VienDan.comViện Dẫn
Tên tác giả Việt và trường hợp khó

Ghi tên tác giả Việt theo APA 7: đảo họ tên hay giữ nguyên thứ tự?

Theo APA 7, Nguyễn Văn An ghi thành Nguyễn, V. A.; nhiều trường lại giữ nguyên họ tên. Hai cách, khi nào dùng cách nào và lỗi hay gặp.

Vietnamese graduate student at a wooden library desk in Hue, pen hovering over a blank notebook, stack of closed books beside her, seen from behind, soft window light

Theo APA 7, tên tác giả trong danh mục tài liệu tham khảo ghi theo dạng "Họ, chữ cái đầu của tên đệm và tên". Một tác giả tên Nguyễn Văn An (ví dụ giả định) sẽ thành Nguyễn, V. A. trong danh mục, và trong bài chỉ còn họ: (Nguyễn, 2021). Với tên người Việt, họ vốn đã đứng đầu, nên cái gọi là "đảo họ tên" thực chất là tách họ ra, đặt dấu phẩy, rồi viết tắt phần còn lại.

Nhưng nhiều quy định trình bày luận văn, khoá luận trong nước lại yêu cầu cách khác: giữ nguyên họ tên tác giả Việt, không viết tắt, không đảo, và trích trong bài bằng cả họ tên. Hai cách đều đang được dùng; cái sai là trộn lẫn chúng trong cùng một bài. Bài này giải thích từng cách, đặt chúng cạnh nhau, chỉ ra lỗi hay gặp và cách chốt quy ước trước khi bạn viết dòng trích dẫn đầu tiên.

APA 7 quy định gì về phần tác giả

Cẩm nang APA bản thứ bảy coi phần tác giả là yếu tố đầu tiên của mỗi mục tài liệu tham khảo, và đặt ra một nguyên tắc chung cho mọi người viết: ghi họ trước, dấu phẩy, rồi đến chữ cái đầu của các tên riêng, mỗi chữ cái đầu có dấu chấm và cách nhau một khoảng trắng. Với tên tiếng Anh, điều này nghĩa là đảo thật sự: một người tên John Smith trên bìa sách sẽ thành Smith, J. trong danh mục. Với tên Việt, kết quả trông như giữ nguyên thứ tự, chỉ khác ở chỗ tên đệm và tên bị rút gọn.

Cẩm nang cũng yêu cầu ghi tên tác giả như nó xuất hiện trên tài liệu, không thêm học hàm, học vị, chức danh. Những chữ như GS., PGS.TS., ThS., BS. trên trang bìa sách Việt đều bỏ đi. Khi có từ hai tác giả trở lên, các tên cách nhau bằng dấu phẩy và trước tên cuối có dấu "&"; danh mục ghi đủ tên tới hai mươi tác giả, nhiều hơn thì ghi mười chín tên đầu, dấu ba chấm, rồi tên cuối cùng.

Trong phần trích trong bài, APA chỉ dùng họ: (Nguyễn, 2021), hoặc trong câu văn "Nguyễn (2021) cho rằng…". Đây là điểm khiến nhiều người viết tiếng Việt khó chịu, vì họ Nguyễn, Trần, Lê, Phạm xuất hiện dày đặc và một chữ họ đơn độc nói rất ít về người viết. APA có quy tắc riêng cho trường hợp nhiều tác giả cùng họ, sẽ nhắc ở phần dưới; nhưng nguyên tắc gốc vẫn là: trong bài ghi họ, trong danh mục ghi họ kèm chữ cái đầu.

Từ họ tên đầy đủ sang dạng APA: bảng chuyển đổi mẫu

Bảng dưới lấy các tên giả định có cấu trúc thường gặp ở người Việt: tên hai chữ, ba chữ, bốn chữ, có học hàm trên bìa. Cột cuối là cách trích trong bài theo APA nguyên bản, chỉ để bạn so sánh với cách giữ nguyên họ tên ở mục sau.

