Khi trích một bài báo tiếng Anh do người Việt đứng tên, việc đầu tiên là xác định đâu là họ thật của tác giả, rồi mới viết tắt phần còn lại theo đúng thứ tự in trên bài. Một tác giả giả định tên Nguyễn Văn An in là "An V. Nguyen" sẽ thành Nguyen, A. V.; nếu in "Nguyen Van An" và tạp chí ghi rõ Nguyen là họ, sẽ thành Nguyen, V. A.
Rắc rối nằm ở chỗ hệ thống của nhiều tạp chí và cơ sở dữ liệu quen tên Âu, mặc định chữ cuối là họ. Kết quả là danh mục bạn chép về có những dòng như "An, N. V." hay "Van Nguyen, A." — sai ngay từ gốc. Bài này chỉ cách nhận ra họ thật, nơi tra để chắc chắn, thứ tự chữ cái đầu, và cách xử lý khi chính dòng "cách trích bài này" của tạp chí ghi sai.
Vì sao một người có tới năm dạng tên
Người Việt viết bài tiếng Anh phải tự chọn cách trình bày tên cho hợp với hệ thống nước ngoài, và mỗi người chọn một kiểu. Với cùng một tác giả giả định Nguyễn Văn An, bạn có thể gặp các dạng sau trong các bài khác nhau:
- Nguyen Van An — giữ thứ tự Việt, không đánh dấu đâu là họ. Hệ thống nước ngoài dễ coi An là họ.
- NGUYEN Van An — giữ thứ tự Việt, viết hoa toàn bộ họ. Đây là cách rõ ràng nhất, một số tạp chí và hội thảo khuyến khích.
- An Van Nguyen — đảo theo thứ tự Âu, tên gọi đứng đầu, họ đứng cuối. Hệ thống đọc đúng họ, nhưng chữ Van dễ bị hiểu nhầm.
- An V. Nguyen — đảo theo thứ tự Âu, tên đệm viết tắt. Dạng phổ biến ở người làm nghiên cứu lâu năm ở nước ngoài.
- Van-An Nguyen — nối tên đệm và tên bằng gạch ngang để hệ thống không tách nhầm, họ đứng cuối.
Năm dạng này đều do chính tác giả hoặc tạp chí chọn, nên không có dạng nào "sai". Việc của người trích là đọc đúng từng dạng: họ là chữ nào, tên riêng gồm những chữ nào, theo thứ tự nào. Một khi đã xác định được họ, phần còn lại chỉ là áp quy tắc APA.
Xác định họ thật: nơi tra theo thứ tự tin cậy
Với tên Việt, chữ Nguyễn, Trần, Lê, Phạm, Hoàng, Huỳnh, Phan, Vũ, Võ, Đặng, Bùi, Đỗ, Hồ, Ngô, Dương, Lý hầu như chắc chắn là họ. Nhưng có những tên mà chữ họ cũng có thể là tên gọi, như Lâm, Mai, Hà, Cao. Khi chưa chắc, tra theo thứ tự sau:
- Xem cách viết hoa trong bài: nếu một chữ được viết hoa toàn bộ trong dòng tác giả, đó thường là họ.
- Xem phần thông tin tác giả liên hệ hoặc ghi chú dưới chân trang đầu, nơi nhiều tạp chí ghi tên đầy đủ theo dạng "Họ, Tên".
- Tra hồ sơ định danh nhà nghiên cứu của tác giả, nơi chính tác giả khai họ và tên trong hai ô riêng. Đây là nguồn đáng tin nhất vì do người đó tự điền.
- Tra trang giới thiệu cán bộ của trường hoặc viện nơi tác giả làm việc, thường ghi họ tên tiếng Việt đầy đủ có dấu.
- Xem các bài khác của cùng tác giả: nếu nhiều bài thống nhất một dạng, dạng đó cho biết tác giả muốn được gọi thế nào.
Đừng lấy dòng tên trong kết quả của công cụ tìm kiếm học thuật làm căn cứ cuối cùng. Những hệ thống đó tự tách tên bằng thuật toán, và với tên Việt, chúng sai khá thường xuyên. Chúng hữu ích để tìm ra bài, không hữu ích để quyết định đâu là họ.
