Không thấy tên tác giả ở trang đầu chưa có nghĩa là tài liệu không có tác giả. Theo APA 7, chỉ khi đã chắc tài liệu không có người viết hay tổ chức đứng tên, bạn mới chuyển tên tài liệu lên vị trí tác giả. Chữ "Khuyết danh" hay "Anonymous" chỉ dùng khi chính tài liệu ghi như vậy.
Trong thực tế, phần lớn tài liệu tưởng như khuyết danh đều có tác giả ẩn ở đâu đó: trang bản quyền của sách, chữ ký tắt cuối bài báo, trang giới thiệu của trang web, lời nói đầu có ký tên. Bài này chỉ những chỗ cần tìm, cách quyết định giữa tác giả cá nhân, tổ chức và tên tài liệu, và cách xử lý các chữ ký tắt hay gặp trên báo chí Việt Nam. Cách trình bày phần trích trong bài cho nguồn không tác giả được bàn ở danh mục trích trong bài của trang.
"Không thấy tên" khác với "không có tác giả"
Sinh viên hay coi một tài liệu là khuyết danh vì không thấy tên người viết ở vị trí quen thuộc: dưới tiêu đề bài báo, trên bìa sách. Nhưng mỗi loại tài liệu đặt tên tác giả ở một chỗ khác, và nhiều nơi để tên ở những vị trí ít ai nhìn tới. Một bài trên trang tin có thể ghi tên ở cuối bài. Một cuốn sách có thể chỉ ghi tên đầy đủ ở trang bản quyền phía sau trang tên sách. Một báo cáo có thể liệt kê nhóm biên soạn ở trang phụ bìa.
Việc tìm tác giả quan trọng vì hai lý do. Thứ nhất, nó quyết định mục tài liệu đứng ở đâu trong danh mục và câu trích trong bài viết thế nào. Ghi một tài liệu có tác giả thành "không tác giả" là ghi sai thông tin thư mục. Thứ hai, việc biết ai viết là một phần của đánh giá độ tin cậy. Một tài liệu thực sự không rõ người viết hay tổ chức chịu trách nhiệm thường là nguồn yếu, và có thể bạn nên thay bằng nguồn khác.
Vì vậy, trước khi xử lý một tài liệu theo quy tắc "không có tác giả", hãy dành vài phút đi qua các vị trí ở mục dưới. Nếu sau đó vẫn không tìm thấy ai, bạn mới áp quy tắc dành cho tài liệu không tác giả.
Những chỗ tác giả hay "ẩn"
Danh sách dưới đây đi theo từng loại tài liệu người học Việt Nam hay dùng. Đi lần lượt, đánh dấu chỗ đã xem, và dừng khi tìm thấy tên.
- Sách in: trang tên sách, mặt sau trang tên sách với thông tin xuất bản và biên mục, trang cuối sách nơi nhiều nhà xuất bản Việt Nam in thông tin chịu trách nhiệm xuất bản và người biên soạn.
- Báo cáo, tài liệu tập huấn: trang phụ bìa, phần lời nói đầu có ký tên, trang ghi "nhóm biên soạn" hay "ban chủ nhiệm", phụ lục cuối.
- Bài trên báo điện tử: cuối bài, nơi thường có tên phóng viên, chữ ký tắt hoặc bút danh; dòng ghi nguồn khi bài được đăng lại từ báo khác.
- Trang web của tổ chức: trang giới thiệu, phần chân trang, dòng ghi người cập nhật nội dung; nếu không có người cụ thể, tổ chức sở hữu trang thường là tác giả.
- Tệp PDF tải về: trang bìa, trang cuối, và thông tin thư mục của tài liệu trong thư viện nơi tệp được lưu. Phần thông tin thuộc tính của tệp chỉ nên dùng để gợi ý, vì nó thường ghi tên người tạo tệp chứ không phải tác giả.
- Tài liệu trong thư viện số của trường: trang mô tả tài liệu, nơi thủ thư đã biên mục sẵn tác giả từ bản gốc.
Nếu tìm thấy tên ở một nguồn phụ, như thông tin thư mục của thư viện, nhưng không thấy trên chính tài liệu, hãy cân nhắc. Thông tin của thư viện thường đáng tin vì do người làm nghề biên mục từ bản gốc. Ghi chú trong bảng nguồn rằng tên tác giả được xác định từ đâu.
