Chỉ người viết ra nội dung mới đứng ở vị trí tác giả; người biên tập đứng ở vị trí tác giả kèm chú thích vai trò khi sách không có tác giả riêng; người dịch không bao giờ là tác giả. Người hiệu đính, người viết lời giới thiệu và người hướng dẫn luận văn thường không xuất hiện trong phần tác giả theo APA 7.
Trang tên sách Việt Nam thường in nhiều vai trò: chủ biên, đồng chủ biên, biên soạn, tuyển chọn, dịch, hiệu đính, giới thiệu. Mỗi vai trò ứng với một vị trí khác nhau trong mục tài liệu, và tên người ở mỗi vị trí lại được viết theo một thứ tự riêng. Bài này giúp bạn đọc đúng trang tên sách, xếp đúng vai trò, và viết đúng dạng tên. Cách ghi trọn mục sách biên tập và sách dịch có bài riêng ở danh mục sách của trang.
Đọc trang tên sách: vai trò nào đi vào đâu
Bảng dưới gom các vai trò hay gặp trên sách và tài liệu Việt Nam, kèm vị trí tương ứng trong mục tài liệu theo APA 7. Đây là hướng xử lý phổ biến; quy định của khoa có thể khác ở vài chi tiết.
| Chữ in trên tài liệu | Vai trò | Vị trí trong mục APA 7 |
|---|---|---|
| Tác giả, biên soạn (sách do một người hoặc nhóm viết) | Tác giả | Vị trí tác giả, đầu mục |
| Chủ biên, đồng chủ biên (sách gồm các chương có tác giả riêng) | Người biên tập | Vị trí tác giả kèm (Ed.) hoặc (Eds.), hoặc sau chữ "In" khi trích một chương |
| Chủ biên (giáo trình viết chung, chương không ghi tác giả) | Tuỳ cách trình bày của sách và quy định | Xem mục dưới |
| Tuyển chọn, sưu tầm, giới thiệu (tuyển tập) | Gần với người biên tập | Thường ở vị trí tác giả kèm chú thích vai trò |
| Dịch, biên dịch | Người dịch | Sau tên sách, trong ngoặc đơn |
| Hiệu đính | Người soát bản dịch hay bản thảo | Thường không ghi |
| Người hướng dẫn (luận văn, luận án) | Không phải tác giả | Không ghi |
Nguyên tắc đứng sau bảng này đơn giản: vị trí tác giả dành cho người chịu trách nhiệm chính về nội dung. Các vai trò khác chỉ được ghi khi chúng giúp người đọc nhận diện đúng tài liệu, như người dịch giúp phân biệt các bản dịch khác nhau của cùng một tác phẩm.
Chủ biên: tác giả hay người biên tập?
Chữ "chủ biên" trên sách Việt mang hai nghĩa khác nhau tuỳ cuốn sách. Ở một sách tập hợp các chương của nhiều tác giả, mỗi chương ghi rõ người viết, chủ biên là người biên tập theo nghĩa của APA: người tập hợp, chọn lọc, chỉnh sửa. Khi trích cả cuốn, chủ biên đứng ở vị trí tác giả kèm chú thích (Ed.), nhiều người thì (Eds.); khi trích một chương, tác giả chương đứng đầu mục, còn chủ biên xuất hiện sau chữ "In" kèm tên sách.
Ở nhiều giáo trình đại học Việt Nam, tình hình khác. Sách ghi một người chủ biên và vài người tham gia biên soạn, nhưng các chương không ghi tác giả riêng, và chủ biên thường cũng là người viết nhiều phần nhất. Trong trường hợp này, có hai cách đang được dùng: coi tất cả những người ghi trên trang tên sách là tác giả theo thứ tự in, hoặc ghi người chủ biên kèm chú thích vai trò. Cẩm nang APA không có ví dụ riêng cho giáo trình kiểu này.
Với bài tiếng Việt, nhiều khoa dùng chữ "(Chủ biên)" hoặc "(cb.)" thay cho (Ed.). Không có cách nào sai tuyệt đối, nhưng có hai điều bắt buộc: chọn một cách và dùng cho mọi giáo trình tương tự trong danh mục, và nếu khoa có quy định, theo quy định. Khi còn phân vân, gửi người hướng dẫn một mục mẫu cho từng cách và hỏi họ chọn.
Tên người biên tập và người dịch viết theo thứ tự khác
Một chi tiết hay bị bỏ qua: trong APA, thứ tự viết tên phụ thuộc vào vị trí của người đó trong mục. Ở vị trí tác giả, đầu mục, tên viết họ trước, chữ cái đầu sau: Lê, T. H. Nhưng khi người biên tập xuất hiện sau chữ "In" trong mục một chương sách, hoặc người dịch xuất hiện trong ngoặc sau tên sách, tên của họ được viết chữ cái đầu trước, họ sau: T. H. Lê.