Chữ cái đầu theo thứ tự nào: bảng mẫu
Sau khi biết họ, bạn viết tắt các tên riêng theo đúng thứ tự chúng được in trên bài. Đây là chỗ khiến cùng một người có thể ra hai dạng viết tắt khác nhau, và điều đó vẫn đúng với nguyên tắc ghi như trên tài liệu.
| Tên in trên bài (giả định) | Họ | Ghi trong danh mục APA 7 |
|---|---|---|
| Nguyen Van An (tạp chí ghi họ là Nguyen) | Nguyen | Nguyen, V. A. |
| NGUYEN Van An | Nguyen | Nguyen, V. A. |
| An Van Nguyen | Nguyen | Nguyen, A. V. |
| An V. Nguyen | Nguyen | Nguyen, A. V. |
| Van-An Nguyen | Nguyen | Nguyen, V.-A. |
| Thi Bich Ngoc Tran | Tran | Tran, T. B. N. |
Dòng có gạch nối dùng quy tắc của APA cho tên riêng có gạch nối: giữ gạch nối giữa hai chữ cái đầu, mỗi chữ cái có dấu chấm. Còn dòng cuối cho thấy một trường hợp đáng chú ý: tác giả đảo họ xuống cuối nhưng giữ nguyên thứ tự tên đệm và tên, nên chữ cái đầu ra T. B. N. Trong mọi trường hợp, bạn không tự sắp xếp lại các tên riêng theo thứ tự Việt nếu bài không in như vậy.
Bẫy chữ "Van" và "Thi"
Van bị coi là tiền tố họ. Trong tên Hà Lan và Đức, "van" là tiền tố gắn với họ, như trong các họ có dạng "van der…". Một số hệ thống thấy "An Van Nguyen" liền đọc thành tên An, họ "Van Nguyen", và ghi "Van Nguyen, A.". Với tên Việt, Văn là tên đệm, không bao giờ là một phần của họ. Dạng đúng là Nguyen, A. V.
Thi bị coi là họ. Khi tên in theo thứ tự Việt như "Tran Thi Mai", hệ thống đọc chữ cuối là họ và ra "Mai, T. T.". Nếu tên in "Thi Mai Tran", thỉnh thoảng hệ thống lại hiểu Thi là tên gọi chính. Thị là tên đệm truyền thống, giống Văn, chỉ cần viết tắt thành T.
Bỏ hẳn tên đệm. Một số tác giả Việt khi viết tiếng Anh bỏ Văn, Thị cho gọn, in "An Nguyen" hay "Mai Tran". Khi đó bạn ghi Nguyen, A. và Tran, M. đúng như bản in, không tự thêm chữ V. hay T. vào dù biết tên thật có tên đệm.
Tên một chữ bị nhầm với họ. Những tên gọi trùng với họ phổ biến như Lâm, Mai, Hà dễ làm người trích lẫn lộn trong dạng "Lam Nguyen". Ở đây Lâm là tên gọi, Nguyễn là họ; nếu in "Nguyen Lam" mà không có dấu hiệu nào khác, phải tra theo các bước ở mục trên.
Khi dòng "cách trích bài này" của tạp chí ghi sai
Nhiều tạp chí in sẵn một dòng gợi ý cách trích bài ở trang đầu hoặc trên trang thông tin bài. Người viết hay chép nguyên dòng đó vào danh mục cho nhanh. Với tác giả Việt, dòng gợi ý này thỉnh thoảng sai họ, vì nó được hệ thống của tạp chí sinh tự động từ dữ liệu tách tên sai. Dấu hiệu dễ thấy là dòng gợi ý có "An, N. V." trong khi dòng tác giả trên bài in rõ "NGUYEN Van An".
Trong tình huống này, bạn ưu tiên thông tin trên chính bài báo và trên hồ sơ của tác giả, không ưu tiên dòng gợi ý. Lý do: mục đích của danh mục là giúp người đọc tìm đúng tài liệu, và tên đúng của tác giả là thông tin gốc. Mã định danh bài báo như DOI vẫn dẫn tới đúng bài dù tên ghi thế nào, nên người đọc không bị lạc vì bạn sửa phần tên cho chuẩn.
Một tình huống khó hơn là khi chính bài báo in tên theo thứ tự Việt mà không đánh dấu họ, và hồ sơ tác giả không có. Lúc đó bạn dùng hiểu biết về tên Việt: chữ đầu là họ trong gần như mọi trường hợp. Nếu vẫn còn nghi, giữ một ghi chú trong bảng nguồn về lý do bạn chọn, để khi người hướng dẫn hỏi, bạn trả lời được ngay thay vì đi tra lại từ đầu.
Trích trong bài: một họ Nguyen, nhiều người khác nhau
Trong các lĩnh vực có nhiều nhà nghiên cứu Việt công bố quốc tế, một danh mục có năm, sáu tác giả đứng đầu cùng họ Nguyen là chuyện thường. APA yêu cầu, khi các tác giả đứng đầu có cùng họ nhưng khác chữ cái đầu, phải thêm chữ cái đầu vào mọi lần trích trong bài: (A. V. Nguyen, 2020), (T. H. Nguyen, 2021). Quy tắc áp dụng cả khi năm khác nhau, vì mục đích là không để người đọc nhầm người.
