Với tên Việt dài, nguyên tắc vẫn là một họ đứng đầu, mọi chữ còn lại là tên riêng và được viết tắt theo đúng thứ tự. Một tác giả giả định tên Trần Nguyễn Minh Anh thành Trần, N. M. A. theo APA 7, vì chữ Nguyễn đứng sau họ là một phần của tên đệm. Tên Nguyễn Thị Ngọc Bích thành Nguyễn, T. N. B., chữ Thị không bị bỏ nếu nó có trên tài liệu.
Nhưng có những tên không đi theo khuôn đó: họ gồm nhiều chữ như Tôn Thất, tác giả tự trình bày tên ghép họ cha họ mẹ thành một họ kép, hay tên người Ê Đê, Gia Rai có họ đứng cuối. Bài này đi qua từng dạng tên khó, cách nhận họ, cách viết tắt, và một quy trình ngắn cho khi bạn gặp một cái tên chưa từng thấy.
Nguyên tắc: một họ, còn lại là tên riêng
Phần lớn tên người Việt có ba hoặc bốn chữ: họ, một hay hai tên đệm, tên gọi. Theo cách hiểu phổ biến về tên Việt, người ta chỉ mang một họ, là họ cha hoặc họ mẹ; những chữ đứng giữa, kể cả khi chúng trùng với một họ khác, thuộc về phần tên đệm. Vì thế, khi chuyển sang dạng APA, bạn tách chữ đầu tiên làm họ, rồi viết tắt từng chữ còn lại, mỗi chữ cái có dấu chấm và khoảng trắng.
Số chữ cái đầu bằng đúng số chữ trong phần tên riêng. Tên ba chữ cho hai chữ cái đầu, tên bốn chữ cho ba, tên năm chữ cho bốn. APA không giới hạn số chữ cái đầu, và cũng không cho phép bỏ bớt tên đệm cho gọn. Một danh mục có những dòng như Lê, T. T. T. H. trông hơi lạ với người quen tên phương Tây, nhưng đó là cách ghi đúng cho một cái tên năm chữ.
Nguyên tắc ghi như trên tài liệu vẫn đứng trên hết. Nếu tác giả in tên đầy đủ trên sách, bạn viết tắt đầy đủ. Nếu tác giả tự rút gọn tên, như in "Lê Hà" thay cho tên khai sinh dài hơn, bạn ghi theo bản in, không tự thêm chữ cái đầu cho phần tên mà tài liệu không có. Danh mục ghi tên tác giả của tài liệu, không phải tên trên giấy khai sinh.
Bảng mẫu cho những tên dài và tên lạ
Tất cả tên dưới đây là giả định. Cột giữa là cách nhận họ, cột phải là phần tác giả trong danh mục theo APA 7.
| Tên trên tài liệu | Họ được nhận | Trong danh mục APA 7 |
|---|---|---|
| Trần Nguyễn Minh Anh | Trần | Trần, N. M. A. |
| Nguyễn Thị Ngọc Bích | Nguyễn | Nguyễn, T. N. B. |
| Lê Thị Thu Thanh Hương | Lê | Lê, T. T. T. H. |
| Tôn Thất Minh | Tôn Thất (họ nhiều chữ) | Tôn Thất, M. |
| Bùi-Phạm Hải Đăng (tác giả tự in gạch nối) | Bùi-Phạm | Bùi-Phạm, H. Đ. |
| Y Ban Niê | Niê (họ đứng cuối) | Niê, Y. B. |
Dòng cuối minh hoạ cấu trúc tên của một số dân tộc ở Tây Nguyên, nơi họ đứng sau tên. Dòng có gạch nối cho thấy khi chính tác giả chủ động trình bày họ kép bằng gạch nối, bạn tôn trọng cách đó. Còn khi không có dấu hiệu gì, chữ đầu tiên là họ. Trong bài, phần trích chỉ dùng họ đã nhận, nên các dòng trên lần lượt được trích là (Trần, năm), (Nguyễn, năm), (Lê, năm), (Tôn Thất, năm), (Bùi-Phạm, năm) và (Niê, năm). Chỗ nào nhận họ sai, cả phần trích lẫn vị trí xếp vần đều sai theo.
Tên mang cả họ cha và họ mẹ
Ở các thành phố lớn, ngày càng nhiều người được đặt tên mang cả họ cha và họ mẹ, như Trần Nguyễn Minh Anh hay Phạm Lê Gia Huy. Về cách hiểu thông thường, chữ đầu là họ, chữ thứ hai là tên đệm. Khi trích theo APA, dạng mặc định là Trần, N. M. A., và trong bài chỉ còn (Trần, năm).