Ví dụ giả định, một chương do Nguyễn Văn An viết, trong sách do Lê Thị Hoa chủ biên, sẽ có dạng: Nguyễn, V. A. (2020). Tên chương. In T. H. Lê (Ed.), Tên sách (pp. 15–40). Nhà xuất bản X. Một sách dịch giả định do Trần Bảo Ngọc dịch có phần người dịch: (B. N. Trần, Trans.), hoặc (B. N. Trần, Dịch) nếu khoa dùng chữ Việt cho các chú thích vai trò. Phần trang trong mục chương ở bài tiếng Việt cũng có thể ghi "tr." thay cho "pp." tuỳ quy định.
Với tên Việt, thứ tự đảo này cho ra những dạng trông lạ, như "B. N. Trần". Đó là đúng quy tắc, không phải lỗi. Nếu khoa theo cách giữ nguyên họ tên tác giả Việt, thì tên người biên tập và người dịch Việt cũng thường được ghi đủ họ tên theo thứ tự tự nhiên. Điều quan trọng là bạn không trộn: tác giả ghi kiểu này, người dịch ghi kiểu khác trong cùng một quy ước.
Người dịch: không bao giờ là tác giả
Lỗi phổ biến nhất khi trích sách dịch là đặt tên người dịch ở vị trí tác giả, vì tên người dịch Việt được in nổi bật trên bìa, còn tên tác giả nước ngoài có khi khó đọc. Kết quả là một mục kiểu "Trần, B. N. (2019). Tên sách." như thể người dịch viết ra cuốn sách. Người đọc tra theo tên đó sẽ không tìm ra tác phẩm gốc, và người chấm sẽ coi đây là lỗi nhận diện tác giả.
Tác giả của sách dịch là tác giả của tác phẩm gốc, ghi tên theo dạng in trên bản dịch bạn đọc. Người dịch xuất hiện trong ngoặc sau tên sách. Trong bài, APA hướng dẫn ghi cả năm xuất bản bản gốc và năm bản dịch, cách nhau bằng dấu gạch chéo, nếu biết năm bản gốc. Cách trình bày năm và các chi tiết khác của sách dịch thuộc danh mục sách của trang.
Tình huống ngược lại cũng có: bạn trích một nhận xét của chính người dịch, ví dụ trong lời người dịch hay chú thích của người dịch. Khi đó, người dịch là tác giả của phần lời đó, và cách trích phụ thuộc vào việc lời người dịch được trình bày như một phần riêng hay lẫn trong sách. Đây là trường hợp hiếm; nếu gặp, ghi rõ trong câu văn rằng bạn đang dẫn lời người dịch và đối chiếu cẩm nang cho cách trình bày mục.
Những vai trò không vào phần tác giả
Người hiệu đính. Hiệu đính là soát lại bản dịch hoặc bản thảo cho chính xác. Đó là công việc quan trọng, nhưng không phải viết ra nội dung. Mục tài liệu theo APA thường không ghi người hiệu đính. Đừng đưa họ lên vị trí tác giả hay ghép vào cùng ngoặc với người dịch, trừ khi quy định của khoa yêu cầu.
Người viết lời giới thiệu, lời bạt. Người viết lời giới thiệu chỉ trở thành tác giả khi bạn trích chính lời giới thiệu đó. Khi bạn trích nội dung chính của sách, họ không xuất hiện trong mục.
Người hướng dẫn luận văn, luận án. Mục luận văn theo APA chỉ ghi tác giả luận văn. Tên người hướng dẫn in trên trang bìa không được đưa vào. Ghi họ vào phần tác giả là lỗi khá phổ biến ở sinh viên trích luận văn của khoá trước.
Người chịu trách nhiệm xuất bản, biên tập viên nhà xuất bản. Sách Việt in ở trang cuối danh sách người chịu trách nhiệm xuất bản, biên tập viên, người trình bày bìa. Những vai trò này thuộc quy trình xuất bản, không thuộc phần tác giả.
Người minh hoạ. Người vẽ minh hoạ thường không ghi, trừ khi bạn trích chính phần minh hoạ hoặc sách là tranh truyện mà phần minh hoạ là nội dung chính. Khi đó, đối chiếu quy định để ghi vai trò phù hợp.
