Phần mềm, kho mã nguồn và bộ dữ liệu được trích theo IEEE với cùng một bộ thông tin cốt lõi: ai làm ra, tên, phiên bản, năm, nơi lưu và mã định danh bền vững nếu có. Phiên bản là phần hay bị bỏ nhất nhưng lại quan trọng nhất, vì kết quả chạy trên phiên bản này có thể không lặp lại trên phiên bản khác.
Đồ án công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu và tự động hoá ngày càng dựa vào thư viện mã nguồn mở và bộ dữ liệu công khai. Mẫu trích cho các loại nguồn này không được trình bày thống nhất như sách hay bài báo; các bản hướng dẫn theo IEEE của các trường có những dạng hơi khác nhau. Bài này đưa ra dạng thường gặp với ví dụ giả định, nguyên tắc chọn thông tin, và ranh giới giữa thứ cần trích với thứ chỉ cần nêu trong phần mô tả môi trường thực nghiệm.
Vì sao phải trích phần mềm và dữ liệu
Có ba lý do. Lý do đầu là ghi công: một thư viện xử lý ảnh hay một bộ dữ liệu ảnh y tế được gán nhãn là công sức của người khác, và nhiều nhóm phát triển yêu cầu người dùng trích bài báo hoặc kho mã của họ khi công bố kết quả. Lý do thứ hai là khả năng lặp lại: người đọc muốn chạy lại thí nghiệm của bạn cần biết đúng thư viện, đúng phiên bản, đúng bộ dữ liệu. Lý do thứ ba là trung thực về phần đóng góp: hội đồng cần phân biệt mã bạn tự viết với mã bạn dùng lại.
Lý do thứ ba đặc biệt quan trọng với đồ án tốt nghiệp. Dùng lại mã nguồn mở là chuyện bình thường và được khuyến khích, nhưng nếu đồ án không nói rõ phần nào là dùng lại, người chấm có thể hiểu nhầm cả hệ thống là do bạn viết, hoặc ngược lại không ghi nhận phần bạn thật sự làm. Trích dẫn rõ ràng bảo vệ bạn ở cả hai chiều.
Bộ dữ liệu còn có thêm điều kiện sử dụng. Nhiều bộ dữ liệu công khai chỉ cho dùng vào nghiên cứu phi thương mại, hoặc yêu cầu trích đúng một bài báo mô tả bộ dữ liệu. Đọc trang mô tả hoặc tệp hướng dẫn đi kèm trước khi dùng là bước không bỏ được, và nếu có yêu cầu trích dẫn cụ thể thì theo đúng yêu cầu đó.
Dạng trích thường gặp cho từng loại
Bảng dưới là các dạng hay gặp trong hướng dẫn theo IEEE của nhiều trường, với tên giả định. Vì chưa có một mẫu duy nhất được mọi bản hướng dẫn áp dụng giống nhau, bạn đối chiếu mẫu của khoa hoặc bản IEEE Reference Guide khoa chỉ định, rồi giữ nguyên một dạng cho cả danh mục.
| Loại | Dạng giả định |
|---|---|
| Phần mềm có nhà phát hành | Công ty Phần mềm X, Tên phần mềm mô phỏng mạch, ver. 5.2, 20yy. [Online]. Available: (địa chỉ trang) |
| Thư viện mã nguồn mở | Nhóm phát triển Y, Tên thư viện xử lý ảnh, ver. 3.1.0, 20yy. Accessed: Sep. 5, 2026. [Online]. Available: (địa chỉ kho mã) |
| Kho mã của một người hoặc nhóm | N. Trinh, “Tên kho mã điều khiển robot hai bánh,” 20yy. Accessed: Sep. 5, 2026. [Online]. Available: (địa chỉ kho mã) |
| Bộ dữ liệu có mã định danh | P. Mai and Q. Ha, “Tên bộ dữ liệu ảnh lá lúa,” Kho dữ liệu Z, 20yy, doi: 10.xxxx/xxxxx. |
| Bộ dữ liệu kèm bài báo mô tả | Trích bài báo mô tả bộ dữ liệu theo mẫu bài báo, theo yêu cầu của nhóm tác giả |
Ở các dạng trên, tên phần mềm in nghiêng giống tên sách, còn tên kho mã và bộ dữ liệu đặt trong ngoặc kép giống tên bài; có hướng dẫn làm ngược lại. Đây là chi tiết mà sự nhất quán quan trọng hơn lựa chọn.
Chữ "ver." là cách viết phiên bản hay gặp; một số mẫu viết "Version". Phiên bản chép đúng như nhóm phát triển công bố, gồm cả các số phụ, vì phiên bản 3.1.0 và 3.1.4 có thể khác hành vi.