Vấn đề nảy sinh khi chính tác giả coi hai chữ đầu là họ của mình. Khi viết bài tiếng Anh, một số người in tên là "Minh Anh Tran-Nguyen" hoặc "Tran Nguyen Minh Anh" với cả hai chữ Tran Nguyen viết hoa. Đó là tín hiệu tác giả muốn được gọi bằng họ kép. Với bài đó, danh mục ghi Tran-Nguyen, M. A. và trích (Tran-Nguyen, năm). Bạn không có quyền quyết định thay tác giả rằng họ của họ chỉ có một chữ.
Hệ quả là cùng một người có thể xuất hiện với họ Trần trong sách tiếng Việt và họ Tran-Nguyen trong bài tiếng Anh. Danh mục của bạn khi đó xếp hai mục ở hai chỗ khác nhau theo vần. Điều này đúng với nguyên tắc ghi như trên tài liệu. Nếu thấy cần, bạn có thể ghi rõ trong thân bài rằng hai dạng tên thuộc cùng một tác giả, nhưng đừng sửa phần tác giả trong danh mục cho giống nhau.
Họ nhiều chữ: Tôn Thất và các trường hợp tương tự
Một số dòng họ ở Việt Nam có họ gồm hai chữ trở lên, phổ biến nhất là những họ gắn với dòng dõi cũ ở vùng Huế như Tôn Thất. Ở những tên này, cả cụm hai chữ được dùng như một họ, và nhiều người mang họ đó tự giới thiệu họ của mình là Tôn Thất chứ không phải Tôn. Theo đó, tác giả giả định Tôn Thất Minh trong danh mục APA là Tôn Thất, M., và trích trong bài là (Tôn Thất, năm).
Cách nhận diện các họ nhiều chữ không thể dựa vào quy tắc hình thức, vì nhìn bề ngoài chúng giống họ một chữ kèm tên đệm. Bạn cần hiểu biết về tên Việt, hoặc tra cách chính tác giả trình bày trong các công bố của họ. Nếu tác giả từng in tên tiếng Anh dạng "Minh Ton That" hay "Minh Ton-That", đó là bằng chứng rõ rằng họ coi Tôn Thất là họ.
Khi không có bằng chứng nào và bạn thực sự không chắc, giữ nguyên tắc mặc định là chữ đầu tiên làm họ có thể dẫn tới sai. Cách an toàn là ghi chú lại trong bảng nguồn, hỏi người hướng dẫn hoặc người trong ngành, và nếu khoa cho phép, dùng cách giữ nguyên họ tên tác giả Việt để né hẳn việc phải tách họ. Với các họ hiếm này, một câu hỏi tốn ít thời gian hơn nhiều so với một mục sai bị hội đồng chỉ ra.
Chữ Thị, chữ Văn và tên đệm bị lược
Thị và Văn là tên đệm, không phải trang trí. Nếu tài liệu in Nguyễn Thị Hà, bạn ghi Nguyễn, T. H., không bỏ chữ T. Một số người viết thấy chữ Thị, chữ Văn quá phổ biến nên bỏ đi cho gọn danh mục; làm vậy là sửa tên tác giả.
Tác giả tự bỏ tên đệm thì theo tác giả. Nhiều tác giả nữ khi viết bài tiếng Anh in tên không có Thị, như "Ha Nguyen". Khi đó dạng APA là Nguyen, H. Bạn không thêm chữ T. vào, dù biết tên khai sinh có Thị.
Tên đệm viết tắt sẵn trên tài liệu. Một số sách in tên kiểu "Nguyễn V. An". Bạn chuyển thành Nguyễn, V. A. như bình thường, vì chữ V. đã là chữ cái đầu sẵn.
Tên đệm nối bằng gạch ngang. Khi tác giả in "Thi-Ngoc-Bich Nguyen", mỗi gạch nối được giữ giữa các chữ cái đầu: Nguyen, T.-N.-B. Đây là cách APA xử lý tên riêng có gạch nối, áp được cho tên Việt.
Học hàm, học vị, chức danh nằm lẫn trong tên. Trang bìa có thể in "TS. BS. Lê Văn Bình". Mọi thứ trước họ đều bỏ. Đôi khi chữ viết tắt học vị dính liền tên khiến bạn tưởng là tên đệm; soát kỹ chữ cái đầu đầu tiên sau dấu phẩy.