Tuyển tập, sưu tầm, tuyển chọn
Văn học dân gian, tuyển tập thơ, tập tư liệu thường ghi "sưu tầm", "tuyển chọn" hay "biên soạn và giới thiệu" trên trang tên sách. Những người này không viết ra nội dung theo nghĩa sáng tác, nhưng họ chịu trách nhiệm chọn lọc, sắp xếp, chú thích. Vai trò đó gần với người biên tập, và nhiều người trích ghi họ ở vị trí tác giả kèm chú thích vai trò, tương tự cách ghi sách biên tập.
Khi tuyển tập có các bài của tác giả riêng, như tuyển tập truyện ngắn của nhiều nhà văn, và bạn chỉ trích một truyện, cách làm giống trích một chương trong sách biên tập: tác giả truyện đứng đầu mục, người tuyển chọn xuất hiện sau chữ "In" kèm tên tuyển tập. Khi nội dung là văn học dân gian không có tác giả cá nhân, người sưu tầm hoặc biên soạn là cái tên hợp lý nhất cho vị trí đầu mục.
Chữ dùng để chú thích vai trò, như "Tuyển chọn" hay "Sưu tầm", không có trong các ví dụ chuẩn của APA tiếng Anh, vốn chỉ có các vai trò phổ biến như biên tập hay dịch. Nếu bài viết bằng tiếng Việt và khoa không có quy định riêng, nhiều người chọn quy về một chú thích chung tương đương người biên tập cho gọn. Hãy chọn một cách và giữ cho mọi tuyển tập trong danh mục.
Lỗi hay gặp khi ghi các vai trò trên trang tên sách
Những lỗi dưới đây thường gặp ở danh mục có nhiều giáo trình và sách dịch tiếng Việt. Soát lại từng mục sách trong danh mục theo danh sách này.
- Đặt người dịch ở vị trí tác giả vì tên người dịch in nổi bật trên bìa.
- Ghi người biên tập ở vị trí tác giả khi đang trích một chương có tác giả riêng.
- Viết tên người biên tập sau chữ "In" theo dạng họ trước, chữ cái đầu sau, giống vị trí tác giả.
- Trộn chú thích vai trò tiếng Anh và tiếng Việt trong cùng danh mục, chỗ (Ed.), chỗ (Chủ biên).
- Ghi người hướng dẫn vào mục luận văn, hoặc ghi người hiệu đính cùng ngoặc với người dịch mà khoa không yêu cầu.
- Xử lý hai giáo trình có cấu trúc giống nhau theo hai cách khác nhau.
Phần lớn các lỗi này đến từ việc chép theo bìa sách thay vì đọc trang tên sách và trang thông tin xuất bản. Trang tên sách mới là nơi ghi đủ vai trò của từng người.
Câu hỏi thường gặp
Giáo trình ghi một chủ biên và năm người tham gia biên soạn, có phải ghi đủ sáu người không?
Nếu coi tất cả là tác giả, ghi đủ theo thứ tự in, vì APA ghi tới hai mươi tác giả. Nếu khoa cho phép ghi chủ biên kèm chú thích vai trò, chỉ ghi chủ biên. Chọn theo quy định và giữ nhất quán.
Sách dịch có cả người dịch và người hiệu đính, có cần ghi người hiệu đính không?
Theo APA, mục sách dịch ghi người dịch, thường không ghi người hiệu đính. Nếu khoa yêu cầu ghi đủ các vai trò trên trang tên sách, làm theo khoa và đặt người hiệu đính sau người dịch, không đặt ở vị trí tác giả.
Trong bài tiếng Việt có được dùng "(Chủ biên)" và "(Dịch)" thay cho (Ed.) và (Trans.) không?
Nhiều khoa chấp nhận, vì đó là cách chuyển các chú thích vai trò sang tiếng Việt. Điều quan trọng là dùng một bộ chú thích, tiếng Việt hoặc tiếng Anh, cho toàn danh mục, không trộn.
Tên người dịch là người Việt thì có viết chữ cái đầu trước, họ sau không?
Theo APA nguyên bản thì có, vì người dịch nằm ngoài vị trí tác giả: B. N. Trần. Nếu khoa giữ nguyên họ tên người Việt, ghi đủ họ tên theo thứ tự tự nhiên. Thống nhất với cách bạn ghi tác giả Việt.
Trích luận văn của khoá trước có cần ghi tên người hướng dẫn không?
Không theo APA. Mục luận văn chỉ ghi tác giả, năm, tên luận văn, loại luận văn, tên trường và nơi lưu. Một số quy định trong nước có thể khác; kiểm văn bản của khoa nếu bạn thấy nhiều bài cũ ghi người hướng dẫn.