEE không bao giờ có hai mục trùng nhau, và số mục trong danh mục bằng đúng số nguồn khác nhau bạn đã dùng.
Danh mục ở cuối bài được sắp theo đúng thứ tự số, từ [1] trở đi, không sắp lại theo vần. Nhiều sinh viên quen kiểu APA thường sắp danh mục theo chữ cái rồi mới gán số, khiến số trong bài nhảy lộn xộn kiểu [7], [2], [11] ngay ở đoạn đầu tiên. Nhìn thấy dấu hiệu đó, người chấm biết ngay danh mục được lập sai thứ tự.
Đặt số trích dẫn trong câu: vị trí, dấu câu, khoảng trắng
Số đứng trong câu, trước dấu chấm. IEEE coi con số là một phần của câu, nên nó nằm trước dấu chấm, dấu phẩy hay dấu chấm phẩy. Viết "Bộ lọc này giảm nhiễu đáng kể ở tần số thấp [3]." chứ không viết "…ở tần số thấp. [3]". Con số đặt ngay sau ý mà nó chống lưng, không dồn hết về cuối đoạn.
Có một khoảng trắng trước ngoặc vuông. Viết "thấp [3]" chứ không dính liền "thấp[3]". Bên trong ngoặc không có khoảng trắng thừa: [3] chứ không phải [ 3 ]. Lỗi này nhỏ nhưng lặp lại hàng trăm lần trong đồ án nên rất dễ thấy.
Số đặt trên dòng, không viết dạng chỉ số trên. Một số kiểu đánh số khác, như Vancouver ở một số tạp chí y học, cho đặt số nhỏ phía trên chữ. IEEE dùng ngoặc vuông cùng cỡ chữ với câu, nằm trên dòng chữ bình thường.
Con số có thể đóng vai danh từ. IEEE cho phép viết "như đã chỉ ra trong [4]" hay "theo [4], sai số giảm còn một nửa", tức là coi [4] như tên của nguồn. Điều IEEE khuyên tránh là viết "trong tài liệu tham khảo [4]" ở giữa câu, vì con số đã đủ nghĩa. Chỉ khi con số đứng đầu câu thì mới nên thêm chữ, ví dụ "Tài liệu [4] cho thấy…", để câu không mở đầu bằng một ký hiệu trần.
Ý của bạn thì không gắn số. Kết luận rút ra từ số đo của chính bạn, nhận xét của bạn về một phương pháp, không cần số trích dẫn. Gắn số vào câu không thuộc về nguồn là một dạng ghi sai nguồn, dù vô tình.
Trích nhiều nguồn cùng lúc: dấu phẩy, gạch nối và khoảng số
Câu tổng quan kiểu "nhiều nghiên cứu đã đề xuất phương pháp này" thường cần dẫn ba, bốn nguồn một lúc. IEEE Reference Guide hướng dẫn liệt kê từng số trong ngoặc riêng, nối bằng dấu phẩy, hoặc dùng gạch nối cho một dãy số liền nhau. Bảng dưới là các trường hợp hay gặp, kèm biến thể mà một số khoa và tạp chí chấp nhận.
| Trường hợp | Cách viết theo IEEE Reference Guide | Biến thể đôi khi gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hai nguồn không liền số | [2], [5] | [2, 5] | Biến thể gộp ngoặc chỉ dùng khi khoa hoặc tạp chí cho phép |
| Ba nguồn liền số | [3]–[5] | [3–5] | Dùng gạch nối dài (en dash), không dùng dấu trừ ngắn |
| Dãy liền số và một số rời | [1]–[3], [7] | [1–3, 7] | Sắp số tăng dần trong cụm |
| Nhắc lại một nguồn đã dùng | [2] | không có | Giữ số cũ, không cấp số mới |
| Nguồn kèm số trang | [6, p. 41] | [6, tr. 41] trong bài tiếng Việt | Hỏi khoa có cho Việt hoá chữ viết tắt hay không |
Khi dồn quá nhiều số vào một ngoặc, ví dụ [1]–[12], câu văn mất giá trị dẫn chứng: người đọc không biết nguồn nào nói điều gì. Nếu một nhận định cần tới mười nguồn, thường bạn nên tách câu ra, mỗi nhóm nguồn gắn với một ý cụ thể hơn, chẳng hạn "các phương pháp dựa trên lọc thích nghi [3]–[5] và các phương pháp dựa trên học máy [8], [9]".