Tên người dân tộc thiểu số: họ không phải lúc nào cũng đứng đầu
Không phải mọi tên người Việt Nam đều theo cấu trúc họ đứng đầu. Ở một số dân tộc ở Tây Nguyên như Ê Đê, Gia Rai, tên thường có tiền tố chỉ giới tính đứng đầu, tiếp theo là tên gọi, và họ, tức tên dòng họ, đứng cuối. Một tác giả giả định tên Y Ban Niê có họ là Niê; chữ Y đứng đầu là tiền tố thường gặp ở tên nam. Theo APA, dạng ghi là Niê, Y. B., và trích trong bài là (Niê, năm).
Các dân tộc khác có cách đặt tên khác nữa, và trong cùng một dân tộc, cách ghi trên giấy tờ có thể đã thay đổi theo thời gian. Vì vậy, bài này chỉ nêu nguyên tắc: đừng mặc định chữ đầu là họ khi gặp một cái tên không theo khuôn quen thuộc. Hãy tra cách chính tác giả trình bày, hỏi người hiểu về văn hoá đặt tên của cộng đồng đó, hoặc tham khảo các công bố khác của tác giả.
Nếu khoa bạn theo cách giữ nguyên họ tên cho tác giả Việt, những tên này được ghi trọn vẹn như trên tài liệu, và vấn đề tách họ không đặt ra. Nếu theo APA nguyên bản, việc tách đúng họ quan trọng vì nó quyết định vị trí của mục trong danh mục và chữ được dùng khi trích trong bài. Tách sai không chỉ là lỗi kỹ thuật, mà còn là gọi sai tên một người.
Gặp một cái tên chưa từng thấy: quy trình năm bước
Khi gặp một cái tên không chắc đâu là họ, đừng đoán rồi đi tiếp. Năm bước dưới đây thường chỉ mất vài phút.
- Xem tài liệu có dấu hiệu nào không: chữ viết hoa toàn bộ, gạch nối, dòng ghi "Họ và tên" trong phần thông tin tác giả.
- Tìm các công bố khác của cùng tác giả, đặc biệt bài tiếng Anh, nơi tác giả buộc phải chọn rõ đâu là họ.
- Tra hồ sơ định danh nhà nghiên cứu hoặc trang giới thiệu cán bộ của cơ quan nơi tác giả làm việc.
- Nếu vẫn không chắc, hỏi người hướng dẫn hoặc một người am hiểu cách đặt tên của cộng đồng đó.
- Ghi quyết định và lý do vào bảng nguồn, áp dụng cùng một cách cho mọi tài liệu của tác giả đó trong bài.
Bước cuối thường bị bỏ qua nhưng rất có ích: khi người chấm hỏi vì sao bạn ghi như vậy, bạn có ngay câu trả lời kèm căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Tên năm chữ như Lê Thị Thu Thanh Hương thì có được bớt chữ cái đầu cho gọn không?
Không. APA viết tắt mọi tên riêng có trên tài liệu, nên ra Lê, T. T. T. H. Bỏ bớt là thay đổi tên tác giả. Chỉ khi chính tài liệu in tên ngắn hơn, bạn mới ghi theo dạng ngắn đó.
Họ ghép như Trần Nguyễn có được coi là một họ không?
Mặc định chữ đầu là họ, chữ sau là tên đệm. Nhưng nếu chính tác giả trình bày hai chữ là họ, như dùng gạch nối hoặc viết hoa cả hai trong bài tiếng Anh, bạn theo cách của tác giả cho bài đó.
Làm sao biết một tác giả có họ nhiều chữ như Tôn Thất?
Dựa vào hiểu biết về các dòng họ, cách tác giả tự trình bày trong công bố khác, nhất là bài tiếng Anh, và hồ sơ của họ. Khi không chắc, hỏi người hướng dẫn thay vì đoán.
Tên người Ê Đê thì trích trong bài bằng chữ nào?
Theo APA, dùng họ, tức tên dòng họ, mà với nhiều tên Ê Đê là chữ đứng cuối. Ví dụ giả định Y Ban Niê được trích là (Niê, năm). Nếu khoa giữ nguyên họ tên tác giả Việt, ghi trọn tên như trên tài liệu.
Tên đệm Thị bị tác giả bỏ ở bài tiếng Anh nhưng có ở sách tiếng Việt, ghi thế nào?
Mỗi tài liệu theo bản in của nó. Sách tiếng Việt ghi có chữ T., bài tiếng Anh ghi không có. Hai mục sẽ có chữ cái đầu khác nhau, và đó là ghi đúng như tài liệu.