Phiên bản, thời điểm và mã định danh
Ghi phiên bản bạn thật sự chạy. Không ghi phiên bản mới nhất tại lúc viết danh mục, mà ghi phiên bản cài trong môi trường chạy thí nghiệm. Trình quản lý gói của hầu hết ngôn ngữ lập trình cho xuất danh sách gói kèm phiên bản; lưu danh sách đó cùng mã nguồn của đồ án.
Kho mã không có bản phát hành. Nhiều kho mã của cá nhân không gắn nhãn phiên bản. Khi đó, mã định danh của lần cập nhật bạn dùng, thường là một chuỗi ký tự do hệ quản lý phiên bản sinh ra, là cách chính xác nhất để chỉ đúng trạng thái mã. Bạn ghi chuỗi này, hoặc ít nhất ghi ngày truy cập, theo cách khoa chấp nhận.
Ưu tiên mã định danh bền vững. Nhiều kho lưu trữ dữ liệu và phần mềm cấp DOI cho từng phiên bản. Nếu có, ghi DOI vì nó trỏ tới đúng phiên bản và ít bị mất hơn địa chỉ trang.
Bộ dữ liệu có nhiều phiên bản. Bộ dữ liệu cũng được sửa: thêm mẫu, sửa nhãn sai, bỏ dữ liệu trùng. Ghi phiên bản hoặc ngày tải, và nếu bạn tự lọc, tự chia tập huấn luyện và kiểm tra, mô tả cách chia trong bài để người khác làm lại được.
Mã nguồn của chính bạn. Mã bạn tự viết cho đồ án không cần trích như tài liệu tham khảo. Nếu khoa yêu cầu nộp kèm hoặc công bố kho mã, ghi nơi lưu trong phần phụ lục hoặc phần mô tả thực nghiệm theo quy định.
Cái gì cần trích, cái gì chỉ cần nêu
Một đồ án học máy có thể dùng hàng chục gói phần mềm. Trích tất cả thì danh mục dài vô ích, bỏ hết thì thiếu trung thực. Ranh giới hợp lý mà nhiều người hướng dẫn chấp nhận:
- Cần trích: thư viện hoặc khung phần mềm mà phương pháp của bạn dựa trực tiếp vào, như khung học sâu dùng để huấn luyện mô hình, thư viện cài đặt thuật toán bạn so sánh.
- Cần trích: mô hình đã huấn luyện sẵn mà bạn tinh chỉnh, kèm bài báo gốc của mô hình nếu nhóm tác giả yêu cầu.
- Cần trích: mọi bộ dữ liệu bạn dùng để huấn luyện, kiểm tra hay so sánh.
- Cần trích: đoạn mã cụ thể bạn chép hoặc chỉnh sửa từ kho mã của người khác, ghi rõ ở chú thích trong mã nguồn và trong bài.
- Chỉ cần nêu trong phần môi trường thực nghiệm: hệ điều hành, ngôn ngữ lập trình, trình soạn thảo mã, các gói tiện ích chung như đọc tệp hay vẽ đồ thị, trừ khi chúng ảnh hưởng tới kết quả.
- Không cần trích: công cụ dùng để viết đồ án như trình soạn thảo văn bản. Việc dùng công cụ AI trong quá trình làm đồ án thì theo quy định riêng của trường về khai báo, và cách trích nội dung do AI tạo có bài riêng ở danh mục nguồn số.
Phần môi trường thực nghiệm thường là một bảng gồm phần cứng, hệ điều hành, phiên bản ngôn ngữ và phiên bản các thư viện chính. Bảng này cộng với danh mục tài liệu tham khảo cho người đọc đủ thông tin để dựng lại môi trường của bạn.
Quy trình ghi nguồn phần mềm và dữ liệu từ ngày đầu làm đồ án
Nguồn phần mềm và dữ liệu khó lần lại nhất khi để tới cuối, vì môi trường đã cài đi cài lại nhiều lần. Làm từ đầu thì gần như không tốn công.
- Mỗi khi thêm một thư viện vào dự án, ghi tên, phiên bản và lý do dùng vào tệp ghi chú của dự án.
- Mỗi khi tải một bộ dữ liệu, ghi nguồn, ngày tải, phiên bản, điều kiện sử dụng và yêu cầu trích dẫn của nhóm tác giả.
- Khi chép một đoạn mã từ kho mã khác, ghi chú ngay trong mã nguồn chỗ lấy và điều kiện giấy phép.
- Trước khi chạy thí nghiệm cuối, xuất danh sách gói kèm phiên bản và lưu cùng kết quả.
- Khi viết đồ án, đối chiếu danh sách gói với tệp ghi chú để chọn những gì cần trích theo ranh giới ở mục trên.
