Nguyên tắc chung là ghi tên tác giả đúng như nó được in trên tài liệu bạn trích. Sách tiếng Việt in "Nguyễn Thị Hà" thì danh mục ghi có dấu; bài báo tiếng Anh in "Nguyen, T. H." thì ghi không dấu. Bạn không tự thêm dấu vào tên đã in không dấu, cũng không tự bỏ dấu khỏi tên đã in có dấu, trừ khi trường hay tạp chí yêu cầu khác.
Hệ quả là một danh mục có thể chứa cùng một người ở hai dạng, và đó không phải lỗi. Lỗi thật sự nằm ở chỗ khác: chữ Đ bị gõ bằng một ký tự trông giống hệt nhưng là chữ của ngôn ngữ khác, dấu bị tách rời khi chép từ PDF, danh mục sắp xếp lộn xộn vì phần mềm không hiểu thứ tự chữ cái tiếng Việt. Bài này đi qua từng chuyện đó và đưa ra một quy trình soát dấu trước khi nộp.
Ghi như trên tài liệu: nguyên tắc và lý do
Cẩm nang APA và hầu hết các kiểu trích dẫn lớn đều đặt nguyên tắc ghi tên tác giả theo cách tên xuất hiện trên chính tài liệu. Lý do nằm ở mục đích của danh mục tài liệu tham khảo: giúp người đọc tìm lại đúng tài liệu bạn đã dùng. Một người tra thư viện hay cơ sở dữ liệu sẽ gõ tên theo cách nó được in. Nếu bài báo tiếng Anh in "Nguyen" mà bạn sửa thành "Nguyễn", việc tìm kiếm vẫn có thể ra kết quả, nhưng bạn đã làm sai lệch thông tin thư mục của tài liệu.
Áp vào thực tế, một tác giả giả định tên Nguyễn Thị Hà viết một cuốn sách tiếng Việt năm 2019 và một bài báo tiếng Anh năm 2022. Danh mục của bạn sẽ có hai mục: Nguyễn, T. H. (2019) và Nguyen, T. H. (2022). Nhìn qua tưởng hai người, nhưng đó là cách ghi trung thực. Một số người viết thấy chướng mắt nên "thống nhất" về một dạng; nếu quy định của khoa không yêu cầu, đừng làm vậy.
Ngoại lệ hợp lý duy nhất là khi tài liệu gốc in tên viết hoa toàn bộ, ví dụ "NGUYỄN THỊ HÀ" trên bìa. Trường hợp này bạn chuyển về cách viết hoa chữ cái đầu thông thường, giữ nguyên dấu. Còn khi tài liệu in sai chính tả tên chính tác giả, bạn vẫn ghi theo bản in, vì đó là dữ liệu người khác dùng để tìm tài liệu; có thể ghi chú thêm nếu thật sự cần thiết và quy định cho phép.
Khi trường hoặc tạp chí yêu cầu bỏ dấu toàn bộ
Một số tạp chí quốc tế và một số chương trình dạy bằng tiếng Anh yêu cầu danh mục chỉ dùng chữ Latinh không dấu, hoặc hệ thống nộp bài của họ tự làm mất dấu khi xử lý tệp. Khi đó, yêu cầu của nơi nhận bài được ưu tiên hơn nguyên tắc ghi như trên tài liệu. Bạn bỏ dấu đồng loạt cho mọi tên Việt trong danh mục, và làm điều tương tự ở phần trích trong bài để hai bên khớp nhau.
Bỏ dấu có vài quy ước cần chốt. Chữ Đ thường chuyển thành D, không phải "Dd" hay "Dj" như một số cách chuyển tự cũ. Các nguyên âm có dấu chuyển về nguyên âm gốc: Ư thành U, Ơ thành O, Ă và Â thành A. Nhiều tạp chí còn yêu cầu bỏ dấu cả trong tên sách, tên bài tiếng Việt, rồi kèm bản dịch tiếng Anh trong ngoặc vuông; chuyện đó thuộc phần trình bày tiêu đề, bạn đọc quy định của tạp chí để làm đúng.
Một điều nên làm trước khi bỏ dấu là lưu một bản danh mục có dấu đầy đủ. Bỏ dấu là phép biến đổi một chiều: từ "Nguyen Thi Ha" không thể biết chắc là Hà, Hạ hay Hả. Nếu sau này bạn dùng lại danh mục cho một luận văn tiếng Việt, bản có dấu sẽ cứu bạn khỏi việc đi tìm lại từng tài liệu gốc.