Tên trên tài liệu (giả định)Trong danh mục theo APA 7Trích trong bài theo APA 7
Nguyễn Văn AnNguyễn, V. A.(Nguyễn, 2021)
Trần Thị Bích NgọcTrần, T. B. N.(Trần, 2019)
Lê HoàngLê, H.(Lê, 2020)
PGS.TS. Phạm Minh KhoaPhạm, M. K. (bỏ học hàm, học vị)(Phạm, 2018)
Nguyễn Văn An và Lê Thị HoaNguyễn, V. A., & Lê, T. H.(Nguyễn & Lê, 2022)
Võ Đức Thịnh, Đỗ Mai và Hồ NamVõ, Đ. T., Đỗ, M., & Hồ, N.(Võ et al., 2023) hoặc (Võ và cộng sự, 2023)

Lưu ý dòng có chữ cái đầu là Đ: chữ cái đầu của "Đức" là Đ., không phải D., nếu tài liệu gốc in có dấu. Còn chuyện viết "et al." hay "và cộng sự" trong bài tiếng Việt là quy ước của từng nơi; nhiều khoa chấp nhận cả hai, miễn bạn dùng một kiểu từ đầu đến cuối. Nhóm ba tác giả trở lên trong APA 7 được rút gọn ngay từ lần trích đầu tiên.

Cách thứ hai: giữ nguyên họ tên như nhiều quy định trong nước

Nhiều trường đại học và viện nghiên cứu trong nước có quy định trình bày riêng cho luận văn, luận án, và phần tài liệu tham khảo trong các quy định đó thường xử lý tên người Việt theo kiểu khác APA. Tác giả Việt được ghi nguyên họ tên, đúng thứ tự tự nhiên, không viết tắt: Nguyễn Văn An (2021), Tên sách giả định, Nhà xuất bản X, Hà Nội. Trong bài, cách trích tương ứng là (Nguyễn Văn An, 2021) hoặc dùng số thứ tự trong ngoặc vuông nếu quy định chọn kiểu đánh số.

Lý do của cách làm này khá dễ hiểu. Với tên Việt, phần mang tính phân biệt nằm ở tên gọi chứ không nằm ở họ: một danh mục ba mươi tài liệu có thể có mười người họ Nguyễn. Ghi đủ họ tên giúp người chấm nhận ra ngay tác giả nào, và cũng khớp với cách người Việt vẫn gọi nhau. Một số quy định còn yêu cầu sắp xếp tài liệu tiếng Việt theo tên chứ không theo họ, tức là "Nguyễn Văn An" đứng ở vần A; đây là thói quen có từ cách làm thư mục ở nhiều thư viện trong nước.

Điều cần nhớ là cách này không phải "APA sai" hay "APA kiểu Việt Nam", mà là một quy ước khác. Nếu khoa bạn yêu cầu "trình bày theo APA" nhưng lại có điều khoản riêng cho tên tác giả Việt, điều khoản riêng được ưu tiên. Nếu quy định chỉ ghi chung "theo APA" mà không nói gì thêm, bạn nên hỏi người hướng dẫn trước khi chọn, vì người chấm ở hai khoa khác nhau có thể có thói quen khác nhau.

Đặt hai cách cạnh nhau: dùng cách nào, lúc nào

Bảng so sánh này không nhằm chọn cách "đúng hơn", mà giúp bạn thấy mỗi cách được thiết kế cho bối cảnh nào và kéo theo những gì khi trình bày.

Khía cạnhAPA 7 nguyên bảnGiữ nguyên họ tên tác giả Việt
Trong danh mụcNguyễn, V. A. (2021).Nguyễn Văn An (2021),
Trích trong bài(Nguyễn, 2021)(Nguyễn Văn An, 2021)
Sắp xếpTheo họ, rồi đến chữ cái đầuThường theo tên, tuỳ quy định từng nơi
Điểm mạnhThống nhất với tài liệu nước ngoài trong cùng danh mục, hợp với tạp chí quốc tếNgười đọc Việt nhận ra tác giả ngay, ít nhầm giữa người cùng họ
Điểm yếuHọ trùng nhiều, phải thêm chữ cái đầu khi tríchHai hệ quy tắc cùng tồn tại khi danh mục có cả tài liệu nước ngoài
Hợp vớiBài gửi tạp chí theo APA, chương trình dạy bằng tiếng AnhLuận văn, khoá luận theo quy định trình bày trong nước

Khi dùng cách giữ nguyên họ tên, tài liệu nước ngoài trong cùng danh mục vẫn ghi theo kiểu họ trước, chữ cái đầu sau. Danh mục vì thế có hai kiểu tên song song, và điều đó bình thường, miễn mỗi nhóm nhất quán trong nhóm của nó.

