Trong danh mục IEEE, tên tạp chí được viết tắt bằng cách rút gọn từng từ theo một danh sách quy ước, bỏ các từ nối như mạo từ, giới từ, liên từ, giữ nguyên những từ ngắn hoặc không có trong danh sách, và in nghiêng toàn bộ tên. Ví dụ, một tạp chí có tên dạng "International Journal of Applied Electronics" sẽ thành "Int. J. Appl. Electron.".
Quy tắc nghe đơn giản, nhưng tự viết tắt theo cảm tính rất dễ sai: rút gọn một từ không có trong danh sách, bỏ mất một từ mang nghĩa, hay viết tắt cả tên một tạp chí vốn chỉ có một từ. Bài này nói về cách IEEE viết tắt, những từ hay gặp trong tên tạp chí kỹ thuật, các ngoại lệ, cách tra tên viết tắt chính thức, và cách xử lý tạp chí tiếng Việt vốn thường không có tên viết tắt chuẩn. Tên tạp chí trong ví dụ là giả định.
Vì sao IEEE viết tắt tên tạp chí
Danh mục tài liệu tham khảo của một bài kỹ thuật có thể dài vài chục mục, phần lớn là bài báo. Tên tạp chí đầy đủ lặp đi lặp lại chiếm nhiều chỗ mà không thêm thông tin. Viết tắt theo một quy ước chung giúp danh mục gọn, và người trong ngành nhìn chữ viết tắt vẫn nhận ra tạp chí.
Điều kiện để viết tắt có ích là mọi người viết tắt giống nhau. Vì vậy viết tắt không phải là tự rút gọn cho ngắn, mà là theo một danh sách quy ước. Phần lớn chữ viết tắt IEEE dùng trùng với quy tắc của tiêu chuẩn quốc tế ISO 4 về viết tắt tên ấn phẩm, đi kèm danh mục từ viết tắt trong tên ấn phẩm do Trung tâm ISSN quốc tế duy trì. IEEE Reference Guide có bảng các từ hay gặp trong tên tạp chí kỹ thuật cùng chữ viết tắt; một số ít từ IEEE viết tắt hơi khác danh mục chung, nên khi viết theo IEEE, bảng của IEEE được ưu tiên.
Viết tắt chỉ áp dụng cho tên ấn phẩm định kỳ và tên kỷ yếu. Tên sách, tên bài báo, tên tiêu chuẩn không viết tắt. Bạn cũng không viết tắt tên tạp chí trong thân bài; khi nhắc tạp chí trong câu, viết tên đầy đủ hoặc tốt hơn là không cần nhắc, vì số trích dẫn đã dẫn người đọc tới mục trong danh mục.
Những từ hay gặp trong tên tạp chí kỹ thuật
Bảng dưới liệt kê các từ thường gặp và chữ viết tắt phổ biến theo IEEE. Danh sách đầy đủ và chính xác nằm trong bảng viết tắt của IEEE Reference Guide; khi gặp từ không có ở đây, bạn tra bảng đó thay vì tự rút gọn.
| Từ đầy đủ | Viết tắt | Từ đầy đủ | Viết tắt |
|---|---|---|---|
| Journal | J. | Transactions | Trans. |
| International | Int. | Proceedings | Proc. |
| Conference | Conf. | Symposium | Symp. |
| Engineering | Eng. | Electronics | Electron. |
| Communications | Commun. | Computer, Computing | Comput. |
| Systems | Syst. | Technology | Technol. |
| Science | Sci. | Research | Res. |
| Applied | Appl. | Letters | Lett. |
| Magazine | Mag. | Review | Rev. |
| Information | Inf. | Processing | Process. |
Để ý chữ viết tắt luôn có dấu chấm ở cuối, giữ chữ hoa của từ gốc, và mỗi từ viết tắt riêng chứ không gộp. Một số từ thường không bị viết tắt vì đã ngắn, như "Power", "Energy", "Control", "Signal". Một số cặp từ khác nghĩa có chữ viết tắt gần nhau, ví dụ "Electrical" và "Electronics", nên bạn đừng đoán theo mặt chữ mà tra đúng từ.
Các quy tắc và ngoại lệ cần nhớ
Bỏ từ nối. Mạo từ, giới từ và liên từ như "the", "of", "on", "and", "for" thường bị bỏ trong tên viết tắt. Vì thế "Journal of Applied Electronics" thành "J. Appl. Electron.", không phải "J. of Appl. Electron.". Một số trường hợp đặc biệt giữ lại để tránh hiểu nhầm; tên viết tắt chính thức của tạp chí là thứ quyết định.
Tên chỉ có một từ thì không viết tắt. Tạp chí có tên là một từ duy nhất, kể cả khi từ đó có trong danh sách viết tắt, được giữ nguyên, in nghiêng. Viết tắt nó sẽ làm người đọc không nhận ra.
