IEEE ghi một tiêu chuẩn kỹ thuật theo dạng: Tên tiêu chuẩn in nghiêng, Số hiệu tiêu chuẩn, năm hoặc ngày ban hành; còn bằng sáng chế theo dạng: Tên viết tắt và họ nhà sáng chế, “Tên sáng chế,” Quốc gia Patent số bằng, Tháng viết tắt Ngày, Năm. Hai loại nguồn này đều có số hiệu riêng, và số hiệu là phần quan trọng nhất để người đọc tìm lại đúng văn bản.
Đồ án ngành điện, cơ khí, xây dựng, viễn thông thường dẫn tiêu chuẩn khi nêu yêu cầu thiết kế, phương pháp thử hay giới hạn an toàn; bằng sáng chế thì xuất hiện khi bạn khảo sát giải pháp đã có. Bài này đưa mẫu giả định cho tiêu chuẩn quốc gia, tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn chấp nhận nguyên vẹn từ tiêu chuẩn quốc tế, bằng sáng chế và đơn đăng ký sáng chế, cùng những lỗi làm mục trích mất giá trị. Mọi số hiệu đều là giữ chỗ, không phải số hiệu thật.
Vì sao tiêu chuẩn cần cách trích riêng
Tiêu chuẩn kỹ thuật không giống sách hay bài báo ở ba điểm. Thứ nhất, nó thường không có tác giả cá nhân mà do một tổ chức tiêu chuẩn hoá ban hành. Thứ hai, nó được nhận diện chủ yếu qua số hiệu, kiểu "TCVN xxxx:20yy" hay "ISO xxxxx:20yy", chứ ít ai nhớ tên đầy đủ. Thứ ba, nó có phiên bản: cùng một số hiệu có thể có bản năm cũ và bản năm mới với nội dung khác nhau, bản cũ bị thay thế.
Điểm thứ ba là lý do mục trích phải có năm ban hành. Viết "theo tiêu chuẩn ISO xxxxx" mà không có năm thì người đọc không biết bạn dựa vào yêu cầu của phiên bản nào. Trong đồ án thiết kế, một giới hạn nhiệt độ hay một phương pháp thử đổi giữa hai phiên bản là đủ làm cả phần tính toán lệch đi.
Ở Việt Nam, bạn còn gặp quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, ký hiệu QCVN. Khác với tiêu chuẩn vốn tự nguyện áp dụng, quy chuẩn do cơ quan nhà nước ban hành và bắt buộc áp dụng. Khi trích, quy chuẩn có thể ghi theo cấu trúc giống tiêu chuẩn, nhưng nhiều khoa coi nó như văn bản quy phạm và yêu cầu ghi kèm văn bản ban hành. Cách trích văn bản pháp luật nói chung có bài riêng ở danh mục nguồn đặc thù Việt Nam của trang; ở đây chỉ bàn phần kỹ thuật.
Một lưu ý về tiêu chuẩn của chính IEEE: đây cũng là một tổ chức ban hành nhiều tiêu chuẩn trong ngành điện, điện tử và truyền thông. Đừng nhầm "trích dẫn theo kiểu IEEE" với "trích dẫn tiêu chuẩn do IEEE ban hành". Kiểu trích dẫn IEEE áp dụng cho mọi tiêu chuẩn, của bất kỳ tổ chức nào.
Mẫu IEEE cho các dạng tiêu chuẩn
IEEE Reference Guide đưa mẫu chung cho tiêu chuẩn: tên tiêu chuẩn in nghiêng, số hiệu, rồi ngày hoặc năm. Một số mẫu đặt tên tổ chức ban hành ở vị trí tác giả, nhất là khi số hiệu không cho thấy tổ chức nào. Bảng dưới dùng tên và số hiệu giả định.
| Dạng | Mẫu giả định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam | Thiết bị đóng cắt hạ áp — Yêu cầu an toàn, TCVN xxxx:20yy, 20yy. | Tên tiếng Việt in nghiêng, số hiệu kèm năm |
| Tiêu chuẩn quốc tế | Low-voltage switchgear — Safety requirements, ISO/IEC xxxxx:20yy, 20yy. | Giữ tên tiếng Anh của bản bạn đọc |
| Tiêu chuẩn có phần | Electromagnetic compatibility — Part 4: Testing, IEC xxxxx-4:20yy, 20yy. | Số phần nằm trong số hiệu, tên phần nằm trong tên |
| Tiêu chuẩn chấp nhận từ tiêu chuẩn quốc tế | Hệ thống quản lý X — Các yêu cầu, TCVN ISO xxxxx:20yy, 20yy. | Trích bản bạn đọc: bản TCVN hay bản gốc |
| Có ghi tổ chức ban hành | Tổ chức tiêu chuẩn X, Tên tiêu chuẩn, Số hiệu, 20yy. | Dùng khi khoa yêu cầu hoặc số hiệu không rõ tổ chức |
Năm xuất hiện hai lần trong mẫu, một lần trong số hiệu và một lần ở cuối, có vẻ thừa nhưng đúng với cách nhiều mẫu IEEE trình bày; một số mẫu khác chỉ để năm trong số hiệu. Bạn theo mẫu khoa cho, miễn là năm phiên bản luôn có mặt.
