Tác giả dùng bút danh thì ghi bút danh, đúng như in trên tài liệu. Với bài đăng trên mạng xã hội, APA 7 hướng dẫn ghi tên thật của người đăng hoặc tên tổ chức nếu biết, rồi tên tài khoản trong ngoặc vuông; nếu không biết tên thật, chỉ ghi tên tài khoản. Nghệ sĩ dùng nghệ danh trên tác phẩm thì ghi nghệ danh.
Bút danh có truyền thống lâu đời trong văn học và báo chí Việt Nam, còn tên tài khoản là chuyện của hôm nay. Cả hai đặt ra cùng một câu hỏi: tên nào giúp người đọc tìm lại đúng tài liệu? Bài này đi qua từng trường hợp, chỉ cách xử lý khi cùng một người xuất hiện dưới hai tên, và nhắc một ranh giới quan trọng: không tự đoán tên thật của người cố ý ẩn danh.
Nguyên tắc chung: tên in trên tài liệu
Mọi kiểu trích dẫn lớn đều xoay quanh một ý: danh mục mô tả tài liệu như nó tồn tại, để người đọc tìm lại được. Một cuốn sách in bút danh trên bìa được thư viện biên mục theo bút danh đó, các bài khác trích nó theo bút danh đó, và người đọc tìm nó bằng bút danh đó. Vì vậy, bút danh được đặt ở vị trí tác giả, theo đúng cấu trúc mà nó có.
Cấu trúc ấy có khi giống một họ tên, có khi không. Một bút danh giả định như "Lam Giang" có thể được xử lý như tên Việt hai chữ: Lam, G. theo APA nguyên bản, hoặc Lam Giang nếu khoa giữ nguyên họ tên tác giả Việt. Nhưng nhiều bút danh không phải họ tên, như một từ đơn hay một cụm từ. Khi đó, tách họ và viết tắt không có nghĩa, và cách hợp lý là ghi trọn bút danh như in.
Điểm cần chú ý là bút danh không có "họ" thật sự. Nếu bạn tách Lam Giang thành Lam, G., có người đọc sẽ hiểu Lam là họ của tác giả. Một số người viết chọn ghi trọn bút danh cho mọi trường hợp để tránh hiểu nhầm này. Cẩm nang APA không có quy tắc riêng chi tiết cho bút danh Việt, nên hãy chọn cách hợp lý, ghi chú lại, và hỏi người hướng dẫn nếu bài có nhiều tác giả dùng bút danh.
Bút danh của nhà văn, nhà báo Việt Nam
Nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà báo Việt Nam được biết đến rộng rãi bằng bút danh, và không ít người có nhiều bút danh dùng cho những thể loại khác nhau. Khi trích tác phẩm của họ, bạn ghi bút danh in trên tác phẩm mà bạn đọc. Nếu cùng một người in tác phẩm văn học bằng bút danh và công trình nghiên cứu bằng tên thật, mỗi tài liệu đi theo tên in trên nó.
Trong thân bài, bạn hoàn toàn có thể nhắc tên thật để cung cấp bối cảnh, nếu tên thật đó đã được công khai rộng rãi qua các nguồn đáng tin như sách giáo khoa, từ điển văn học, tiểu sử chính thức. Câu văn kiểu "nhà văn X, tên thật là Y" là thông tin tiểu sử, không ảnh hưởng tới phần trích. Phần trích vẫn theo tên ở vị trí tác giả trong danh mục.
Với báo chí, nhiều bài ký bằng bút danh ngắn, đôi khi chỉ là một tên gọi hay một chữ viết tắt. Bút danh là tên của người viết trên bài đó, nên vẫn được coi là tác giả. Việc phân biệt bút danh với chữ "PV" hay các ký hiệu toà soạn được bàn trong bài về tài liệu không ghi tên tác giả ở cùng danh mục.
Một người, hai tên trong cùng danh mục
Khi bạn trích cả tác phẩm ký bút danh và công trình ký tên thật của cùng một người, danh mục sẽ có hai mục ở hai vị trí vần khác nhau. Nhìn danh mục, người đọc không biết hai mục là của một người. Đây là kết quả đúng của nguyên tắc ghi như trên tài liệu, và trong phần lớn trường hợp không cần làm gì thêm.