Giữ danh từ riêng và từ viết tắt sẵn có. Tên tổ chức viết tắt đứng đầu tên tạp chí, tên riêng của vùng, của người, được giữ nguyên. Chữ viết tắt sẵn có trong tên, kiểu tên một chuẩn kỹ thuật, giữ nguyên.
Không viết tắt từ không có trong danh sách. Từ nào không có trong bảng viết tắt thì viết đầy đủ. Tự cắt "Renewable" thành "Ren." chỉ vì thấy dài là sai; chữ viết tắt quy ước của từ này là "Renew.".
Phân biệt các tạp chí cùng tên gốc. Một số nhà xuất bản có nhiều tạp chí tên gần giống nhau, chỉ khác một chữ như "Part A", "Letters". Khi viết tắt, giữ nguyên phần phân biệt đó, nếu không bạn đang trỏ người đọc tới tạp chí khác.
Tra tên viết tắt chính thức thay vì tự đặt
Cách an toàn nhất là không tự viết tắt mà tra tên viết tắt đã được công bố cho đúng tạp chí đó. Trình tự dưới đi từ nguồn đáng tin nhất.
- Xem trang của chính tạp chí: nhiều tạp chí ghi tên viết tắt ở trang giới thiệu, ở chân trang bài báo, hoặc trong hướng dẫn cho tác giả.
- Xem trang đầu một bài báo của tạp chí đó: dòng trích dẫn đề nghị ở đầu hoặc chân trang thường dùng tên viết tắt chính thức.
- Tra cơ sở dữ liệu ISSN theo mã ISSN của tạp chí: bản ghi thường có tên viết tắt chính thức theo ISO 4.
- Với tạp chí y sinh, danh mục tạp chí của các thư viện y học quốc gia lớn có tên viết tắt chuẩn; với tạp chí của IEEE, danh sách tên viết tắt do IEEE công bố là nguồn chuẩn.
- Chỉ khi không tìm được ở đâu, tự viết tắt theo danh mục từ viết tắt chung, và giữ đúng cách viết đó ở mọi mục của cùng tạp chí.
Một lưu ý về các công cụ định dạng tự động, kể cả công cụ có AI: chúng có thể viết tắt sai, bỏ dở giữa chừng, hoặc trộn tên đầy đủ với tên viết tắt trong cùng danh mục. Bạn soát cột tên tạp chí trong danh mục từ trên xuống, tìm những tạp chí xuất hiện nhiều lần và chắc chúng được viết giống nhau.
Tạp chí tiếng Việt và tạp chí không có tên viết tắt
Phần lớn tạp chí khoa học trong nước xuất bản bằng tiếng Việt và không có tên viết tắt theo chuẩn quốc tế. Danh mục từ viết tắt quốc tế lại xây dựng chủ yếu cho các ngôn ngữ dùng chữ Latinh phổ biến, nên việc tự viết tắt tên tiếng Việt, kiểu cắt "Tạp chí Khoa học" thành "T.c. Kh.h.", tạo ra những chữ mà không ai nhận ra.
Cách xử lý mà nhiều khoa chấp nhận là ghi đầy đủ tên tạp chí tiếng Việt, in nghiêng. Ví dụ giả định: Tạp chí Khoa học và Công nghệ X. Một số tạp chí trong nước có tên tiếng Anh song song và đôi khi có tên viết tắt riêng ghi trên trang tạp chí; nếu bài bạn trích được đăng ở phần tiếng Anh, bạn có thể dùng tên đó. Điều cần tránh là dùng tên tiếng Việt cho mục này và tên tiếng Anh cho mục khác của cùng một tạp chí.
Khi danh mục vừa có tạp chí nước ngoài viết tắt vừa có tạp chí tiếng Việt viết đầy đủ, trông có vẻ không đồng đều, nhưng thực ra là nhất quán theo nguyên tắc: tạp chí nào có tên viết tắt chính thức thì viết tắt, không có thì viết đầy đủ. Nếu khoa muốn tất cả đều viết đầy đủ cho dễ đọc, đó cũng là lựa chọn hợp lệ; quan trọng là áp dụng cho cả danh mục.
Với tạp chí nước ngoài ít người biết, không có tên viết tắt ở đâu, viết đầy đủ cũng an toàn hơn tự chế. Người đọc tìm một tên đầy đủ dễ hơn nhiều so với đoán ngược một chữ viết tắt không chuẩn.
Tạp chí đổi tên, tách số, gộp số
Tạp chí sống lâu thường đổi tên ít nhất một lần: mở rộng phạm vi, tách thành nhiều tạp chí con, hoặc gộp với tạp chí khác. Khi trích một bài cũ, bạn ghi tên tạp chí đúng như lúc bài được đăng, không đổi sang tên hiện tại. Lý do đơn giản: thư viện và cơ sở dữ liệu lưu số tạp chí cũ dưới tên cũ, và người đọc tìm theo tên đó.