Ở đây hiện ra một hệ quả của chuyện chữ cái đầu theo thứ tự in: cùng một người có thể là "Nguyen, A. V." ở bài này và "Nguyen, V. A." ở bài khác. Trong danh mục, hai mục đó trông như của hai người, và phần trích trong bài cũng mang hai dạng chữ cái đầu khác nhau. Đây là kết quả trung thực của việc ghi như trên tài liệu. Người đọc lần theo chữ cái đầu trong bài vẫn ra đúng mục.
Nếu bài viết của bạn bàn sâu về công trình của một tác giả và việc hai dạng tên gây khó hiểu, bạn có thể thêm một câu giải thích trong thân bài, chẳng hạn "các công trình của cùng nhóm tác giả này được công bố dưới hai dạng tên". Cách đó minh bạch hơn việc tự ý thống nhất tên trong danh mục, vốn làm sai lệch thông tin thư mục.
Nếu chính bạn sắp đứng tên bài tiếng Anh
Chọn một dạng tên và giữ suốt đời nghiên cứu. Mỗi lần đổi dạng tên là một lần công trình của bạn có nguy cơ bị tách thành hai người khác nhau trong cơ sở dữ liệu. Nhiều nhà nghiên cứu chọn dạng tên gọi trước, họ sau, kèm chữ cái đầu tên đệm.
Khai họ và tên đúng ô trên hồ sơ định danh nhà nghiên cứu. Hồ sơ đó là nơi người khác tra khi không chắc đâu là họ của bạn. Khai đúng một lần, kèm các dạng tên khác bạn từng dùng, sẽ giúp người trích bạn không phải đoán.
Viết hoa họ khi tạp chí cho phép. Một số tạp chí và hội thảo chấp nhận cách viết NGUYEN Van An. Đây là tín hiệu rõ nhất cho người đọc lẫn hệ thống nước ngoài.
Soát bản in thử. Khi nhận bản in thử, kiểm dòng tác giả và dòng gợi ý trích dẫn. Sai họ ở bước này sẽ đi theo bài báo mãi mãi trong mọi cơ sở dữ liệu.
Câu hỏi thường gặp
Tên in là "An Van Nguyen" thì ghi Nguyen, A. V. hay Nguyen, V. A.?
Theo nguyên tắc ghi như trên tài liệu, bạn viết tắt các tên riêng theo thứ tự in, nên là Nguyen, A. V. Bạn không tự sắp lại theo thứ tự Việt, dù biết tên Việt của tác giả là Nguyễn Văn An.
Có nên thêm dấu tiếng Việt vào tên tác giả trong bài báo tiếng Anh không?
Không nên nếu bài báo in không dấu. Danh mục ghi theo bản in để người đọc tra được. Chuyện có dấu hay không dấu có bài riêng trong cùng danh mục của trang.
Hai bài của cùng một tác giả mà chữ cái đầu khác nhau thì người chấm có bắt lỗi không?
Người chấm hiểu quy tắc ghi như trên tài liệu sẽ không bắt lỗi. Nếu bị hỏi, bạn chỉ cho họ dòng tác giả in trên hai bài. Việc đó cũng cho thấy bạn đã kiểm từng tài liệu gốc thay vì chép từ nguồn thứ cấp.
Không tìm được hồ sơ của tác giả, tên in "Nguyen Lam" thì đoán thế nào?
Với tên Việt, chữ đầu trong thứ tự Việt gần như luôn là họ, nên Nguyen là họ và Lam là tên gọi. Nếu bài in theo thứ tự Âu, như "Lam Nguyen", kết quả vẫn là họ Nguyen. Ghi chú lại lý do lựa chọn trong bảng nguồn.
Công cụ tạo trích dẫn tự ghi "Van Nguyen, A." thì có nên giữ không?
Không. Đó là lỗi tách tên do công cụ hiểu Van là tiền tố họ kiểu Hà Lan. Sửa thành Nguyen, A. V. hoặc theo đúng thứ tự in trên bài. Mọi mục do công cụ sinh ra đều cần soát lại phần tên tác giả.
Tác giả Việt là người đứng thứ ba trong bài nhiều tác giả thì có cần tra họ kỹ như vậy không?
Có, vì tên đó vẫn xuất hiện trong danh mục và có thể ảnh hưởng tới việc người đọc nhận ra tác giả. Nhưng nó không ảnh hưởng tới phần trích trong bài, nơi chỉ dùng họ của người đứng đầu, nên mức ưu tiên thấp hơn tác giả đứng đầu.