Nếu bài của bạn bàn về chính con người đó, ví dụ một khoá luận về sự nghiệp của một nhà văn, việc hai tên tách rời có thể gây khó hiểu. Cách xử lý minh bạch là thêm một câu trong thân bài giải thích các tên mà tác giả đã dùng, và trích từng tài liệu theo tên in trên nó. Một số quy định trong nước và một số kiểu trích dẫn cho phép ghi thêm tên thật trong ngoặc vuông sau bút danh ở danh mục; APA 7 không yêu cầu điều này, nên chỉ làm khi khoa chấp nhận.
Điều không nên làm là gộp tất cả về tên thật hoặc về bút danh để danh mục trông gọn. Gộp như vậy làm mô tả thư mục sai với tài liệu gốc, và người đọc tra theo tên bạn ghi có thể không tìm thấy tác phẩm. Người hướng dẫn hay hội đồng cũng có thể hiểu nhầm rằng bạn chưa đọc tài liệu gốc.
Tên tài khoản trên mạng xã hội
Bài đăng mạng xã hội, video và bình luận ngày càng xuất hiện trong bài học thuật, nhất là ở ngành truyền thông, xã hội học, giáo dục. Bảng dưới tóm tắt cách ghi phần tác giả theo hướng dẫn chung của APA 7, với ví dụ giả định. Cách ghi trọn một mục bài đăng có bài riêng ở danh mục nguồn số của trang.
| Tình huống | Phần tác giả trong danh mục | Ghi chú |
|---|---|---|
| Biết tên thật của người đăng | Trần, B. H. [@tranbaohan]. | Tên thật theo dạng họ và chữ cái đầu, tên tài khoản trong ngoặc vuông |
| Tài khoản của tổ chức | Thư viện Tỉnh X [@thuvientinhx]. | Tên tổ chức đầy đủ, tên tài khoản trong ngoặc vuông |
| Không biết tên thật | @doc_sach_moi_ngay. | Chỉ ghi tên tài khoản, không ngoặc vuông |
| Tên hiển thị khác tên tài khoản | Ghi tên tài khoản như hệ thống hiển thị | Không tự sửa chính tả, viết hoa, ký tự của tên tài khoản |
Tên thật chỉ nên ghi khi chính tài khoản công khai nó, ví dụ trong phần giới thiệu, hoặc khi tài khoản thuộc về người, tổ chức đã được xác minh công khai. Một số nền tảng không dùng ký hiệu @ trong tên tài khoản; khi đó bạn ghi tên tài khoản theo cách nền tảng đó hiển thị. Trong bài, phần trích dùng phần tên đứng đầu mục. Chi tiết trình bày thay đổi theo loại nền tảng, nên hãy đối chiếu ví dụ trong cẩm nang hiện hành.
Nghệ danh, tên thường gọi và tên tôn xưng
Nghệ danh trên tác phẩm. Ca sĩ, nhạc sĩ, hoạ sĩ, diễn viên thường dùng nghệ danh trên tác phẩm. Khi trích một bản ghi âm hay một tác phẩm mỹ thuật, bạn ghi nghệ danh như in trên tác phẩm. Nghệ danh thường không có cấu trúc họ tên, nên ghi trọn.
Tên thường gọi trong cộng đồng. Một số người được biết đến bằng tên thường gọi, không phải tên in trên tài liệu. Bạn vẫn ghi tên in trên tài liệu. Tên thường gọi có thể xuất hiện trong thân bài như thông tin bối cảnh.
Tên kèm danh xưng nghề nghiệp. Những danh xưng như "nghệ nhân", "thầy", "cô" đứng trước tên trên tài liệu không thuộc phần tên tác giả. Bỏ đi như bỏ học hàm, học vị.
Tên có ký tự đặc biệt. Bút danh hay nghệ danh viết cách điệu, có ký tự đặc biệt hoặc viết hoa bất thường, được ghi đúng như in, miễn trình soạn thảo hiển thị được. Không tự chuẩn hoá cho đẹp.
Không tự "lột" bút danh của người cố ý ẩn danh
Có một khác biệt quan trọng giữa bút danh mà tên thật đã công khai và bút danh mà người viết cố ý giữ kín. Với trường hợp thứ hai, như một người viết blog về chuyện cá nhân, một tài khoản chia sẻ trải nghiệm bệnh tật hay những câu chuyện nhạy cảm, việc người viết chọn ẩn danh là có lý do. Bài học thuật không phải chỗ để đoán và công bố tên thật của họ.