Trong bài, tiêu chuẩn được trích như mọi nguồn khác bằng số trong ngoặc vuông. Khi bạn dẫn một điều khoản cụ thể, thêm vị trí vào ngoặc, ví dụ [11, Cl. 5.3] hoặc ghi rõ trong câu "theo mục 5.3 của tiêu chuẩn [11]"; cách thứ hai dễ đọc hơn trong văn bản tiếng Việt.
Những lỗi làm mục tiêu chuẩn mất giá trị
Bỏ năm phiên bản. Mục chỉ có số hiệu không có năm buộc người đọc đoán. Nếu bạn dùng phiên bản hiện hành, vẫn ghi năm của phiên bản đó, vì vài năm sau nó có thể không còn hiện hành.
Trích phiên bản đã bị thay thế mà không biết. Trước khi dẫn một tiêu chuẩn làm căn cứ thiết kế, bạn kiểm tình trạng hiệu lực trên cổng thông tin của cơ quan tiêu chuẩn hoá hoặc thư viện tiêu chuẩn. Nếu cố ý dùng bản cũ, chẳng hạn vì công trình được thiết kế theo bản đó, ghi rõ lý do trong bài.
Trộn bản TCVN và bản gốc. TCVN chấp nhận nguyên vẹn một tiêu chuẩn quốc tế có nội dung tương đương, nhưng số hiệu, năm và ngôn ngữ khác nhau. Bạn đọc bản nào thì trích bản đó; nếu cần, có thể ghi thêm trong bài rằng bản TCVN tương đương bản quốc tế nào.
Dẫn tiêu chuẩn qua bài giảng hoặc trang tổng hợp. Nhiều sinh viên lấy giới hạn kỹ thuật từ slide môn học rồi ghi số hiệu tiêu chuẩn như thể đã đọc. Nếu bạn chưa đọc bản tiêu chuẩn, trích nguồn bạn thực sự đọc, hoặc tìm bản tiêu chuẩn ở thư viện để kiểm lại con số.
Ghi tên tiêu chuẩn tự dịch. Tên trong mục phải là tên chính thức của bản bạn trích, không phải tên bạn dịch cho dễ hiểu. Phần giải thích nằm ở thân bài.
Bằng sáng chế và đơn đăng ký sáng chế
Mẫu IEEE cho bằng sáng chế gồm: nhà sáng chế, tên sáng chế trong ngoặc kép, quốc gia hoặc cơ quan cấp kèm chữ "Patent" và số bằng, rồi ngày cấp. Đơn đăng ký chưa được cấp bằng thì ghi là đơn, kèm ngày nộp hoặc ngày công bố. Bảng dưới dùng tên người, tên sáng chế và số giả định.
| Dạng | Mẫu giả định |
|---|---|
| Bằng sáng chế nước ngoài | T. Ho, “Method for cooling battery modules,” U.S. Patent x xxx xxx, Jan. 9, 20yy. |
| Bằng độc quyền sáng chế Việt Nam | Lý Văn Sơn, “Thiết bị sấy nông sản dùng năng lượng mặt trời,” Bằng độc quyền sáng chế số x-xxxxxxx, 20yy. |
| Đơn đăng ký sáng chế | T. Ho, “Method for cooling battery modules,” U.S. Patent Application xx/xxx,xxx, Jan. 9, 20yy. |
| Nhiều nhà sáng chế | T. Ho, M. Duong, and P. Quach, “Tên sáng chế,” Quốc gia Patent x xxx xxx, Mar. 2, 20yy. |
Số bằng viết theo đúng định dạng của cơ quan cấp. IEEE thường tách các nhóm ba chữ số bằng khoảng trắng hẹp cho bằng sáng chế Hoa Kỳ; các nước khác có định dạng riêng, kể cả chữ cái đứng trước. Bạn chép nguyên số từ trang đầu văn bằng hoặc từ cơ sở dữ liệu sáng chế chính thức.
Tên sáng chế lấy theo tên trên văn bằng, giữ ngôn ngữ gốc. Với bằng sáng chế tiếng nước ngoài mà bạn chỉ đọc bản dịch máy, hãy ghi văn bằng gốc và cẩn thận khi dẫn chi tiết kỹ thuật, vì bản dịch máy của yêu cầu bảo hộ thường sai thuật ngữ.
Dùng bằng sáng chế trong đồ án cho đúng chỗ
Bằng sáng chế là nguồn tốt để khảo sát giải pháp kỹ thuật đã có, nhưng nó không phải bài báo khoa học. Một vài nguyên tắc giúp bạn dùng đúng mức:
- Bằng sáng chế mô tả một giải pháp và phạm vi bảo hộ, không chứng minh giải pháp hiệu quả như mô tả. Khi dẫn hiệu năng, ưu tiên bài báo có số liệu đo, dùng bằng sáng chế để cho thấy giải pháp đã tồn tại.