Về dấu gạch: dãy số dùng gạch nối dài (–), cùng loại với dấu dùng cho khoảng trang. Trình soạn thảo thường tự đổi khi bạn gõ hai dấu trừ liền nhau hoặc chèn ký tự đặc biệt; nếu không, bạn kiểm lại bằng tính năng tìm kiếm trước khi nộp.
Ghi số trang, chương, hình hay phương trình
Khi bạn dẫn một con số, một định nghĩa hay một câu nguyên văn lấy từ một vị trí cụ thể, nhất là trong sách dày, người đọc cần biết chính xác chỗ đó nằm đâu. IEEE gộp vị trí vào cùng ngoặc vuông, sau dấu phẩy:
- Một trang: [2, p. 115]. Nhiều trang liền nhau: [2, pp. 115–118]. Chữ "p." dùng cho một trang, "pp." cho nhiều trang.
- Một chương: [2, Ch. 4]. Hữu ích khi bạn tóm tắt cả một chương của giáo trình thay vì một câu cụ thể.
- Một hình hay một bảng: [5, Fig. 3] hoặc [5, Table 2]. Dùng khi bạn vẽ lại hoặc so sánh với một hình trong nguồn.
- Một phương trình: nhiều tài liệu theo phong cách IEEE viết [5, eq. (7)] hoặc [5, Eq. 7]. Cách viết chữ "eq." có khác nhau giữa các hướng dẫn, nên bạn đối chiếu mẫu của khoa hoặc tạp chí và giữ nhất quán.
- Câu trích nguyên văn: đặt trong ngoặc kép, ghi số trang ngay sau, ví dụ: "hệ số khuếch đại giảm khi nhiệt độ tăng" [7, p. 32]. Trong tài liệu kỹ thuật, trích nguyên văn hiếm hơn diễn giải; dùng khi định nghĩa hay câu chữ của nguồn có giá trị riêng.
Trong bài viết bằng tiếng Việt, nhiều khoa cho phép viết "tr." thay cho "p." và "ch." thay cho "Ch.". Đây là quy định riêng của từng nơi, không phải của IEEE. Điều quan trọng là cả bài dùng một kiểu: không trộn [2, p. 15] ở chương một với [2, tr. 40] ở chương ba.
Nhắc tên tác giả trong câu khi dùng IEEE
IEEE không cấm nhắc tên tác giả. Khi một nhóm nghiên cứu là chủ thể của câu, bạn có thể viết tên họ rồi đặt số ngay sau tên: "Trần và Lê [6] đề xuất một bộ điều khiển thích nghi cho động cơ một chiều". Số đặt ngay sau tên chứ không đợi đến cuối câu, vì nó gắn với tên.
Quy tắc về số lượng tên: một tác giả ghi họ; hai tác giả ghi cả hai họ nối bằng "và"; từ ba tác giả trở lên ghi họ của tác giả đầu tiên kèm "và cộng sự" hoặc "et al.", ví dụ "Phạm và cộng sự [9]". Bài viết tiếng Việt dùng "và cộng sự" hay "et al." là chuyện quy định của khoa; nhiều nơi chấp nhận cả hai, miễn là thống nhất. Tác giả người Việt thường được gọi theo họ trong câu, nhưng khi nhiều tác giả cùng họ Nguyễn thì gọi theo họ dễ gây nhầm, khi đó bạn có thể ghi họ tên đầy đủ, vì người đọc vẫn có con số để tra chính xác.