Điều này kéo theo chuyện viết tắt: tên cũ có tên viết tắt của tên cũ. Khi danh mục có hai bài của cùng một tạp chí ở hai thời kỳ khác tên, hai mục sẽ có hai tên viết tắt khác nhau, và đó là đúng chứ không phải thiếu nhất quán. Nếu bạn lo người chấm thắc mắc, có thể nhắc một câu trong bài hoặc ghi chú theo cách khoa cho phép.
Tạp chí tách thành nhiều phần, kiểu phần A, phần B theo chuyên ngành, thì tên viết tắt giữ chữ phân biệt phần. Bỏ chữ đó đi là trỏ người đọc tới một tạp chí khác hoặc một tạp chí không còn tồn tại. Với tạp chí tiếng Việt, hiện tượng đổi tên khi cơ quan chủ quản sắp xếp lại cũng khá phổ biến; nguyên tắc giữ tên lúc đăng bài vẫn áp dụng.
Cách nhanh để biết tạp chí có đổi tên không là xem trang đầu bài báo bản chính thức, hoặc bản ghi ISSN, nơi thường liệt kê tên trước và tên sau của ấn phẩm.
Soát cột tên tạp chí trước khi nộp
Tên tạp chí là phần dễ soát nhất trong danh mục nếu bạn làm theo cột thay vì đọc từng mục. Danh sách soát:
- Mọi tên tạp chí đều in nghiêng, kể cả phần viết tắt và dấu chấm đi kèm.
- Cùng một tạp chí được viết giống hệt nhau ở mọi mục, không chỗ đầy đủ chỗ viết tắt.
- Không còn từ nối như "of", "on" lọt lại trong tên viết tắt, trừ khi tên chính thức có.
- Không có tạp chí một từ nào bị viết tắt.
- Tên tạp chí tiếng Việt được ghi theo một cách thống nhất, có dấu đầy đủ.
- Tên kỷ yếu hội nghị cũng được viết tắt theo cùng quy tắc, có chữ "in" đứng trước.
- Không nhầm tên tạp chí với tên nhà xuất bản hay tên cơ sở dữ liệu nơi bạn tìm thấy bài.
Lỗi cuối danh sách xảy ra khá thường: sinh viên ghi tên cơ sở dữ liệu học thuật hay tên nhà xuất bản ở chỗ tên tạp chí, vì đó là tên hiện to nhất trên trang tải bài. Tên tạp chí là tên ấn phẩm chứa bài, ghi ở đầu trang bài báo.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc viết tắt tên tạp chí khi dùng IEEE trong đồ án không?
IEEE dùng tên viết tắt, nhưng trong đồ án, nhiều khoa chấp nhận tên đầy đủ, nhất là khi danh mục có nhiều tạp chí tiếng Việt. Nếu khoa không quy định, bạn chọn viết tắt theo chuẩn cho tạp chí có tên viết tắt chính thức, hoặc viết đầy đủ tất cả, và giữ thống nhất.
Tên viết tắt của IEEE và của ISO 4 khác nhau thì theo cái nào?
Khi danh mục theo kiểu IEEE, dùng bảng viết tắt của IEEE cho các từ có trong bảng đó. Khác biệt chỉ ở một số ít từ; phần lớn từ trùng nhau. Nếu tạp chí tự công bố tên viết tắt chính thức, nhiều người ưu tiên tên đó vì nó là cách tạp chí tự nhận diện.
Tên tạp chí có dấu hai chấm và phụ đề thì viết tắt thế nào?
Phần phụ đề thường được bỏ trong tên viết tắt nếu nó không cần để phân biệt tạp chí. Nếu tạp chí có nhiều phần với phụ đề khác nhau, giữ phần phân biệt. Cách chắc chắn là tra tên viết tắt chính thức của chính tạp chí.
Có viết tắt tên tạp chí trong thân bài không?
Không nên. Thân bài viết tên đầy đủ nếu cần nhắc tạp chí, và thường cũng không cần nhắc vì số trích dẫn đã dẫn tới danh mục. Viết tắt chỉ dùng trong danh mục tài liệu tham khảo để giữ danh mục gọn.
Tạp chí tiếng Việt có tên tiếng Anh song song thì dùng tên nào?
Dùng tên ứng với phần mà bài được đăng: bài tiếng Việt ghi tên tiếng Việt, bài đăng ở phần hoặc số tiếng Anh ghi tên tiếng Anh. Không dùng cả hai tên cho cùng một mục, và không đổi qua lại giữa các mục cùng tạp chí.