Chữ Đ, dấu bị tách và những lỗi mã chữ khó thấy
Chữ Đ giả. Bảng mã có một chữ trông giống hệt Đ nhưng là ký tự của tiếng Iceland, thường lọt vào khi gõ bằng bộ gõ cài sai hoặc chép từ tài liệu đã qua nhiều lần chuyển đổi. Mắt không phân biệt được, nhưng chức năng tìm kiếm thì có: tìm "Đỗ" sẽ không ra mục đang chứa chữ Đ giả, và phần mềm sắp xếp sẽ đẩy nó về cuối danh sách.
Dấu dựng sẵn và dấu tổ hợp. Tiếng Việt trong Unicode có hai cách lưu: mỗi chữ có dấu là một ký tự (dựng sẵn), hoặc chữ gốc cộng thêm ký tự dấu đi kèm (tổ hợp). Hai cách hiển thị giống nhau, nhưng máy coi là hai chuỗi khác nhau. Danh mục chép từ nhiều nguồn dễ trộn cả hai, dẫn tới tìm không ra, sắp xếp lệch và kiểm trùng báo sai.
Dấu rơi khi chép từ PDF. Chép tên từ tệp PDF thường ra những chuỗi như "Nguy ễ n" với khoảng trắng chen giữa, hoặc dấu đứng tách sau chữ. Lỗi này nhìn kỹ mới thấy, nhất là trên màn hình điện thoại. Nguồn chép an toàn hơn là trang thông tin của tài liệu trong thư viện, hoặc tự gõ lại tên từ trang bìa.
Phông chữ thiếu ký tự. Một số phông chữ cũ không có đủ chữ có dấu tiếng Việt, nên khi xuất PDF, vài chữ được thay bằng phông khác hoặc hiện ô vuông. Danh mục trông chỗ đậm chỗ nhạt. Chọn một phông hỗ trợ đầy đủ tiếng Việt cho toàn bài là đủ tránh lỗi này.
Chữ hoa có dấu bị mất dấu. Khi dùng chức năng viết hoa tự động để chuyển tên, vài phần mềm làm mất dấu của chữ hoa hoặc đặt dấu sai vị trí. Tên đứng đầu dòng là chỗ dễ dính nhất, nên đọc lại riêng chữ cái đầu của mỗi mục.
Sắp xếp theo vần khi tên có dấu: hai cách ra hai thứ tự
Danh mục theo APA xếp theo vần của họ tác giả. Với tên có dấu, thứ tự phụ thuộc vào việc bạn theo bảng chữ cái tiếng Việt hay để phần mềm tự sắp, vì nhiều phần mềm bỏ qua dấu khi so sánh. Bảng dưới dùng các tiếng giả định để thấy chỗ lệch.
| Cặp tiếng đầu tên | Theo bảng chữ cái tiếng Việt | Khi phần mềm bỏ qua dấu |
|---|---|---|
| Dương và Đặng | Dương trước Đặng (D đứng trước Đ) | Đặng trước Dương (xem như Dang và Duong) |
| Uông và Ưng | Uông trước Ưng (U đứng trước Ư) | Ưng trước Uông (xem như Ung và Uong) |
| Anh và Ân | Anh trước Ân (A đứng trước Â) | Ân trước Anh (xem như An và Anh) |
| Đỗ và Đinh | Đinh trước Đỗ (i đứng trước ô) | Đinh trước Đỗ (giống nhau) |
Không có quy tắc chung nào bắt bạn chọn cột giữa hay cột phải; điều quan trọng là danh mục theo một logic nhất quán và người đọc lần được. Với tài liệu tiếng Việt, nhiều quy định trong nước sắp theo bảng chữ cái tiếng Việt. Khi danh mục chỉ có tên đã bỏ dấu, cột phải là kết quả tự nhiên. Rắc rối chỉ xảy ra khi danh mục trộn tên có dấu và không dấu rồi để phần mềm tự sắp: chữ Đ có thể nhảy về cuối hoặc chen giữa các chữ D tuỳ phần mềm. Lúc đó hãy sắp lại bằng tay.
Trích trong bài phải khớp đúng dạng tên trong danh mục
Trích dẫn trong bài là chiếc chìa khoá để người đọc mở đúng mục trong danh mục. Vì vậy, dạng tên trong bài phải khớp từng chữ với dạng tên ở đầu mục tương ứng, kể cả dấu. Nếu danh mục ghi Nguyen, T. H. (2022) vì bài báo in không dấu, thì trong bài là (Nguyen, 2022), không phải (Nguyễn, 2022). Nếu danh mục ghi Nguyễn, T. H. (2019), thì trong bài là (Nguyễn, 2019).
Ở bài có nhiều tài liệu của cùng một người Việt viết bằng hai thứ tiếng, việc này dễ trượt. Bạn viết theo trí nhớ, quen tay gõ có dấu, và câu trích của bài báo tiếng Anh vô tình thành "Nguyễn". Người chấm đi tìm "Nguyễn 2022" trong danh mục sẽ thấy mục ghi "Nguyen" và có thể bỏ qua, nhưng một hội đồng khó tính sẽ coi đó là trích không khớp.