Trích trong bài khi chỉ còn chữ họ

Người mới dùng APA thường ngại cảnh câu văn tiếng Việt viết "Nguyễn (2021) chỉ ra rằng…", vì nghe cụt và dễ hiểu nhầm. Về mặt quy tắc, câu đó đúng. Nếu trong danh mục chỉ có một tác giả họ Nguyễn đứng đầu, người đọc lần từ chữ Nguyễn và năm 2021 là tìm ra được mục tương ứng. Cái khó chỉ xuất hiện khi có hai, ba người họ Nguyễn khác nhau cùng đứng đầu các mục. Lúc đó APA yêu cầu thêm chữ cái đầu vào mọi lần trích: (V. A. Nguyễn, 2021) và (T. H. Nguyễn, 2020), kể cả khi năm khác nhau.

Một cách làm nhiều người dùng để câu văn tự nhiên hơn là đưa thêm chức danh hay vai trò vào chính câu, không đụng vào phần trích: "Trong nghiên cứu về thói quen đọc của sinh viên, Nguyễn (2021) chỉ ra…". Câu có thêm ngữ cảnh, người đọc không phải đoán Nguyễn là ai, và phần trích vẫn đúng chuẩn. Ngược lại, cách viết "PGS. Nguyễn (2021)" hay "tác giả Nguyễn Văn An (Nguyễn, 2021)" là thừa: học hàm không có chỗ trong trích dẫn APA, còn lặp tên hai lần chỉ làm câu nặng thêm.

Điều nên tránh nhất là trộn: chỗ này viết (Nguyễn, 2021), chỗ khác viết (Nguyễn Văn An, 2021), chỗ khác nữa viết (An, 2021). Người chấm nhìn ba dạng đó sẽ nghĩ bạn đang trích ba tài liệu khác nhau, rồi đi tìm trong danh mục không thấy. Hãy chọn một dạng, viết nó vào ghi chú đầu tệp bản thảo, và dùng chức năng tìm kiếm để soát toàn bài trước khi nộp.

Năm lỗi hay gặp khi ghi tên tác giả Việt theo APA

Coi tên gọi là họ. Lỗi phổ biến nhất là ghi "An, N. V." vì quen cách đọc tên tiếng Anh, nơi họ đứng cuối. Với tên Việt, họ đứng đầu: Nguyễn Văn An là Nguyễn, V. A. Lỗi này hay xuất hiện khi bạn chép mục tài liệu từ một cơ sở dữ liệu nước ngoài đã tách tên sai sẵn.

Viết tắt luôn cả họ. Dạng "N. V. An" là cách ghi tên kiểu cũ ở một số tài liệu, không phải APA. Trong APA, họ luôn viết đầy đủ, chỉ tên đệm và tên được viết tắt.

Giữ học hàm, học vị. Trang bìa sách giáo trình Việt thường in "PGS.TS." trước tên chủ biên. Khi đưa vào danh mục, phần đó bỏ hẳn. Giữ lại không làm mục tài liệu uy tín hơn mà chỉ khiến nó sai định dạng.

Quên dấu chấm và khoảng trắng giữa chữ cái đầu. Dạng đúng là "Trần, T. B. N.", không phải "Trần, TBN" hay "Trần, T.B.N.". Lỗi nhỏ này lặp ở hàng chục mục sẽ khiến danh mục trông cẩu thả.

Danh mục một kiểu, trong bài một kiểu. Danh mục ghi theo APA nguyên bản nhưng trong bài lại trích cả họ tên, hoặc ngược lại. Hai phần phải cùng một quy ước, vì người đọc dùng chính tên trong bài để lần ra mục trong danh mục.

Chốt quy ước ghi tên trước khi viết: năm bước

Phần lớn rắc rối về tên tác giả không đến từ việc không biết quy tắc mà từ việc đổi ý giữa chừng, khi bản thảo đã có hàng trăm chỗ trích. Năm bước dưới đây nên làm ngay tuần đầu.