Nhắc tên có ích khi bạn so sánh hai hướng tiếp cận, khi bạn muốn nhấn vào người đã đề xuất một phương pháp, hoặc khi tên phương pháp gắn với tên tác giả. Còn khi chỉ dẫn một thông số, một kết quả đo, con số trần [6] là đủ và gọn hơn. Lạm dụng tên khiến bài kỹ thuật đọc như bài điểm sách, còn bỏ hết tên thì những đoạn tổng quan nghe như không có ai đứng sau các ý tưởng.
Ví dụ giả định cho cả đoạn: "Phương pháp lọc Kalman mở rộng được dùng rộng rãi cho bài toán định vị trong nhà [3], [4]. Hoàng và cộng sự [5] cải tiến bước dự đoán để giảm sai số khi tín hiệu bị che khuất, đạt sai số trung bình thấp hơn khoảng một phần ba so với phương pháp gốc [5, Table 4]." Mỗi số đều trỏ tới một nguồn, nguồn [5] được dùng hai lần với số trang hay vị trí bảng ở lần thứ hai.
Giữ đúng thứ tự số khi viết và sửa bản thảo nhiều lần
Thứ tự xuất hiện nghe đơn giản cho tới khi bạn đảo chương hai lên trước chương một, hoặc thêm một đoạn tổng quan vào đầu bài. Khi đó mọi số phía sau phải đổi. Quy trình dưới giúp bạn không phải đánh số lại bằng tay lúc nửa đêm trước hạn nộp.
- Trong lúc viết, dùng mã tạm thay cho số. Ví dụ ghi [Tran2024] hoặc [giáo trình tín hiệu] ở chỗ cần trích, kèm một bảng ghi chép riêng có đủ thông tin nguồn. Bạn chưa cấp số vội.
- Chốt cấu trúc chương trước khi đánh số. Đảo chương, chèn mục mới đều làm lệch thứ tự; đánh số sau khi bố cục đã ổn định thì chỉ phải làm một lần.
- Đọc từ đầu tới cuối và cấp số cho mã tạm theo lần gặp đầu. Mã gặp lần đầu tiên nhận [1], mã mới kế tiếp nhận [2]. Mã đã có số thì thay bằng số cũ.
- Tính cả phần trước chương một. Lời mở đầu, phần đặt vấn đề, chú thích hình, bảng đều tính nếu có trích dẫn. Riêng phần tóm tắt, nhiều hướng dẫn trình bày khuyên không đặt trích dẫn; bạn theo quy định của khoa.
- Lập danh mục theo đúng thứ tự số vừa cấp. Mục [1] là nguồn mang mã gặp đầu tiên, và cứ thế.
- Soát ngược. Tìm trong bài lần lượt từng số từ [1] tới số cuối; số nào không xuất hiện trong bài là mục thừa, mã tạm nào còn sót là chỗ quên thay.
Nếu bạn dùng công cụ quản lý tài liệu trong trình soạn thảo, việc đánh số lại được làm tự động, nhưng vẫn nên soát bước cuối: công cụ chỉ đúng khi dữ liệu nhập vào đúng, và văn bản dán từ nơi khác vào thường mang theo số trích dẫn dạng chữ thường, công cụ không nhận ra.
Lỗi đánh số hay gặp trong tiểu luận và đồ án
Phần lớn lỗi trích dẫn IEEE không nằm ở dấu phẩy trong danh mục mà nằm ở hệ thống số trong bài. Bảng dưới tổng hợp những lỗi người hướng dẫn hay khoanh đỏ và cách sửa.