Có một hệ quả nhỏ khác: khi một người xuất hiện ở hai dạng có dấu và không dấu, quy tắc thêm chữ cái đầu cho người cùng họ có áp dụng không? Về mặt chữ, "Nguyen" và "Nguyễn" là hai chuỗi khác nhau, nhưng người đọc hiểu đó là cùng họ. Cách thận trọng là coi chúng như cùng họ và thêm chữ cái đầu khi có nhiều tác giả Nguyễn khác nhau đứng đầu các mục. Nếu chưa chắc, hỏi người hướng dẫn hoặc đối chiếu quy định của khoa.
Quy trình soát dấu trong danh mục trước khi nộp
Soát dấu tốn khoảng nửa giờ với danh mục năm mươi mục, ít hơn nhiều so với thời gian sửa khi hội đồng chỉ ra. Làm theo thứ tự dưới đây.
- Mở danh mục, dùng chức năng tìm kiếm với chữ Đ gõ bằng bộ gõ tiếng Việt chuẩn. Đếm số kết quả và so với số tên có chữ Đ mà bạn đếm bằng mắt. Nếu lệch, có chữ Đ giả ở đâu đó.
- Tìm chuỗi có khoảng trắng chen giữa chữ và dấu, những chỗ trông như chữ bị tách đôi. Chúng thường đến từ việc chép tên từ PDF.
- Dùng chức năng chuyển mã có sẵn trong bộ gõ hoặc trình soạn thảo để đưa toàn bộ văn bản về một dạng Unicode dựng sẵn thống nhất. Sau đó lưu bản mới và tìm kiếm thử vài tên.
- Đối chiếu từng tên trong danh mục với tài liệu gốc: có dấu hay không dấu, đúng như bản in chưa. Đặt dấu tích bên cạnh mục đã soát.
- Đối chiếu ngược từ bài sang danh mục: mỗi câu trích trong bài phải tìm thấy đúng dạng tên ở danh mục, kể cả dấu.
- Sắp xếp lại danh mục theo quy ước đã chọn, rồi nhìn kỹ chỗ chuyển từ D sang Đ, từ U sang Ư, từ O sang Ô và Ơ.
Nếu bạn quản lý nguồn bằng một bảng tính, áp dụng bước một đến bước ba cho bảng đó ngay từ đầu. Dữ liệu sạch từ gốc thì danh mục xuất ra cũng sạch.
Câu hỏi thường gặp
Bài báo tiếng Anh in tên tác giả Việt không dấu, có nên tự thêm dấu cho đúng tên thật không?
Không nên. Nguyên tắc là ghi như tài liệu in, vì người đọc dùng chính dạng đó để tra tìm. Bạn chỉ thêm dấu khi quy định của khoa yêu cầu rõ ràng, và khi đó phải chắc chắn tên có dấu đúng là của tác giả.
Danh mục có cả "Nguyen" và "Nguyễn" là cùng một người thì có bị coi là lỗi không?
Theo nguyên tắc ghi như trên tài liệu thì đây không phải lỗi, mà là phản ánh trung thực hai bản in khác nhau. Một số người chấm chưa quen có thể hỏi; bạn giải thích rằng mỗi mục ghi theo đúng tài liệu gốc là đủ.
Làm sao biết danh mục có chữ Đ giả?
Cách nhanh nhất là dùng chức năng tìm kiếm với chữ Đ gõ chuẩn và so số kết quả với số tên có chữ Đ mà bạn đếm. Nếu ít hơn, có ký tự giả. Một cách khác là sắp xếp danh mục và xem có mục nào chữ Đ bị đẩy xuống cuối bất thường.
Tạp chí yêu cầu bỏ dấu thì tên tác giả Việt trong bài cũng phải bỏ dấu theo?
Thường là có, vì trích trong bài và danh mục phải khớp nhau. Nếu tạp chí chỉ yêu cầu danh mục không dấu mà thân bài viết bằng tiếng Việt có dấu, hãy đọc kỹ quy định hoặc hỏi ban biên tập để xử lý thống nhất.
Có nên đưa tên tiếng Việt về dạng không dấu ngay từ bảng ghi chép nguồn để đỡ lỗi?
Không nên. Bảng ghi chép là nơi lưu dữ liệu gốc đầy đủ nhất. Từ bản có dấu, bạn bỏ dấu lúc nào cũng được; từ bản không dấu, bạn không khôi phục chắc chắn được. Hãy lưu đủ dấu, rồi tạo bản không dấu khi nơi nhận bài yêu cầu.