- Ngày cấp và ngày nộp đơn khác nhau, có khi cách nhau vài năm. Khi bàn về việc ai đề xuất giải pháp trước, ngày ưu tiên hoặc ngày nộp mới là mốc có ý nghĩa; bạn nói rõ mình đang dùng mốc nào.
- Một sáng chế thường được nộp ở nhiều nước với nhiều số khác nhau. Trích văn bằng bạn đã đọc, không cần liệt kê cả họ sáng chế.
- Đơn công bố chưa được cấp bằng không có nghĩa sáng chế được bảo hộ. Trong bài, viết "đơn đăng ký sáng chế đã công bố" chứ không viết "sáng chế đã được cấp bằng".
- Thông tin về giải pháp hữu ích, một hình thức bảo hộ ở Việt Nam có yêu cầu thấp hơn sáng chế, được ghi theo cùng cấu trúc, đổi tên loại văn bằng cho đúng.
Nếu đồ án có phần khảo sát tình trạng kỹ thuật và quyền sở hữu trí tuệ, những câu hỏi kiểu "giải pháp của mình có vi phạm bằng nào không" thuộc về chuyên môn sở hữu trí tuệ, vượt ra ngoài việc trích dẫn; bạn trao đổi với người hướng dẫn và bộ phận chuyên trách của trường.
Lấy thông tin tiêu chuẩn và sáng chế từ nguồn chính thức
Thông tin tiêu chuẩn và sáng chế chép lại qua nhiều tay rất dễ sai số hiệu hoặc năm. Trình tự dưới giúp bạn có dữ liệu gốc.
- Với tiêu chuẩn, tìm trên cổng tra cứu của cơ quan tiêu chuẩn hoá quốc gia hoặc tổ chức tiêu chuẩn quốc tế; ghi lại tên chính thức, số hiệu đầy đủ, năm và tình trạng hiệu lực.
- Nếu thư viện trường có bản tiêu chuẩn, đọc bản đó và dùng chính thông tin trên trang bìa.
- Với sáng chế, tìm trên cơ sở dữ liệu sáng chế của cơ quan sở hữu trí tuệ; ghi số văn bằng, tên, nhà sáng chế, ngày cấp, và số đơn nếu cần.
- Kiểm lại số hiệu bằng cách tìm lại chính số đó trên cổng tra cứu; một chữ số sai là mục trỏ tới văn bản khác.
- Viết mục theo mẫu, đặt đúng số thứ tự trong danh mục, và ghi điều khoản hay hình cụ thể trong câu trích ở bài khi cần.
Với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và các văn bản ban hành kèm, bạn kiểm thêm văn bản pháp luật còn hiệu lực hay không trước khi dẫn làm căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu chuẩn không có tác giả thì mục bắt đầu bằng gì?
Theo mẫu chung của IEEE Reference Guide, mục bắt đầu bằng tên tiêu chuẩn in nghiêng, sau đó là số hiệu và năm. Nếu khoa yêu cầu ghi tổ chức ban hành, tên tổ chức đặt ở vị trí tác giả. Không đặt tên người soạn thảo hay ban kỹ thuật vào vị trí tác giả.
Đọc tiêu chuẩn bản tiếng Anh nhưng có bản TCVN tương đương thì trích bản nào?
Trích bản bạn đã đọc. Nếu đồ án cần nêu căn cứ áp dụng ở Việt Nam, bạn nêu rõ trong bài rằng bản TCVN tương đương với bản quốc tế, và nếu đọc cả hai thì trích cả hai thành hai mục riêng.
Có cần ghi tình trạng còn hiệu lực của tiêu chuẩn trong danh mục không?
Mẫu IEEE không có phần tình trạng hiệu lực. Tuy vậy, nếu bạn dùng bản đã bị thay thế, nên nói rõ trong thân bài, vì người đọc có thể đối chiếu với bản mới và thấy khác biệt. Một số khoa yêu cầu ghi thêm "đã bị thay thế"; khi đó theo khoa.
Bằng sáng chế có bản tiếng Anh và bản tiếng nước gốc thì ghi bản nào?
Ghi văn bằng gốc do cơ quan cấp, với số và ngày cấp của văn bằng đó. Nếu bạn chỉ đọc được bản tóm tắt hoặc bản dịch tiếng Anh từ cơ sở dữ liệu, có thể ghi chú điều đó theo mẫu của khoa, nhưng không ghi như thể đã đọc toàn văn.
Đơn sáng chế đã công bố có được trích như bằng sáng chế không?
Không nên. Đơn đã công bố là tài liệu công khai và trích được, nhưng phải ghi rõ là đơn đăng ký, kèm số đơn và ngày. Viết như văn bằng đã cấp sẽ khiến người đọc hiểu sai về tình trạng pháp lý của giải pháp.
Dẫn một bảng số liệu trong tiêu chuẩn thì ghi vị trí thế nào?
Ghi số bảng hoặc số điều khoản trong ngoặc trích dẫn, ví dụ [11, Table 3], hoặc ghi trong câu "theo Bảng 3 của tiêu chuẩn [11]". Tiêu chuẩn thường được tham chiếu theo điều khoản hơn là số trang, nên điều khoản là cách chỉ vị trí hữu ích nhất.