- Viết các mục danh mục theo một dạng thống nhất và kiểm lại từng địa chỉ, từng DOI.
Thói quen này còn giúp bạn trả lời câu hỏi rất hay gặp ở buổi bảo vệ: kết quả này chạy trên phiên bản nào, và nếu chạy lại có ra như vậy không.
Viết trong bài khi dùng phần mềm và dữ liệu
Danh mục chỉ là một nửa của việc trích dẫn. Nửa còn lại là câu văn trong bài, nơi bạn cho người đọc biết bạn dùng phần mềm hay dữ liệu đó vào việc gì. Một câu tốt nêu tên, vai trò và số trích: "Mô hình được huấn luyện bằng khung học sâu Y phiên bản 2.x [14] trên bộ dữ liệu ảnh lá lúa [15], chia theo tỷ lệ tám phần huấn luyện, hai phần kiểm tra." Người đọc biết ngay công cụ, phiên bản, dữ liệu và cách chia.
Khi bạn so sánh với một phương pháp mà nhóm khác đã cài đặt sẵn, ghi rõ bạn chạy lại mã của họ hay lấy số liệu từ bài báo của họ. Hai trường hợp này khác nhau về độ tin cậy của phép so sánh: chạy lại trên cùng điều kiện với bạn thì công bằng hơn, còn chép số từ bài báo thì điều kiện thí nghiệm có thể khác. Câu ví dụ giả định: "Kết quả của phương pháp B được lấy từ [9, Table 3]; phương pháp C được chạy lại bằng mã nguồn công bố của nhóm tác giả [10] với cùng tập kiểm tra."
Khi bạn sửa mã của người khác, mô tả phần sửa: thay hàm mất mát, thêm một lớp, đổi bước tiền xử lý. Đây là chỗ đóng góp của bạn hiện ra; viết mập mờ kiểu "dựa trên mã của [10]" làm người chấm không biết bạn đã làm gì. Ngược lại, nếu bạn dùng nguyên vẹn, nói thẳng như vậy, không có gì phải ngại.
Một lưu ý về dữ liệu có thông tin cá nhân hoặc dữ liệu của nơi thực tập: không đưa dữ liệu chưa che vào công cụ trực tuyến để xử lý, và trong bài chỉ mô tả dữ liệu ở mức đã được phép công bố. Phần này thuộc quy định đạo đức nghiên cứu của trường nhiều hơn là quy tắc trích dẫn, nhưng nó thường xuất hiện cùng chỗ trong đồ án.
Câu hỏi thường gặp
Thư viện mã nguồn mở có ghi sẵn câu trích dẫn đề nghị thì dùng câu đó hay tự viết?
Nên dùng thông tin trong câu trích đề nghị, vì đó là nguồn mà nhóm phát triển muốn được ghi công, thường là một bài báo. Bạn chỉ chuyển nó về đúng định dạng IEEE của danh mục, không giữ nguyên định dạng gốc nếu nó theo kiểu khác.
Có cần trích ngôn ngữ lập trình đã dùng không?
Thông thường không cần đưa vào danh mục tài liệu tham khảo. Bạn nêu ngôn ngữ và phiên bản trong phần môi trường thực nghiệm. Chỉ khi đồ án bàn về chính ngôn ngữ đó, chẳng hạn so sánh hiệu năng các ngôn ngữ, thì mới trích tài liệu đặc tả hoặc tài liệu chính thức.
Bộ dữ liệu tự thu thập có cần trích dẫn không?
Không trích như tài liệu tham khảo, vì đó là sản phẩm của bạn. Bạn mô tả cách thu thập, số lượng, cách gán nhãn và các vấn đề đạo đức, quyền riêng tư liên quan trong phần phương pháp. Nếu dữ liệu có thông tin cá nhân, che hoặc ẩn danh theo quy định trước khi công bố.
Mô hình học sâu tải từ kho mô hình công khai thì trích thế nào?
Trích bài báo giới thiệu mô hình nếu có, và nếu khoa yêu cầu thì trích thêm kho lưu mô hình với phiên bản hoặc ngày tải. Ghi rõ trong bài bạn dùng trọng số huấn luyện sẵn hay tự huấn luyện, vì điều đó ảnh hưởng trực tiếp tới cách đọc kết quả.
Đoạn mã lấy từ trang hỏi đáp lập trình có phải trích không?
Có, khi đoạn mã đáng kể và bạn dùng gần như nguyên vẹn. Ghi chú nguồn ngay trong mã và tuân thủ điều kiện giấy phép của trang đó. Với một dòng lệnh phổ biến mà ai cũng viết giống nhau, việc trích thường không cần thiết.