Ba lựa chọn sau khi đã tìm
Sau khi đi qua các vị trí trên, bạn sẽ rơi vào một trong ba tình huống. Bảng dưới tóm tắt vị trí tác giả trong danh mục cho từng tình huống theo APA 7, với ví dụ giả định.
| Kết quả tìm | Đặt gì ở vị trí tác giả | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Có người viết cụ thể | Tên người viết, theo dạng họ và chữ cái đầu | Lê, M. H. (2022). |
| Không có người, có tổ chức chịu trách nhiệm | Tên đầy đủ của tổ chức | Hội Thư viện Tỉnh X. (2021). |
| Không có người, không có tổ chức | Tên tài liệu được chuyển lên đầu mục | Sổ tay đọc sách cho học sinh. (2019). |
| Tài liệu tự ghi là khuyết danh | Chữ Khuyết danh hoặc Anonymous như tài liệu ghi | Khuyết danh. (2018). |
Tình huống thứ ba phải là kết luận sau khi đã tìm, không phải mặc định. Tình huống thứ tư hiếm hơn nhiều so với tưởng tượng của người mới: nó chỉ áp dụng khi chính tài liệu ký tên là khuyết danh. Khi tên tài liệu đứng ở vị trí tác giả, nó được trình bày theo cách vốn có của tiêu đề loại tài liệu đó: in nghiêng nếu là tài liệu đứng độc lập như sách hay báo cáo, không in nghiêng nếu là một phần của tài liệu lớn hơn như bài trên trang web.
Chữ ký tắt, bút danh và chữ "PV" cuối bài báo
Báo chí Việt Nam có thói quen ký bài bằng nhiều dạng: tên đầy đủ, bút danh, chữ cái đầu như "N.V.A.", chữ "PV" hay "Nhóm PV", hoặc tên phóng viên kèm tên cộng tác viên. Mỗi dạng cần một cách đọc. Tên đầy đủ hoặc bút danh là tác giả, ghi theo cách thông thường. Chữ cái đầu cũng là dấu hiệu có người viết; nhiều hướng dẫn chấp nhận ghi đúng như in, nhưng cẩm nang APA không có ví dụ riêng cho trường hợp này, nên bạn nên đối chiếu quy định của khoa.
Chữ "PV" là viết tắt của phóng viên, cho biết bài do người của toà soạn viết nhưng không nêu ai. Về mặt thư mục, nó không chỉ một người cụ thể. Cách xử lý hợp lý là coi bài như không có tác giả cá nhân. Với báo điện tử, nhiều người viết chọn ghi tên tài liệu ở vị trí tác giả; một số quy định trong nước cho ghi tên toà soạn. Hãy chọn theo quy định của khoa và giữ nhất quán cho mọi bài báo ký "PV" trong danh mục.
Bài đăng lại từ một báo khác, có dòng "Theo báo X", cần thêm một bước. Người viết thật là tác giả bài gốc trên báo X, và lý tưởng nhất là bạn tìm và trích bài gốc. Nếu chỉ trích bản đăng lại, ghi tên tác giả như bản đăng lại ghi, và cân nhắc độ tin cậy của việc trích một bản sao thay cho bản gốc. Bản đăng lại có thể đã bị cắt bớt, đổi tiêu đề hay thêm đoạn mở đầu của toà soạn mới, nên nội dung bạn trích chưa chắc trùng với bản gốc. Khi tìm được bản gốc, hãy so một lượt trước khi quyết định trích bản nào.
Khi tác giả là tổ chức mà tưởng là không có ai
Một nhóm tài liệu hay bị xếp nhầm vào loại khuyết danh là tài liệu của tổ chức. Trang thông tin của một trường đại học, tờ hướng dẫn của một bệnh viện, bản tin của một hiệp hội thường không ghi tên người viết, nhưng rõ ràng có một tổ chức chịu trách nhiệm. Theo APA, tổ chức đó là tác giả. Đặt tên tài liệu lên đầu mục trong trường hợp này là bỏ qua một thông tin quan trọng.