Trong thực hành nghiên cứu, việc ghép thông tin từ nhiều nguồn để đoán danh tính một người ẩn danh là một rủi ro đạo đức, kể cả khi bạn chỉ ghi nó trong danh mục tài liệu tham khảo. Một khoá luận được lưu ở thư viện số và có thể được người khác đọc nhiều năm sau. Hãy ghi đúng tên tài khoản hay bút danh như hiển thị, và dừng ở đó.
Nếu nghiên cứu của bạn dùng nhiều bài đăng của người dùng thông thường làm dữ liệu, như phân tích bình luận hay bài viết trên diễn đàn, câu hỏi còn rộng hơn chuyện trích dẫn: có nên trích nguyên văn, có nên ghi tên tài khoản không. Đó là chuyện của đạo đức nghiên cứu, và bạn nên đọc quy định của trường cũng như trao đổi với người hướng dẫn trước khi thu thập dữ liệu.
Quy trình khi gặp một tác giả có nhiều tên
Khi một người xuất hiện dưới nhiều tên trong tài liệu bạn đọc, đi theo năm bước dưới đây để danh mục vừa đúng với từng tài liệu, vừa không làm người đọc rối.
- Với mỗi tài liệu, chép tên ở vị trí tác giả đúng như in trên trang bìa, trang tên sách, dòng ký tên cuối bài hay tên tài khoản hiển thị.
- Ghi vào bảng nguồn một cột phụ cho biết các tên này có thuộc cùng một người hay không, kèm căn cứ: tiểu sử chính thức, lời giới thiệu của nhà xuất bản, phần giới thiệu do chính tài khoản công khai.
- Quyết định có cần nhắc mối liên hệ giữa các tên trong thân bài không. Chỉ nhắc khi điều đó giúp người đọc hiểu lập luận, và khi tên thật đã được công khai.
- Kiểm quy định của khoa xem có cho phép hoặc yêu cầu ghi thêm tên thật trong ngoặc vuông ở danh mục không. Nếu không có quy định, giữ đúng tên in trên tài liệu.
- Soát phần trích trong bài: mỗi câu trích phải dùng đúng tên đứng đầu mục tương ứng, không dùng tên thật cho tài liệu ký bút danh.
Bước thứ hai là bước hay bị bỏ qua nhất. Không có cột ghi căn cứ, ba tháng sau bạn sẽ không nhớ vì sao từng nghĩ hai tên là một người, và lúc bị hỏi sẽ phải tra lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Bút danh có dạng giống họ tên như "Lam Giang" thì ghi theo APA là Lam, G. hay Lam Giang?
Cả hai cách đều có người dùng. Ghi trọn bút danh tránh để người đọc hiểu nhầm Lam là họ thật. Nếu khoa không có quy định riêng, chọn một cách hợp lý, dùng nhất quán cho mọi bút danh trong danh mục và ghi chú lý do.
Có được ghi tên thật thay cho bút danh nếu biết tên thật không?
Không nên thay. Danh mục ghi tên in trên tài liệu để người đọc tìm lại được. Nếu tên thật đã công khai và có ích cho bài, nhắc nó trong thân bài; một số khoa cho ghi thêm trong ngoặc vuông ở danh mục.
Bài đăng của một tài khoản không rõ người thật thì có nên dùng làm nguồn không?
Tuỳ mục đích. Nếu bài đăng là đối tượng nghiên cứu, như khi bạn phân tích cách người dùng bàn về một chủ đề, nó là dữ liệu hợp lệ. Nếu bạn dùng nó làm căn cứ cho một khẳng định kiến thức, hãy tìm nguồn có người hay tổ chức chịu trách nhiệm.
Tên tài khoản viết hoa lẫn thường lộn xộn thì có được chuẩn hoá không?
Không nên. Tên tài khoản là định danh, và người đọc dùng chính chuỗi đó để tìm lại bài đăng. Ghi đúng như hệ thống hiển thị, kể cả chữ hoa, chữ thường, dấu gạch dưới.
Tác phẩm âm nhạc ghi nghệ danh của ca sĩ và tên thật của nhạc sĩ thì ai là tác giả?
Tuỳ bạn trích bản ghi âm hay bản nhạc, và theo vai trò ghi trên tác phẩm. Mỗi người được ghi theo tên in trên tác phẩm. Cách ghi trọn mục tác phẩm âm nhạc cần đối chiếu cẩm nang của kiểu trích dẫn bạn dùng.