  1. Đọc quy định trình bày của khoa hoặc yêu cầu của tạp chí, tìm đúng đoạn nói về tài liệu tham khảo và tên tác giả người Việt. Nếu có điều khoản riêng, chụp lại hoặc chép ra.
  2. Nếu quy định chỉ ghi "theo APA" mà không nói gì về tên Việt, gửi người hướng dẫn hai dòng mẫu (một dòng APA nguyên bản, một dòng giữ nguyên họ tên) và hỏi họ chọn dòng nào.
  3. Trong bảng ghi chép nguồn, tách sẵn ba cột: họ, tên đệm, tên gọi, và một cột ghi tên đúng như in trên tài liệu. Khi cần đổi quy ước, bạn chỉ phải ghép lại các cột chứ không phải gõ lại từng tên.
  4. Viết thử ba mục danh mục và ba câu trích trong bài theo quy ước đã chọn, dán vào đầu tệp bản thảo làm mẫu để nhìn theo suốt quá trình viết.
  5. Trước khi nộp, đối chiếu từng chỗ trích trong bài với danh mục: cùng dạng tên, cùng năm, cùng chính tả có dấu. Đây cũng là lúc bắt các trường hợp cùng họ cần thêm chữ cái đầu.

Nếu bài viết của bạn sau này được chuyển thành bài báo gửi tạp chí có quy định khác, bảng ghi chép tách cột sẽ giúp bạn chuyển toàn bộ danh mục trong một buổi thay vì một tuần.

Câu hỏi thường gặp

Tên tác giả Việt chỉ có hai chữ như Lê Hoàng thì ghi theo APA thế nào?

Ghi là Lê, H. trong danh mục và (Lê, năm) trong bài. Tên hai chữ chỉ có một chữ cái đầu sau dấu phẩy. Nếu trong danh mục có một người khác cũng họ Lê đứng đầu mục, bạn thêm chữ cái đầu vào phần trích trong bài để phân biệt.

Có được viết "và cộng sự" thay cho "et al." trong bài tiếng Việt không?

Nhiều khoa chấp nhận "và cộng sự" hoặc "và cs." trong bài viết bằng tiếng Việt, vì APA được soạn cho văn bản tiếng Anh và để ngỏ việc dịch các cụm này. Điều bắt buộc là dùng một kiểu suốt bài. Kiểm quy định của khoa trước; nếu không có, hỏi người hướng dẫn.

Tác giả ghi tên kèm học hàm trên bìa sách thì có cần giữ trong danh mục không?

Không. APA bỏ hết học hàm, học vị, chức danh khỏi phần tác giả. Quy định trong nước đa số cũng bỏ, dù vẫn có nơi giữ. Nếu khoa bạn không nói gì, bỏ là cách an toàn và gọn hơn.

Danh mục có cả tài liệu tiếng Việt và tiếng Anh thì ghi tên hai nhóm có cần giống nhau không?

Theo APA nguyên bản thì cả hai nhóm cùng kiểu họ trước, chữ cái đầu sau. Theo nhiều quy định trong nước thì tác giả Việt ghi đủ họ tên, tác giả nước ngoài ghi họ trước. Cả hai đều chấp nhận được nếu quy định cho phép và bạn nhất quán trong từng nhóm.

Nếu người hướng dẫn và quy định của khoa nói khác nhau thì theo ai?

Về nguyên tắc, văn bản quy định của khoa là căn cứ khi chấm và khi bảo vệ. Nếu người hướng dẫn muốn khác, hãy trao đổi lại và xin xác nhận bằng văn bản hoặc tin nhắn, để tránh cảnh hội đồng yêu cầu sửa toàn bộ danh mục vào phút cuối.

Có công cụ nào tự đổi tên Việt sang dạng APA chính xác không?

Các công cụ tạo trích dẫn thường tách tên theo thói quen tiếng Anh, coi chữ cuối là họ, nên hay ra kết quả sai với tên Việt. Nếu có dùng, bạn vẫn phải soát lại từng tên. Giữ bảng ghi chép có cột họ riêng là cách chắc chắn hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138