Cách kiểm nhanh là tự hỏi: ai chịu trách nhiệm về nội dung này? Nếu câu trả lời là một tổ chức có tên, tổ chức đó là tác giả. Nếu câu trả lời là "không biết", ví dụ một tệp tài liệu lưu hành trên mạng không rõ nguồn gốc, bạn mới rơi vào trường hợp không tác giả thật sự. Phần tên tổ chức ở vị trí tác giả được bàn kỹ ở bài về tác giả là cơ quan, tổ chức trong cùng danh mục.
Có một ngoại lệ đáng nhớ: khi tổ chức chỉ là nơi lưu trữ, không phải nơi soạn. Một tài liệu được tải lên kho tài liệu chung của một trang chia sẻ không có nghĩa trang đó là tác giả. Phân biệt nơi soạn với nơi lưu là phần quan trọng của việc xác định tác giả.
Khi tài liệu thực sự không rõ người viết: có nên dùng không
Hỏi ai chịu trách nhiệm. Một tài liệu không có người hay tổ chức đứng tên là tài liệu không ai chịu trách nhiệm về nội dung. Với bài học thuật, đó là lý do đủ để tìm nguồn thay thế, trừ khi chính tài liệu là đối tượng nghiên cứu.
Tìm bản gốc. Nhiều tài liệu khuyết danh trên mạng thực ra là bản chép lại của một tài liệu có tác giả. Tìm một đoạn đặc trưng để lần ra bản gốc, rồi trích bản gốc.
Văn học dân gian và tài liệu cổ. Ca dao, tục ngữ, truyện dân gian vốn không có tác giả cá nhân. Khi trích, bạn trích tuyển tập hoặc công trình sưu tầm mà bạn đọc, với người sưu tầm, biên soạn ở vị trí phù hợp, thay vì ghi "khuyết danh" cho từng câu.
Đừng điền tác giả theo phỏng đoán. Biết một trang web thuộc về ai không có nghĩa là biết ai viết một bài cụ thể trên đó. Nếu tài liệu không nêu người viết, đừng tự gán tên một chuyên gia hay một biên tập viên mà bạn đoán là tác giả. Một tác giả đoán sai còn tệ hơn việc ghi đúng là không rõ người viết.
Ghi lại quá trình tìm. Khi đã kết luận tài liệu không có tác giả, ghi vào bảng nguồn những chỗ bạn đã tìm. Nếu người hướng dẫn hỏi, bạn có câu trả lời ngay.
Câu hỏi thường gặp
Bài báo điện tử chỉ ký chữ cái đầu như "T.H." thì ghi tác giả thế nào?
Chữ cái đầu cho thấy có người viết. Nhiều hướng dẫn chấp nhận ghi đúng như in, nhưng cẩm nang APA không có ví dụ riêng cho trường hợp này. Hãy đối chiếu quy định của khoa và dùng một cách nhất quán cho mọi bài ký tắt trong danh mục.
Có được ghi "Khuyết danh" cho mọi tài liệu không thấy tên tác giả không?
Không. Theo APA, chữ Khuyết danh hay Anonymous chỉ dùng khi chính tài liệu ký như vậy. Tài liệu không có tác giả thì chuyển tên tài liệu lên vị trí tác giả, sau khi đã chắc là không có người hay tổ chức đứng tên.
Thông tin thuộc tính của tệp PDF ghi một cái tên, có dùng làm tác giả được không?
Không nên dùng làm căn cứ chính. Thuộc tính tệp thường ghi người tạo tệp hoặc tên máy, không phải tác giả. Dùng nó làm gợi ý để tìm tiếp, và chỉ ghi tác giả khi có xác nhận từ chính tài liệu hoặc thư viện.
Trích ca dao thì tác giả là ai?
Ca dao không có tác giả cá nhân. Bạn trích tuyển tập hoặc công trình sưu tầm mà bạn đọc, với người sưu tầm hoặc biên soạn ở vị trí tác giả theo cách trình bày sách có người biên soạn mà quy định của khoa chấp nhận.
Trang web của trường không ghi tên người viết thông báo, tác giả là ai?
Thường là chính trường hoặc đơn vị trong trường phát hành thông báo, vì họ chịu trách nhiệm về nội dung. Ghi tên đơn vị đó ở vị trí tác giả, theo cách ghi tác giả là tổ chức.