| Lỗi | Biểu hiện | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đánh số theo vần | Đoạn đầu tiên đã có [7], [2], [11] | Cấp lại số theo lần xuất hiện đầu, sắp lại danh mục |
| Một nguồn hai số | Cùng giáo trình xuất hiện ở [1] và [9] | Gộp về số nhỏ hơn, xoá mục thừa, dồn số phía sau |
| Số nằm sau dấu chấm | …ở tần số thấp. [3] | Đưa số vào trong câu, trước dấu chấm |
| Dồn số về cuối đoạn | Năm câu, mỗi câu một nguồn, số gom ở cuối đoạn | Gắn từng số vào đúng câu mà nó chống lưng |
| Số không có trong danh mục | Trong bài có [15], danh mục chỉ tới [14] | Bổ sung nguồn hoặc xoá câu trích nếu không còn tìm lại được nguồn |
| Mục danh mục không ai trích | Danh mục có [12] nhưng trong bài không có [12] | Xoá mục đó hoặc thêm câu trích thật sự dùng nguồn này |
Hai lỗi cuối bảng còn có một hệ quả khác: danh mục tài liệu tham khảo kiểu IEEE chỉ gồm những nguồn được trích trong bài. Tài liệu bạn đọc để lấy kiến thức nền mà không trích ở đâu thì không đưa vào danh mục này; nếu khoa muốn liệt kê cả tài liệu đọc thêm, đó sẽ là một danh sách riêng với tên khác.
Câu hỏi thường gặp
Một nguồn trích ở chương 1 rồi trích lại ở chương 4 thì có được cấp số mới không?
Không. Mỗi nguồn giữ đúng một số trong toàn bộ bài, được cấp ở lần xuất hiện đầu tiên. Chương 4 dùng lại số cũ, có thể kèm số trang khác nếu bạn dẫn một chỗ khác trong nguồn đó. Riêng luận văn có quy định đánh số riêng cho từng chương thì theo quy định của trường, nhưng trường hợp này ít gặp.
Viết [1, 2] hay [1], [2] mới đúng IEEE?
IEEE Reference Guide hướng dẫn mỗi số một ngoặc vuông, nối bằng dấu phẩy, và dùng gạch nối cho dãy liền nhau như [1]–[3]. Kiểu gộp chung một ngoặc gặp khá nhiều trong các mẫu trình bày của trường và một số tạp chí. Nếu khoa có mẫu riêng thì theo mẫu đó, còn không thì dùng cách của hướng dẫn chính thức.
Có cần ghi số trang mỗi lần trích dẫn IEEE không?
Không bắt buộc khi bạn dẫn ý chung của cả bài báo hay cả một chương. Nên ghi khi trích nguyên văn, khi dẫn một con số, một định nghĩa hay một hình cụ thể, và gần như luôn nên ghi khi nguồn là sách dày, vì người đọc không thể dò cả cuốn sách để tìm một thông số.
Tài liệu đọc tham khảo nhưng không trích ở đâu có được đưa vào danh mục IEEE không?
Danh mục tài liệu tham khảo kiểu IEEE chỉ gồm nguồn có số trích trong bài. Tài liệu đọc thêm không được trích thì không có số, nên không thuộc danh mục này. Nếu quy định của trường muốn liệt kê tài liệu đọc thêm, bạn đặt chúng ở một danh sách riêng có tiêu đề khác.
Câu có trích dẫn đứng ở đầu đoạn rồi các câu sau tiếp tục dùng nguồn đó thì ghi số thế nào?
Nếu cả đoạn tóm tắt một nguồn, bạn có thể ghi số ở câu đầu và viết các câu sau sao cho người đọc hiểu vẫn đang nói về nguồn đó, ví dụ bắt đầu bằng "Nhóm tác giả này". Khi đoạn chen ý của bạn hoặc của nguồn khác, ghi lại số ở câu quay về nguồn cũ để người đọc không lẫn.
Trích dẫn trong chú thích hình có tính vào thứ tự đánh số không?
Có. Chú thích hình và bảng là một phần của bài, nên nguồn xuất hiện lần đầu ở chú thích hình cũng được cấp số theo vị trí của hình trong bài. Khi bạn di chuyển một hình sang chương khác, kiểm lại thứ tự số vì nguồn trong chú thích có thể đổi từ số lớn thành số nhỏ.